漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 1-2/2005, s. 50-52
Marek Cybula, Maciej Wszelaki, Natalia Wszelaki
Dziurawiec, ro艣lina nie(d)oceniona?
Key words: dziurawiec, ro艣lina.
Dziurawiec znany jest ludzko艣ci jako ro艣lina lecznicza od tysi臋cy lat. W czasach antycznych przypisywano mu znaczenie magiczne, mistyczne – nazywano go korzeniem Chejrona, Hypericum olympicum (w mitologii greckiej Chejron by艂 centaurem, symbolem okie艂znanego instynktu). Ju偶 wtedy doceniano korzystny wp艂yw dziurawca na o艣rodkowy uk艂ad nerwowy. Chejron by艂 tak偶e w mitologii wielkim uzdrowicielem – posiada艂 dar leczenia innych, mimo 偶e nie by艂 w stanie uleczy膰 w艂asnych dolegliwo艣ci. Wtedy te偶 ju偶 stosowano dziurawiec w leczeniu ran.
W staro偶ytnym Rzymie jego olejem nacierali si臋 gladiatorzy i zapa艣nicy, bo czyni艂 ich, jak wierzono, niewyczerpanymi. W staro偶ytnym Izraelu dziurawiec dawa艂 si艂y jego mieszka艅com, aby chroni膰 si臋 przed nienawi艣ci膮 i gwa艂tem: „nie pozwala艂 innym nas zniewala膰 fizycznie i duchowo´´ pozwala艂 natomiast chroni膰 tradycje narodowe pod panowaniem wroga.
Nazwa 艂aci艅ska Hypericum pochodzi od greckiego „ hyper ” – ponad oraz „ icum ” – obraz. Wynika艂o to ze starej tradycji wieszania dziurawca nad obrazami bog贸w i tym samym oddalania z艂ych mocy. Dioskurides wymienia艂 w swoich pracach cztery rodzaje dziurawca i opisa艂 jego lecznicze dzia艂anie i wskazania. A potem by艂o ponad 1000 lat zapomnienia i dopiero w 艣redniowieczu, w XII wieku, o dziurawcu wspomina Hildegarda z Bingen. Wiele miejsca p贸藕niej po艣wi臋ci艂 mu Paracelsus. W swojej pracy z 1525 roku pisze: „B贸g w艂o偶y艂 w to zio艂o wielkie arkana”. Stosowa艂 go w,,szale艅czych fantazjach”. Nazywa go „zielem na nerwy”, „jasno艣ci膮 dla duszy”. Podkre艣la jego skuteczno艣膰 w leczeniu ran. Potem dziurawcem interesowa艂 si臋 znany botanik Hieronim Boch. W swym „Zielniku” pisze: „Naciera膰 zielem z dziurawca cz艂onki dwa razy dziennie, a dr偶enie ust膮pi”; „olej z dziurawca na 艣wie偶e rany nanie艣膰; rany si臋 zabli藕niaj膮” Na Rusi uwa偶ano dziurawiec za ziele lecz膮ce 99 schorze艅. Na rozkaz cara Micha艂a zbierano dziurawiec na Syberii, suszono go, rozcierano na m膮czk臋 i wysy艂ano do Moskwy. Kazachowie nazywali dziurawiec „d偶erabaj´´ czyli lekarz ran. Potem zn贸w dziurawiec popad艂 w zapomnienie a偶 do lat 30-tych XX wieku, gdy wyizolowano z niego hiperycyn臋. Od lat 90-tych XX wieku dziurawiec prze偶ywa renesans.
Nazwa angielska St. John´s wort, niemiecka Johanniskraut; inne polskie nazwy dziurawca to: 艣wi臋toja艅skie ziele, ziele 艣w. Jana, przestrzelon, krewka Matki Boskiej, arlika, dziurawnik, krzy偶owe ziele, micha艂kowe ziele, zanowyt, 偶贸艂tokwiatka, dzwonki Panny Marii, dzwoneczki, dzwoniec. Cz臋艣膰 nazw nawi膮zuje do 艣w. Jana Chrzciciela lub Chrystusa. Dzie艅 艣w. Jana przypada na 24 czerwca, z kolei ten dzie艅 wi膮偶e si臋 ze staropoga艅skim 艣wi臋tem 21 czerwca.
Dziurawiec to uprawiana na ca艂ym 艣wiecie bylina o jaskrawo偶贸艂tych kwiatach. Nazwa dziurawiec pochodzi od ma艂ych gruczo艂k贸w znajduj膮cych si臋 na li艣ciach ro艣liny, kt贸re wyg膮daj膮 jak otworki (podobnie powsta艂a 艂aci艅ska nazwa perforatum czyli przedziurawiony) – te miejsca to zbiorniki leczniczego olejku.
Dziurawiec to jedno z ulubionych zi贸艂 amator贸w zio艂olecznictwa. Ro艣nie na 艂膮kach, miedzach, brzegach p贸l, na pastwiskach i skrajach las贸w. Jest bylin膮 wysoko艣ci 30-80 cm. 艁odygi ma proste, u g贸ry obficie rozga艂臋zione, g艂adkie. Li艣cie r贸wnie偶 g艂adkie, owalne, owalno-lancetowate, d艂ugo艣ci oko艂o 3 cm. Pi臋ciop艂atkowe kwiaty, zebrane najobficiej na szczytach p臋d贸w maj膮 intensywnie 偶贸艂ty kolor i liczne pr臋ciki. Na p艂atkach wyst臋puj膮 r贸wnie偶 obficie kropki, prze艣wiecaj膮ce lub czarne. Przy rozgniataniu wydzielaj膮 purpurowy sok.
Dziurawiec wyst臋puje jeszcze pospolicie na obszarze prawie ca艂ego naszego kraju, cho膰 du偶e zapotrzebowanie i cz臋sto nieumiej臋tny zbi贸r grozi wyniszczeniem tej ro艣liny. W Niemczech, Anglii, Polsce i Stanach Zjednoczonych zak艂ada si臋 specjalne uprawy dziurawca z przeznaczeniem dla przemys艂u farmaceutycznego i kosmetycznego.
Surowcem zielarskim s膮 m艂ode p臋dy i kwiaty. P臋dy 艣cina si臋 tu偶 przed kwitnieniem ro艣lin, gdy偶 w czasie i po kwitnieniu ulegaj膮 zdrewnieniu i maj膮 du偶o mniejsz膮 warto艣膰 lecznicz膮. Kwiaty wyskubuje si臋 z 艂odyg i suszy rozpostarte cienk膮 warstw膮. Mo偶na te偶 艣cina膰 no偶yczkami ca艂e g贸rne cz臋艣ci p臋d贸w. Suszy si臋 w贸wczas powi膮zane w cienkie p臋czki, zawieszone na sznurze kwiatami w d贸艂. Ro艣lina ma mocny korzenny aromat i cierpki smak.
Dziurawiec swe lecznicze w艂a艣ciwo艣ci zawdzi臋cza zawartym w tej ro艣linie substancjom:
– hyperycyna (czerwony barwnik), flawonoidy,
– hyperozyd – dzia艂aj膮cy moczop臋dnie,
– rutyna i kwercetyna – uszczelniaj膮 naczynia w艂osowate,
– garbniki – dzia艂aj膮ce przeciwbiegunkowo i bakteriostatycznie,
– hyperforyna (pozyskiwana z nasion) – posiada w艂a艣ciwo艣ci antybiotyczne.
Ponadto dziurawiec zawiera olejki eteryczne, 偶ywice, kwasy organiczne, pektyny, cholin臋, sole mineralne, cukry, witaminy A i C.
Najwa偶niejsze schorzenia, w kt贸rych stosowany jest dziurawiec to schorzenia uk艂adu pokarmowego, sk贸ra, trudno goj膮ce si臋 rany, uk艂ad nerwowy.
UK艁AD POKARMOWY
Od dawna by艂o znane korzystne dzia艂anie dziurawca w leczeniu niestrawno艣ci i b贸l贸w brzucha. Dzia艂a on r贸wnie偶 jako 艣rodek rozkurczowy na mi臋艣nie g艂adkie uk艂adu trawiennego i na drogi 偶贸艂ciowe. Mniej znany jest jako 艣rodek uszczelniaj膮cy naczynia krwiono艣ne (jak witamina PP), poprawiaj膮cy ukrwienie narz膮d贸w wewn臋trznych.
W zapaleniu dr贸g 偶贸艂ciowych, kamicy p臋cherzyka 偶贸艂ciowego, „os艂abieniu” czynno艣ci wydzielniczych w膮troby, nie偶ytach 偶o艂膮dka i jelit dobre wyniki mo偶e dawa膰 odwar: 1 艂y偶ka ziela dziurawca na 1 szklank臋 wody, pi膰 3 razy dziennie po jednej szklance przed posi艂kami.
SK脫RA
Lekki odwar z dziurawca(1/2 艂y偶ki ziela na 1 szklank臋 wody) mo偶na stosowa膰 do przemywania sk贸ry z tr膮dzikiem, ropniami i wrzodami.
Olejek eteryczny z ziela dziurawca wchodzi niekiedy w sk艂ad krem贸w i emulsji regeneruj膮cych sk贸r臋.
Inny preperat z dziurawca mo偶na przygotowa膰 samemu, zalewaj膮c 艣wie偶e kwiaty olejem ro艣linnym (np. s艂onecznikowym) na 10 dni; taki olej dziurawcowy stosuje si臋 do piel臋gnowania suchej, p臋kaj膮cej sk贸ry.
Nale偶y tutaj zwr贸ci膰 uwag臋 na fakt, 偶e dziurawiec zawiera substancje fotodynamiczne, dlatego przy piel臋gnowaniu sk贸ry kosmetykami zawieraj膮cymi wyci膮g z tej ro艣liny konieczna jest du偶a ostro偶no艣膰, gdy偶 mog膮 wyst膮pi膰 uczulenia na s艂o艅ce. Szczeg贸lnie powinny uwa偶a膰 osoby sk艂onne do wysypek i reakcji alergicznych.
UK艁AD NERWOWY
Dziurawiec okaza艂 si臋 dobrodziejstwem dla wsp贸艂czesnego cz艂owieka, kt贸rego coraz cz臋艣ciej prze艣laduj膮: depresja, l臋k i og贸lne zniech臋cenie do 偶ycia. Dobroczynne dzia艂anie w leczeniu stan贸w depresyjnych dziurawiec zawdzi臋cza zawarto艣ci hyperycyny. Hyperycyna, wed艂ug bada艅 klinicznych, hamuje rozk艂ad neuroprzeka藕nik贸w (serotoniny), kt贸rych niedostateczna ilo艣膰 w organizmie daje objawy z艂ego nastroju, l臋ku, przygn臋bienia. Nale偶y jednak pami臋ta膰, 偶e w leczeniu depresji nie s膮 w stanie pom贸c herbatki parzone z ziela tej ro艣liny, gdy偶 hyperycyna nie rozpuszcza si臋 w wodzie.
W kuracji przeciwdepresyjnej proponowane s膮 wi臋c gotowe standardowe preparaty na bazie dziurawca. W aptekach i sklepach zielarskich mo偶na naby膰 polski preparat Hyperosedat, kt贸ry ma posta膰 kapsu艂ek 偶elatynowych z suchym ekstraktem z ziela dziurawca w oliwie z oliwek. Jedna kapsu艂ka Hyperosedatu zawiera minimum 0,24 mg cennej hyperycyny. Hyperosedat stanowi 艣rodek na 艂agodne zaburzenia depresyjne, oddala napi臋cie nerwowe, l臋k, apati臋, zmienny nastr贸j, przygn臋bienie oraz nerwic臋 l臋kow膮 (wyst臋powanie l臋ku bez przyczyny). Hyperosedat nale偶y stosowa膰 3 razy dziennie po 1 kapsu艂ce.
Wyci膮gi z dziurawca maj膮 podobn膮 skuteczno艣膰 co standardowe 艣rodki antydepresyjne stosowane w kuracji 艂agodnego i 艣redniego stopnia depresji. Nale偶y tu nadmieni膰, 偶e renomowane laboratoria i firmy farmaceutyczne w Niemczech i Wielkiej Brytanii zaanga偶owa艂y si臋 w badania i zastosowanie preparat贸w dziurawca w leczeniu nerwic i depresji. Ich prace dowodz膮 niezwyk艂ej skuteczno艣ci preparat贸w dziurawca w leczeniu tych schorze艅.
Tak wi臋c wytr膮cono kolejny argument przeciwnikom stosowania preparat贸w zio艂owych, kt贸rzy traktuj膮 kuracj臋 lekami naturalnymi jako nienowoczesne metody lecznicze i w膮tpi膮 w jak膮kolwiek jej skuteczno艣膰. Trzeba te偶 podkre艣li膰, 偶e kuracja preparatami na bazie dziurawca nie wywo艂uje uzale偶nie艅 i w ka偶dej chwili mo偶na j膮 przerwa膰, bez objaw贸w zespo艂u z odstawienia.
Dziurawiec bywa nazywany „arnik膮 nerw贸w” – czyli 艣rodkiem skutecznym przy urazach i uszkodzeniach uk艂adu nerwowego; stosowany jest r贸wnie偶 w nerwob贸lach. W powy偶szych wskazaniach znajduje te偶 zastosowanie w homeopatii. Stosowany jest tak偶e w leczeniu moczenia nocnego u dzieci, dzia艂aj膮c podobnie do stosowanej w tym schorzeniu imipraminy, jednak偶e pozbawiony dzia艂a艅 niepo偶膮danych tego leku.
Dziurawiec znajduje r贸wnie偶 zastosowanie w dolegliwo艣ciach natury psychicznej u kobiet okresu menopauzy – dzia艂a wtedy zw艂aszcza na dolegliwo艣ci wynikaj膮ce z depresji – gdy偶 wiele kobiet ma w tym trudnym dla nich czasie ukryt膮 b膮d藕 jawn膮 depresj臋. Ponadto bywa stosowany w przypadku nadmiernej dra偶liwo艣ci przed miesi膮czk膮, w tak zwanym zespole napi臋cia przedmiesi膮czkowego. Poprzez swoje korzystne dzia艂anie na uk艂ad pokarmowy, dziurawiec zwi臋ksza wch艂anianie witamin z grupy B, kt贸rych obecno艣膰 jest niezb臋dna dla pracy uk艂adu nerwowego.
Preparat贸w z dziurawca nie wolno jednak stosowa膰 podczas terapii skojarzonej z interferonem i niekt贸rymi chemioterapeutykami przeciwnowotworowymi. Dziurawiec wchodz膮c w interakcj臋 z interferonem os艂abia jego dzia艂anie. Nale偶y te偶 uwa偶a膰 na stosownie preparat贸w z dziurawca z innymi lekami i najlepiej nie przyjmowa膰 ich razem, a je艣li tak, to po konsultacji z lekarzem lub farmaceut膮.
Wspomniano ju偶, 偶e zawarta w dziurawcu hyperycyna zwi臋ksza wra偶liwo艣膰 na 艣wiat艂o s艂oneczne, nale偶y wi臋c by膰 ostro偶nym w stosowaniu go latem, przy du偶ym nas艂onecznieniu. Wyci膮g z dziurawca mo偶e zmniejsza膰 skuteczno艣膰 niekt贸rych lek贸w, obni偶aj膮c ich st臋偶enie terapeutyczne w osoczu. Dotyczy to mi臋dzy innymi indynawiru u偶ywanego w leczeniu zaka偶e艅 wirusem HIV, antykoagulant贸w, takich jak warfaryna, cyklosporyna, niekt贸rych doustnych preparat贸w antykoncepcyjnych, dekstrometorfanu, teofiliny, amitryptyliny oraz digoksyny.
Wydaje si臋, 偶e po latach zapomnienia dziurawiec jako cenny 艣rodek leczniczy wraca do 艂ask i odzyskuje swoj膮 utracon膮 pozycj臋. Po okresie niedoceniania jego w艂a艣ciwo艣ci, staje si臋 艣rodkiem nieocenionym w leczeniu wielu schorze艅.
Post阷y Fitoterapii 1-2/2005
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii