漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 4/2004, s. 183-188
Katarzyna Kar艂owicz-Bodalska
呕e艅-sze艅 – wszechlek Dalekiego Wschodu
Hasco-Lek S.A. we Wroc艂awiu
Znany od niepami臋tnych czas贸w korze艅 reliktowej byliny wschodnio-azjatyckiej Panax Ginseng z rodz. Araliaceae, zwany powszechnie 偶e艅-szeniem ( Rad. Ginseng) – nazwy ludowe: korze艅 偶ycia, boskie ziele, cud 艣wiata, s贸l ziemi, korze艅-piorun i in. – doczeka艂 si臋 wyj膮tkowego miejsca w 艣wiatowym pi艣miennictwie medycznym. 艢mia艂o mo偶na powiedzie膰, 偶e jest on jednym z najobszerniej opisywanych surowc贸w ro艣linnych. Ro艣linie tej po艣wi臋cono ponad 2 tysi膮ce publikacji o zr贸偶nicowanej tematyce, g艂贸wnie dotycz膮cej bada艅 sk艂adu chemicznego, w艂a艣ciwo艣ci farmakologicznych i leczniczych ekstrakt贸w z korzenia.
W tradycyjnej medycynie Dalekiego Wschodu 偶e艅-sze艅 (偶e艅-sze艅 g贸rski lub w艂a艣ciwy) jest stosowany od ponad 4000 lat jako panaceum na schorzenia wszelkiego rodzaju. Zyska艂 on najwi臋kszy rozg艂os w艣r贸d znanych i cenionych chi艅skich lek贸w ro艣linnych, m.in. takich jak ziele prz臋艣li – Ephedra sinic a (kt贸re stosowano w dychawicy oskrzelowej i dusznicy bolesnej od tysi臋cy lat i dopiero w 1887 r. wydzielono z tego surowca efedryn臋), li艣cie mi艂orz臋bu japo艅skiego ( Ginkgo biloba) – 艣rodka stosowanego w zaburzeniach kr膮偶enia m贸zgowego, czy dzia艂aj膮cego antyhepatotoksycznie cytry艅ca chi艅skiego ( Schizandra chinensis) i in.
Gatunki rodzaju Panax rosn膮 na rozleg艂ych obszarach p贸艂kuli p贸艂nocnej. Wyst臋puj膮 na terenach Chin, od zboczy 艣rodkowych Himalaj贸w poprzez Kore臋 i Japoni臋 a偶 do Ameryki P贸艂nocnej. Dzia艂aniem zbli偶onym do 偶e艅-szenia w艂a艣ciwego odznaczaj膮 si臋 tylko nieliczne taksony. Nale偶膮 do nich: Panax quinquefolium L., P. notoginseng (Burk) F.M. Chen, P. pseudoginseng Wall. subsp. himalaicus, P. japonicus C.A. Meyer oraz P. vietnamensis Ha et Grushv. 呕e艅-sze艅 w艂a艣ciwy ( P. ginseng C.A. Meyer) ro艣nie dziko w g贸rskich lasach P贸艂wyspu Korea艅skiego, p贸艂nocno-wschodnich Chin, na Wyspach Japo艅skich i w p贸艂nocno-wschodniej Syberii na lu藕nych, dobrze uwodnionych glebach. Jest ro艣lin膮 wieloletni膮 osi膮gaj膮c膮 wys. do 80 cm. Nale偶y do ro艣lin d艂ugowiecznych; – znane s膮 egzemplarze 偶yj膮ce 150-200 lat. Po up艂ywie roku z nasienia wyrasta tylko jeden 3-palczasty li艣膰 wys. 6-8 cm; w nast臋pnych latach tworzy si臋 rozetka z艂o偶ona z 2-6 li艣ci, przy czym trzeci li艣膰 pojawia si臋 dopiero w 10 roku 偶ycia ro艣liny w naturalnych warunkach. Ze 艣rodka ok贸艂ka li艣ci wyrasta 艂odyga zako艅czona baldachem drobnych zielonkawo-bia艂ych kwiat贸w. 呕e艅-sze艅 kwitnie w czerwcu, owoce – jaskrawoczerwone pestkowce dojrzewaj膮 z ko艅cem sierpnia (1-3).
Korze艅 偶e艅-szenia jest opisywany w licznych prastarych opracowaniach medycznych, m.in. w s艂ynnej chi艅skiej ksi臋dze lek贸w „Shennong bencao”, pochodz膮cej z okresu dynastii Zhou ( XI w. p.n.e.). Surowcowi temu przypisywano dzia艂anie wzmacniaj膮ce w stanach wyczerpania nerwowego i fizycznego, r贸wnie偶 w przedwczesnych zaburzeniach seksualnych jako aphrodisiacum. Uwa偶any by艂 tak偶e za magiczny 艣rodek, talizman – noszony na szyi, zapewniaj膮cy jego posiadaczowi nie tylko zdrowie, lecz r贸wnie偶 powodzenie we wszelkich poczynaniach, tak偶e handlowych. Tajemniczo艣ci korzeniowi 偶e艅-szenia dodawa艂 fakt, 偶e cz臋sto w jego kszta艂cie mo偶na by艂o dopatrze膰 si臋 zarysu postaci ludzkiej (w j臋zyku chi艅skim d偶en – cz艂owiek i czien – korze艅), co dodatkowo zwi臋ksza艂o jego znaczenie i warto艣膰.
Do Europy (Francja) surowiec zosta艂 po raz pierwszy przywieziony z Syjamu, przez pracownik贸w ambasady francuskiej, na dw贸r kr贸la Ludwika XIV (Kr贸la S艂o艅ce) jako afrodyzjak; p贸藕niej zosta艂 rozpowszechniony przez kupc贸w holenderskich w innych krajach europejskich (ok. 1610 r.). Cena 偶e艅-szenia by艂a w贸wczas bardzo wysoka (z pocz膮tkiem XIX w. by艂a 18-krotnie wy偶sza od ceny z艂ota) (4).
Pierwsz膮 monografi臋 surowca, zawieraj膮c膮 opis w艂a艣ciwo艣ci biologicznych 偶e艅-szenia (dzia艂anie przeciwdzia艂aj膮ce zm臋czeniu, kt贸re autor z dobrym skutkiem eksperymentowa艂 na samym sobie) napisa艂 w roku 1711 jezuita Jartoux, misjonarz francuski w Chinach.
Wysoka cena korzenia 偶e艅-szenia spowodowa艂a, 偶e mimo do艣膰 du偶ych zasob贸w naturalnych, na terenie Chin i Mongolii ro艣liny te zosta艂y niemal ca艂kowicie wytrzebione. Roczne zbiory w lasach P贸艂wyspu Korea艅skiego i Chin wynosz膮 obecnie 3-4 kg, podczas gdy w latach trzydziestych ubieg艂ego stulecia zbierano na terenie Chin do 500 kg, w Mongolii do 130 kg, a w Korei ok. 30 kg tego surowca.
W warunkach naturalnych 偶e艅-sze艅 rozwija si臋 wolno, wy艂膮cznie z nasion. Nasiona kie艂kuj膮 dopiero po 22 miesi膮cach od wysiania. Rozw贸j ro艣liny, podobnie jak przyrost korzenia na grubo艣膰, trwa kilka lat. Masa korzeni ro艣lin ok. 5-letnich wynosi niewiele ponad 1 gram a u ro艣lin 20-25-letnich ok. 25 g.
Szybszy rozw贸j ro艣lin zaobserwowano na plantacjach. Obecnie surowiec pozyskuje si臋 z upraw pochodz膮cych z Korei, Chin i Japonii, gdzie masa korzeni ro艣lin 3-letnich wynosi 6-20 g, a masa korzeni ro艣lin sze艣cioletnich dochodzi do 200 g. Jest to tzw. 偶e艅-sze艅 ogrodowy (yuan-shen). Na surowiec pozyskuje si臋 korzenie z ro艣lin 4-5-letnich, niekiedy 10-letnich. Wykopane korzenie poddaje si臋 stabilizacji (w celu unieczynnienia enzym贸w) przez suszenie na s艂o艅cu (korze艅 bia艂y), obr贸bce parowej (korze艅 czerwony) lub na drodze wymra偶ania na sucho. Liczne pr贸by hodowli 偶e艅-szenia w Europie nie powiod艂y si臋, ze wzgl臋du na szczeg贸lne wymagania edaficzne ro艣liny (glebowe i klimatyczne). Ostatnio, ze wzgl臋du na du偶e zapotrzebowanie na surowiec, prowadzi si臋 kultury tkankowe in vitro (hodowl臋 biomasy, zw艂aszcza w Japonii), przy sta艂ym doskonaleniu metod biotechnologicznych. Metoda ta stanowi powa偶n膮 alternatyw臋 dla upraw polowych, uzale偶nionych od niekorzystnych i zmiennych warunk贸w klimatycznych.
Interesuj膮ce w艂a艣ciwo艣ci biologiczne 偶e艅-szenia spowodowa艂y szerokie zainteresowanie fitochemik贸w sk艂adem chemicznym przede wszystkim surowca, lecz r贸wnie偶 ca艂ej ro艣liny. Najwi臋ksza ilo艣膰 publikacji ukaza艂a si臋 w drugiej po艂owie ubieg艂ego stulecia.
Stwierdzono, 偶e korze艅 偶e艅-szenia zawiera liczne grupy zwi膮zk贸w naturalnych, w艣r贸d kt贸rych na czo艂owym miejscu znajduj膮 si臋 saponiny i w臋glowodany (oligo- i polisacharydy). Obie grupy zwi膮zk贸w wykazuj膮 zbli偶one dzia艂anie biologiczne i s膮 odpowiedzialne za w艂a艣ciwo艣ci terapeutyczne surowca. Surowiec zawiera ponadto zwi膮zki flawonoidowe, fenolokwasy (wanilinowy, salicylowy), peptydoglikany (panaksany), zwi膮zki acetylenowe i inne.
Wi臋kszo艣膰 prac fitochemicznych dotyczy badania chemizmu saponozyd贸w, nazwanych ginzenozydami, kt贸rym przypisuje si臋 szczeg贸ln膮 rol臋 w dzia艂aniu leczniczym 偶e艅-szenia. S膮 to zwi膮zki o charakterze glikozyd贸w triterpenowych, z kt贸rych wi臋kszo艣膰 (ponad 30) stanowi膮 pochodne uk艂adu damaranu. Jak dot膮d tylko jeden zwi膮zek zidentyfikowano jako pochodn膮 oleananu (ginzenozyd Ro).
Ginzenozydy pochodne damaranu wywodz膮 si臋 z dw贸ch aglikon贸w: 20 (S) – protopanaksadiolu i 20 (S) – protopanaksatriolu. Do pierwszej grupy zalicza si臋 m.in. ginzenozydy Ra1-3, Rb1-3, Rc, Rd i Rh2. Do grupy pochodnych protopanaksatriolu nale偶膮 saponozydy Re i Rf, Rg1-2, Rh1.W najwi臋kszych ilo艣ciach wyst臋puj膮 w surowcu 3 zwi膮zki: ginzenozydy: Rb1-2 i Rg1 (5) (wzory) (ryc. 1).
Ryc. 1. Wzory podstawowych ginzenozyd贸w
Zawarto艣膰 sumy saponin w korzeniu 6-letnim waha si臋 w szerokich granicach i wynosi od 0,7 do 3% (ESCOP, 2003).
Spo艣r贸d wielu w艂a艣ciwo艣ci leczniczych przypisywanych 偶e艅-szeniowi jedynie kilka zosta艂o potwierdzonych badaniami. Nale偶y tu wymieni膰 przede wszystkim dzia艂anie wzmacniaj膮ce ( tonicum) w okresach d艂ugotrwa艂ych i nadmiernych wysi艂k贸w fizycznych i psychicznych oraz dzia艂anie adaptogenne, wzmagaj膮ce rezystencj臋, czyli oporno艣膰 na stres, infekcje oraz niesprzyjaj膮ce warunki r贸偶nego rodzaju, powoduj膮ce obni偶enie odporno艣ci organizmu, co prowadzi do wyst膮pienia zmian patologicznych. Badania sugeruj膮, 偶e powy偶sze dzia艂anie warunkuj膮 ginzenozydy, kt贸re bior膮 udzia艂 w reakcjach przemian hormonalnych, reguluj膮cych odpowied藕 organizmu na stres (6).
Najszerzej klinicznie przebadan膮 saponin膮 z grupy pochodnych protopanaksadiolu jest ginzenozyd Rb1. Wykazuje on depresyjny wp艂yw na o艣rodkowy uk艂ad nerwowy (dzia艂anie antypsychotyczne, przeciwdrgawkowe, analgetyczne oraz przeciwgor膮czkowe). Mechanizm jego dzia艂ania nie jest ostatecznie poznany, lecz przeprowadzone badania sugeruj膮 reguluj膮cy wp艂yw tego zwi膮zku na metabolizm acetylocholiny w OUN. Podany doustnie ginzenozyd Rb1 wzmaga pasa偶 jelitowy oraz przeciwdzia艂a tworzeniu si臋 wrzod贸w 偶o艂膮dka i dwunastnicy indukowanemu przez stres. Ginzenozydy Rb1 oraz Rg1 s膮 aktywnymi nootropowymi sk艂adnikami surowca, kt贸re polepszaj膮 pami臋膰 oraz zdolno艣膰 uczenia si臋 zar贸wno u zwierz膮t normalnych jak i zwierz膮t z zaburzon膮 zdolno艣ci膮 poznawania (7).
Spo艣r贸d saponozyd贸w grupy protopanaksatriolu najlepiej zbadanym pod wzgl臋dem w艂a艣ciwo艣ci terapeutycznych jest ginzenozyd Rg1, kt贸ry w przeciwie艅stwie do ginzenozydu Rb1, stymuluje o艣rodkowy uk艂ad nerwowy, wzmaga aktywno艣膰 ruchow膮 organizmu oraz zwi臋ksza jego wydolno艣膰 fizyczn膮. Wykazuje r贸wnie偶 dzia艂anie immunomoduluj膮ce. Stwierdzono, 偶e pochodne protopanaksatriolu silniej blokuj膮 kana艂y wapniowe ni偶 pochodne protopanaksadiolu oraz dzia艂aj膮, podobnie jak saponiny, hemolizuj膮co na krwinki czerwone, w przeciwie艅stwie do grupy zwi膮zk贸w pochodnych protopanaksadiolu, kt贸re dzia艂aj膮 antyhemolitycznie (cyt. wg 1).
Ginzenozydy okaza艂y si臋 silnymi stymulatorami uk艂adu przysadkowo-nadnerczowego. Podane dootrzewnowo powodowa艂y w kr贸tkim czasie wzrost poziomu ACTH i kortykosteronu w osoczu. Mechanizm tego dzia艂ania nie jest znany.
呕e艅-sze艅 obni偶a poziom cholesterolu we krwi, powoduje wzrost frakcji HDL lipoprotein, dzia艂a przeciwzakrzepowo na p艂ytki krwi oraz obni偶a poziom cukru we krwi, co wg niekt贸rych autor贸w, mo偶e stanowi膰 uzasadnienie do stosowania preparat贸w z surowca jako 艣rodka wspomagaj膮cego w leczeniu cukrzycy. Przez oddzia艂ywanie na gruczo艂 nadnerczowy preparaty z surowca mog膮 bowiem mie膰 znaczenie jako czynnik reguluj膮cy produkcj臋 insuliny (8). Zaobserwowano korzystny wp艂yw preparat贸w z korzeni 偶e艅-szenia w badaniach klinicznych pacjent贸w cukrzycowych insulinozale偶nych i niezale偶nych. Przyjmowanie doustne tabletek 200 mg dz. w ci膮gu 8 tygodni przez pacjent贸w insulinowo niezale偶nych znacznie polepszy艂o ich nastr贸j, czynno艣ci fizyczne oraz spowodowa艂o obni偶enie poziomu glukozy w krwi (9).
Preparaty z 偶e艅-szenia (ekstrakt G115) podawane dootrzewnowo wyd艂u偶a艂y czas tolerancji na morfin臋 i niwelowa艂y uzale偶nienie psychiczne na ten narkotyk, nie znosz膮c jego dzia艂ania przeciwb贸lowego (10).
Przyjmowanie 偶e艅-szenia obni偶a r贸wnie偶 szkody poalkoholowe organizmu. W eksperymentach na zwierz臋tach stwierdzono, 偶e 偶e艅-sze艅 wzmaga艂 utlenianie alkoholu w w膮trobie oraz stymulowa艂 proces regeneracji hepatocyt贸w.
Napromieniowane promieniami X myszy, otrzymuj膮ce wyci膮g z 偶e艅-szenia przed i podczas przeprowadzania eksperymentu, wykaza艂y mniej zmian zar贸wno funkcyjnych jak i anatomicznych w narz膮dach wewn臋trznych, ni偶 zwierz臋ta grupy kontrolnej, nieotrzymuj膮ce tego preparatu. Badania serologiczne wykaza艂y w obu grupach znacz膮ce obni偶enie poziomu gamma-globulin, albumin i immunoglobuliny G w osoczu. W grupie kontrolnej zmiany struktury bia艂ek by艂y tak rozleg艂e, 偶e zwierz臋ta zosta艂y praktycznie zupe艂nie pozbawione odporno艣ci, w przeciwie艅stwie do zwierz膮t otrzymuj膮cych w karmie 偶e艅-sze艅 przed i po napromieniowaniu. Zwierz臋ta te w kr贸tkim czasie odbudowywa艂y barier臋 odporno艣ciow膮, por贸wnywaln膮 do wyst臋puj膮cej u myszy niepoddawanych napromieniowaniu (11).
Wyniki pr贸b klinicznych, oceniaj膮cych zdolno艣膰 poprawiania sprawno艣ci fizycznej i umys艂owej organizmu po intensywnych wysi艂kach, s膮 cz臋sto sprzeczne. Konfliktowe rezultaty s膮, zdaniem wielu autor贸w, spowodowane brakiem w艂a艣ciwej metodyki, kontroli jak i brakiem lub niew艂a艣ciw膮 standaryzacj膮 stosowanych ekstrakt贸w (3). Badania przeprowadzone z podw贸jnie 艣lep膮 pr贸b膮, kontrolowane placebo wykaza艂y dzia艂anie immunomoduluj膮ce oraz og贸lnie wzmacniaj膮ce 偶e艅-szenia, przy czym odnotowano, 偶e bardziej efektywne s膮 ekstrakty standardyzowane ni偶 wodne. W pr贸bkach krwi pobranych od zdrowych probant贸w, przyjmuj膮cych preparaty z 偶e艅-szenia, stwierdzono wzrost chemotaksji w leukocytach wieloj膮drzastych, wzrost indeksu fagocytarnego oraz ca艂kowitej liczby limfocyt贸w T3 i T4 po 4 i 8-tyg. terapii w por贸wnaniu z grup膮 placebo (12).
W艂a艣ciwo艣ci biologiczne frakcji saponinowych z korzeni 偶e艅-szenia s膮 opisane w wielu aktualnych publikacjach przegl膮dowych, informuj膮cych wyczerpuj膮co o wynikach bada艅 przeprowadzonych in vitro, in vivo oraz pr贸bach klinicznych (1-3, 13). Stosunkowo nieliczne s膮 natomiast publikacje zwi膮zane z dzia艂aniem frakcji polisacharydowych, obecnych w korzeniu oraz li艣ciach 偶e艅-szenia. Obie te frakcje r贸偶ni膮 si臋 sk艂adem chemicznym, a mianowicie frakcja polisacharydowa z korzeni sk艂ada si臋 g艂贸wnie z pektyn i glukan贸w, podczas gdy we frakcji polisacharydowej li艣ci wyst臋puj膮 pektyny i heteroglukany.
Polisacharydy (panaksany A-E) wyizolowane z korzeni 偶e艅-szenia wzmagaj膮 aktywno艣膰 uk艂adu siateczkowo-艣r贸db艂onkowego, aktywuj膮 alkaliczn膮 fosfataz臋 oraz uruchamiaj膮 alternatywn膮 drog臋 aktywacji dope艂niacza. Rozpuszczalna w wodzie frakcja polisacharydowa z li艣ci 偶e艅-szenia wykazuje wy偶sz膮 antykomplementarn膮 aktywno艣膰, ni偶 analogiczna frakcja z korzeni (14).
W badaniach na zwierz臋tach stwierdzono, 偶e frakcja polisacharydowa z Rad. Ginseng wzmaga aktywno艣膰 przeciwnowotworow膮 mitomycyny C oraz wykazuje dzia艂anie lecznicze na zmienione nowotworowo (dzia艂aniem dietylonitrozoaminy) kom贸rki w膮trobowe u szczur贸w, przed艂u偶膮j膮c czas prze偶ycia leczonej grupy zwierz膮t.
Stwierdzono r贸wnie偶 w badaniach na zwierz臋tach korzystny wp艂yw frakcji polisacharydowej z korzeni Panax ginseng przed skutkami promieniowania X (podobny do opisanego wy偶ej dla wyci膮g贸w z korzenia zawieraj膮cych saponozydy). Stwierdzono, 偶e produkcja interleukiny-2 u myszy otrzymuj膮cych polisacharydy z 偶en-szenia przed i po napromieniowaniu by艂a wi臋ksza ni偶 u napromieniowanych zwierz膮t grupy kontrolnej. Powy偶szy efekt odnotowano jeszcze w trzecim dniu od momentu na艣wietlenia zwierz膮t promieniami X w dawce 2,0 Gy.
Fakt ten 艣wiadczy o tym, 偶e aktywno艣膰 kom贸rek j膮drzastych u zwierz膮t otrzymuj膮cych polisacharydy z korzeni 偶e艅-szenia by艂a wy偶sza ni偶 w grupie kontrolnej, co mo偶e mie膰 zwi膮zek po艣redni (poprzez uk艂ad immunologiczny) z dzia艂aniem przeciwnowotworowym badanych substancji.
Frakcja polisacharydowa z korzeni 偶e艅-szenia, z艂o偶ona z galaktozy, arabinozy i kwas贸w uronowych hamowa艂a wywo艂an膮 przez Helicobacter pylori hemaglutynacj臋 (minimalne st臋偶enie wykazuj膮ce dzia艂anie hamuj膮ce = 250 mg/ml) (15).
Polisacharydy z korzeni 偶e艅-szenia w艂a艣ciwego by艂y stosowane klinicznie w Chinach jako 艣rodek przeciwnowotworowy. Zwi膮zki te wg danych pi艣miennictwa wykazuj膮 dzia艂anie immunologiczne, przeciwnowotworowe i hypoglikemiczne (14).
Mechanizm dzia艂ania preparat贸w 偶e艅-szenia nie jest dobrze poznany. Sugeruje si臋 powi膮zanie cia艂 czynnych surowca z w艂a艣ciwo艣ciami wygaszania wolnych rodnik贸w i nadtlenk贸w lipidowych.
Farmakokinetyka
Badanie metabolizmu ginzenozyd贸w w wyci膮gach z 偶e艅-szenia jest z konieczno艣ci ograniczone, ze wzgl臋du na du偶膮 ilo艣膰 tych zwi膮zk贸w (co najmniej 10) w mieszaninie, z kt贸rych ka偶dy rozpada si臋 przynajmniej do pi臋ciu r贸偶nych produkt贸w. Wydalanie niezmienionych ginzenozyd贸w w kale i moczu badanych zwierz膮t jest ma艂e w por贸wnaniu z wydalaniem metabolit贸w (cyt. wg 3).
W badaniach na zwierz臋tach wykazano, 偶e ginzenozyd Rg1 podany p.o.wch艂ania si臋 w g贸rnej cz臋艣ci przewodu pokarmowego, w przeciwie艅stwie do ginzenozydu Rb1, kt贸ry w analogicznych warunkach wch艂ania si臋 w nieznacznym stopniu. Przyj臋ty do偶ylnie Rb1 silnie wi膮偶e si臋 z bia艂kiem krwi, czego wynikiem jest d艂ugie utrzymywanie si臋 poziomu tej substancji w surowicy (1).
Zale偶ne od dawki wydalanie z moczem glikozyd贸w 20(S)-protopanaksatriolu (1,5% dawki) zaobserwowano po przyj臋ciu preparat贸w z 偶e艅-szenia w ilo艣ci odpowiadaj膮cej 6,2-27,6 mg ginzenozyd贸w dziennie. Badanie zawarto艣ci aglikon贸w ginzenozydowych w moczu 65 pacjent贸w, otrzymuj膮cych preparaty z 偶e艅-szenia przez co najmniej 10 dni wykaza艂o obecno艣膰 odno艣nych aglikon贸w w st臋偶. od 2-35 ng/ml w 60 pr贸bkach moczu (16).
Toksyczno艣膰
Wg WHO Monographs (1999) korze艅 偶e艅-szenia nie jest karcinogenny ani mutagenny ( in vitro) oraz nie wp艂ywa na p艂odno艣膰. Nie jest r贸wnie偶 teratogenny w badaniach in vivo.
W te艣cie odnowy DNA hepatocyt贸w nie zaobserwowano genotoksyczno艣ci wyci膮gu z 偶e艅-szenia w st臋偶eniu 0,1-10 mg/ml, zawieraj膮cego frakcj臋 ginzenozydow膮 jak i wyci膮gu pozbawionego ginzenozyd贸w oraz wyci膮gu bez/z ginzenozydem Rg1 w st臋偶. 1-50 mg/ml.
Badania dotycz膮ce bezpiecze艅stwa stosowania preparat贸w z korzenia 偶e艅-szenia przeprowadzono z zastosowaniem podw贸jnie 艣lepej pr贸by, kontrolowanej placebo, z udzia艂em 60 kobiet i 60 m臋偶czyzn. Dawka dzienna standaryzowanego ekstraktu z 偶e艅-szenia wynosi艂a 200 mg ( p.o.). Po 12-tygodniowej kuracji nie stwierdzono w krwi badanych probant贸w 偶adnych znacz膮cych r贸偶nic w poziomach hormon贸w p艂ciowych w por贸wnaniu z grupami placebo. (cyt. wg 1).
Preparat stosowany wg zalece艅 nie wykazuje niekorzystnych dzia艂a艅.
Po d艂ugim okresie przyjmowania wysokich dawek leku mo偶e wyst膮pi膰 tzw. syndrom przedawkowania 偶e艅-szenia (Ginseng Abuse Syndrome/GAS), objawiaj膮cy si臋 bezsenno艣ci膮, nadci艣nieniem, pobudliwo艣ci膮 nerwow膮, niekiedy biegunk膮.
Objawy dzia艂ania ubocznego obserwuje si臋 g艂贸wnie w krajach, w kt贸rych 偶e艅-sze艅 nie jest uwa偶any za surowiec leczniczy, lecz za sk艂adnik tzw. zdrowej 偶ywno艣ci, niepodlegaj膮cy kontroli prawnej jako lek; r贸wnie偶 spos贸b dawkowania nie musi by膰 deklarowany, st膮d mo偶liwo艣膰 przyjmowania niekontrolownych ilo艣ci surowca.
Dzia艂ania uboczne
Przyjmowanie preparat贸w z 偶e艅-szenia nawet w dawkach leczniczych mo偶e niekiedy spowodowa膰 biegunk臋, wymioty, bezsenno艣膰, rzadko efektry estrogenne u kobiet po menopauzie oraz tkliwo艣膰 uciskow膮 piersi. Po wyst膮pieniu powy偶szych objaw贸w nale偶y zasi臋gn膮膰 porady lekarskiej, zmniejszy膰 dawkowanie lub odstawi膰 preparat.
Ci膮偶a i laktacja
Bezpiecze艅stwo stosowania preparat贸w z 偶e艅-szenia u kobiet ci臋偶arnych, jak r贸wnie偶 przenikanie zwi膮zk贸w czynnych 偶en-szenia do mleka karmi膮cej matki i ich wp艂yw na organizm dziecka, nie zosta艂y dot膮d ustalone. Wymagana konsultacja z lekarzem.
Wskazania
Obni偶ona sprawno艣膰 fizyczna i umys艂owa; stany wyczerpania, s艂abo艣膰, zm臋czenie, utrata koncentracji. Preparaty z 偶e艅-szenia podaje si臋 w obni偶onej odporno艣ci, w leczeniu dolegliwo艣ci geriatrycznych, zaburzeniach pami臋ci i kojarzenia, r贸wnie偶 w rekonwalescencji.
Dawkowanie
Je艣li nie przepisano inaczej, dzienna dawka (przyjmowana w godzinach rannych) wysuszonego korzenia winna wynosi膰 0,5-2,0 g; preparaty odpowiednio (Komisja E, monografia: Ginseng radix; Bundesanzeiger, 1991);
Preparaty (17).
Na rynku farmaceutycznym znajduje si臋 wiele preparat贸w leczniczych prostych i z艂o偶onych, sporz膮dzonych na bazie wyci膮g贸w z 偶e艅-szenia. Wi臋kszo艣膰 z nich stanowi膮 preparaty firm zagranicznych.
W艣r贸d preparat贸w prostych w Polsce produkowany jest PANAXAN, kapsu艂ki zawieraj膮ce 300 mg korzenia 偶e艅-szenia (producent Phytopharm, Kl臋ka, PL).
Jedynym preparatem z艂o偶onym produkcji polskiej zawieraj膮cym obok wyci膮gu z korzenia 偶e艅-szenia komplet witamin i minera艂贸w s膮 kapsu艂ki GERONPOL (producent: firma HASCO-LEK S.A., PL), stanowi膮ce substytut preparatu GERIAVIT Pharmaton (CH).
Przeprowadzono kr贸tki przegl膮d pi艣miennictwa, dotycz膮cego oceny korzenia 偶e艅-szenia jako wypr贸bowanego przez kilka tysi臋cy lat surowca adaptogennego, skutecznie optymalizuj膮cego funkcje organizmu w niekorzystnych warunkach 艣rodowiska. Wykazano, 偶e surowiec ten mimo wielu bada艅 opisanych w licznych publikacjach, stanowi w dalszym ciagu nieustanne 藕r贸d艂o naukowych zainteresowa艅 licznych o艣rodk贸w naukowych. Prowadzone badania koncentruj膮 si臋 g艂贸wnie na poznawaniu mechanizm贸w dzia艂ania poszczeg贸lnych farmakologicznie czynnych substancji, wyizolowanych z podstawowych grup zwi膮zk贸w chemicznych surowca: ginzenozyd贸w, polisacharyd贸w i peptydoglikan贸w.
Pi艣miennictwo
1. ESCOP Monographs, Second Edition (2003). 2.Hagers Handbuch d.pharm. Praxis; 5 th ed. Vol.6; Berlin-Springer Vrl. (1994):12-34. 3.WHO monographs on selected medicinal plants: Rad. Ginseng; (1999): 168 –182). 4.Camponovo F, Hostettmann K: Préparations 艜 base de Panax ginseng; Journal suisse de pharmacie (1999) 137 /16/: 524-529. 5.Wang X, Sakuma T i in.: Determination of ginsenosides in plant extracts from Panax ginseng and Panax quinquefolius L. by LC/MS/MS; Anal Chem (1999) 71 /8/: 1579-84. 6.Hiai S i in.: Stimulation of pituitary-adrenocotrical system by Ginseng saponin; Endocrinol Jpn (1979) 26 /6/: 661-65. 7.Liu CX, Xiao PG: Recent advances in ginseng research in China; J Ethnopharmacol (1992) 36: 27- 38. 8.Ng TB i in.: Hypoglycemic constituents of Panax Ginseng; Gen Pharmacol (1985) 16 /6/: 549-52. 9.Sotaniemi EA, Haapakoski E, Rautio A: Ginseng therapy in non-insulin-dependent diabetic patients; Diabetes care (1995) 18: 1373-1375. 10.Takahashi M, Tokuyama S, Kaneto H: Antistress effect of ginseng on the inhibition of the development of morphine tolerance in stressed mice. Jpn J Pharmacol (1992) 53 /3/: 399-404; CA (1992) 117: 163738v. 11.Michinori Kubo, Tong Chung-ning, Hideaki Matsuda: Influence of the 70% methanolic extract from red ginseng on the lysosome of tumor cells and on the cytocidal effect of mitomycin C; Planta Med (1992) 58: 389- 448. 12.Scaglione F i in.: Immunomodulatory effects of two extracts of Panax ginseng C.A.Meyer, Drugs, experimental and clinical research (1990) 26: 537-542. 13.Vogler BK,Pittler MH, Ernst E: The efficacy of ginseng. A systematic review of randomised, clinical trials; Eur J Clin Pharmacol (1999) 55: 567-75. 14.Qi-pin Gao, Hiroaki Kiyohara i in.: Chemical properties and anti-complementary activities of polysaccharide fractions from roots and leaves of Panax ginseng; Planta Med (1989) 55: 9-12. 15.Belogortseva NI, Yoon JY, Kim KH: Inhibition of Helicobacter pylori hemmaglutination by polysaccharide fractions from roots of Panax ginseng; Planta Med (2000) 66: 217-220; 16.Cui JF, Garle M i in.: Determination of aglycones of ginsenosides in ginseng preparations sold in Sweden and in urine samples from Swedish athletes consuming ginseng; Scand J Clin Lab Invest (1996) 56: 151-160. 17.Podlewski J, Chwalibogowska-Podlewska A: Leki Wsp贸艂czesnej Terapii (PANAX); wyd. XVI (2003): 823-24.
Post阷y Fitoterapii 4/2004
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii