Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 2/2008 » Skład chemiczny i adaptogenne działanie pszczelego pyłku kwiatowego. Cz. II. Działanie adaptogenne

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Mamy sprzęt do ręcznej obróbki krawędzi i ślizgów - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

*Bogdan Kędzia

Skład chemiczny i adaptogenne działanie pszczelego pyłku kwiatowego. Cz. II. Działanie adaptogenne

CHEMICAL COMPOSITION AND ADAPTOGENIC ACTIVITY OF HONEYBEE-COLLECTED POLLEN. PART I. ADAPTOGENIC ACTIVITY

Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: dr hab. n. med. Przemysław M. Mrozikiewicz

Summary
The honeybee-collected pollen in form of pollen load and extracts from this product shows the adaptogenic activity, enhancing the physical, mental and immunological resistance of men. The adaptogenic activity of honeybee-collected pollen is showed by reducing of brain hypoxia, protecting against ionizing radiation, acting against stress and tumor.
The strong adaptogenic activity exhibits pollen load in natural or powdered form (tablets, capsules). The aqueous and ethanol extracts from honeybee-collected pollen exhibit usually lower adaptogenic activity. For the enhancing of physical and immunological resistance are applicated the higher doses of pollen load (10-40 g daily) and for enhancing of mental condition the lower doses of this product (1-3 g) during 2-6 weeks.

Key words: honeybee-collected pollen, adaptogenic activity, physical, mental and immunological resistance, preparations, dosages.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Prastara terapia jajem oraz konchowanie uszu

Porozmawiajmy o Odżywianie

Jak wyglądać dziesięć lat młodziej po czterdziestce

Wprowadzenie

Pojęcie substancji adaptogennych pojawiło się w 1947 roku, kiedy to Brekhman (1) takim mianem określił Dibazol (2-benzylo-benzimidazol), lek podwyższający nieswoiste siły obronne organizmu. Substancje te charakteryzowały się przede wszystkim działaniem przystosowawczym. Podwyższały one odporność organizmu przeciw szkodliwym czynnikom fizycznym, chemicznym i biologicznym.

W tym kontekście uwzględnia się podwyższanie sprawności fizycznej w niekorzystnych warunkach środowiska, na przykład znacznego obciążenia wysiłkiem, wpływu wysokiej lub niskiej temperatury, hałasu, wibracji, promieniowania jonizującego, braku tlenu, a także działania toksycznego rozpuszczalników organicznych, alkoholu, nikotyny, szkodliwych metali i leków.

Drugim obszarem działania substancji adaptogennych jest podwyższanie sprawności funkcji mózgowych, takich jak pamięć, uczenie się, myślenie i zdolność koncentracji, to znaczy pobudzania procesów mózgowych w sferze psychiki i odczuwania bodźców. Działanie to obejmuje także stan wywołany przez różne czynniki stresogenne, zwane sygnałami stresowymi, szczególnie przez napięcie psychiczne.

Działanie substancji adaptogennych wiąże się ponadto z ich wpływem na układ immunologiczny. Powodują one mianowicie wzrost odporności organizmu na zakażenia wywołane przez drobnoustroje, szczególnie bakterie i wirusy. Stąd często działanie substancji adaptogennych wiąże się z ich właściwościami immunostymulującymi.

A zatem można przyjąć, że działanie substancji adaptogennych polega na podwyższaniu odporności organizmu przeciwko szkodliwym czynnikom otaczającego nas środowiska, w tym odporności fizycznej, psychicznej i immunologicznej (1-3).

Pyłek kwiatowy jest znaną substancją adaptogenną (2, 4). Celem niniejszego opracowania było przedstawienie właściwości adaptogennnych tego produktu na przykładzie badań klinicznych. Oparto się na publikacjach dotyczących podwyższania odporności fizycznej organizmu przez pyłek kwiatowy, w tym działania zmniejszającego niedotlenienie mózgu i ochraniającego przed promieniowaniem jonizującym. Uwzględniono także odporność psychiczną wraz z działaniem przeciwstresowym oraz odporność immunologiczną, generowaną przez pyłek kwiatowy, łącznie z jego działaniem przeciwnowotworowym.

Podwyższanie odporności fizycznej

Podwyższanie odporności fizycznej organizmu pod wpływem pyłku kwiatowego przedstawiono na przykładzie 4 publikacji, które obejmowały sportowców, alpinistów, żołnierzy działających w warunkach subtropikalnych oraz zwierzęta doświadczalne poddane ćwiczeniom biegowym i niedotlenieniu mózgu.

Steben i Boudreaux (5) w badaniach z udziałem chłopców szkoły średniej, specjalizujących się w biegach ulicznych, użyli wyciągu z pyłku kwiatowego w postaci kapsułek o masie 365 mg. Chłopcy zostali podzieleni losowo na 2 grupy, po 6 osób każda, z których jedna otrzymywała przez 2 tygodnie rano przed posiłkiem 4 kapsułki wspomnianego preparatu (jednorazowo 1,46 g wyciągu z pyłku kwiatowego) (grupa badana), druga po 4 kapsułki placebo (grupa kontrolna).

Wyniki badań przedstawione w tabeli 1 wskazują, że prędkość biegaczy na dystansie 3 km oraz wskaźniki krwi (poziom potasu, zawartość hemoglobiny i hematokryt), określane przed doświadczeniem, były bardzo podobne do tych, jakie uzyskano po 2 tygodniach przyjmowania preparatu pyłkowego i nie różniły się w odniesieniu do kontrolnej grupy biegaczy przyjmujących placebo.

Tabela 1. Prędkość oraz wskaźniki krwi biegaczy przyjmujących wyciąg z pyłku kwiatowego (wg 5).

Prędkość oraz wskaźniki krwi	Grupy biegaczy
Prędkość oraz wskaźniki krwi	badana (n=6)¹	kontrolna (n=6)
Przed doświadczeniem Prędkość (m/s) Potas (mEq/l) Hemoglobina (mmol/l) Hematokryt (%)	4,70 4,15 13,23 38,82	4,65 4,25 13,68 38,70
Po dwóch tygodniach doświadczenia Prędkość (m/s) Potas (mEq/l) Hemoglobina (mmol/l) Hematokryt (%)	5,07 4,15 13,78 39,70	4,92 4,05 13,62 39,35
¹Biegacze otrzymywali przez 2 tygodnie rano przed posiłkiem 4 kapsułki z wyciągiem z pyłku kwiatowego (jednorazowo 1,46 mg preparatu)

Drożdż i Gwizdek (6) badaniami objęli 30 wyczynowych alpinistów podczas obozu treningowo-kondycyjnego, trwającego 15 dni. Byli nimi mężczyźni w wieku 22-27 lat, podzieleni na grupę otrzymującą granulat zawierający 78% pyłku kwiatowego w ilości 45 g/dobę (35 g pyłku kwiatowego) (grupa badana licząca 20 osób) i grupę, która nie otrzymywała tego preparatu (grupa kontrolna licząca 10 osób). Obie grupy wykonywały analogiczne zajęcia treningowe oraz przebywały w takich samych warunkach socjalno-bytowych. W okresie doświadczenia osoby obu grup nie miały ze sobą kontaktu. Czas trwania zajęć wynosił 10-14 godz. na dobę.

Jako podstawę przydatności pyłku kwiatowego w charakterze odżywki regeneracyjnej przy dużym wysiłku fizycznym przyjęto badania ogólnolekarskie: ocenę masy ciała, obrazu morfologicznego krwi, OB oraz moczu, przed rozpoczęciem zajęć treningowych i po 3 dniach od ich zakończenia.

Z przeprowadzonych badań i obserwacji klinicznych wynika, że alpiniści otrzymujący pyłek kwiatowy przez cały okres zgrupowania byli w lepszej kondycji fizycznej. Nie stwierdzono u nich spadku masy ciała, co miało miejsce u osób grupy kontrolnej.

Po 15 dniach zażywania pyłku kwiatowego w grupie badanej stwierdzono, w porównaniu do wartości wyjściowych, statystycznie znamienny wzrost hematokrytu, hemoglobiny, średniej zawartości hemoglobiny w krwinkach czerwonych oraz liczby krwinek czerwonych i białych we krwi obwodowej (tabela 2). Natomiast w grupie kontrolnej wszystkie te wartości w porównaniu do stanu sprzed doświadczenia uległy wyraźnemu obniżeniu.

Tabela 2. Morfologiczny obraz krwi alpinistów przyjmujących granulat z pyłku kwiatowego (wg 6).

Wskaźniki krwi	Grupy alpinistów
Wskaźniki krwi	badana (n=20)*	kontrolna (n=10)
Przed doświadczeniem Hematokryt (%) Hemoglobina (g/dl) Krwinki czerwone (106/?l) MCHC (g/dl) Krwinki białe (103/?l)	43,7 14,55 4,59 32,96 5,66	43,7 14,37 4,56 32,82 5,63
Po 15 dniach doświadczenia Hematokryt (%) Hemoglobina (g/dl) Krwinki czerwone (106/?l) MCHC (g/dl)*** Krwinki białe (103/?l)	45,5 16,00 4,92 35,20 6,17**	43,3 13,26 3,98 30,83 5,53
* Alpiniści otrzymywali przez 15 dni 45 g granulatu z pyłku kwiatowego (35 g pyłku kwiatowego na dobę) Wzrost wskaźników krwi istotnie znamienny statystycznie * Średnia zawartość hemoglobiny w krwinkach czerwonych

Podobne wyniki otrzymano w przypadku obrazu morfologicznego białych krwinek (tabela 3). U alpinistów przyjmujących pyłek kwiatowy nastąpił statystycznie znamienny wzrost liczby form pałeczkowatych, eozynofili, bazofili, limfocytów i monocytów. W grupie kontrolnej obserwowano tendencję spadkową wyżej wymienionych form krwinek białych.

Tabela 3. Morfologiczny obraz krwinek białych alpinistów przyjmujących granulat z pyłku kwiatowego (wg 6).

Rodzaj krwinek białych (%)	Grupy alpinistów
Rodzaj krwinek białych (%)	badana (n=20)*	kontrolna (n=10)
Przed doświadczeniem Młode Pałeczkowate Segmentowe Eozynofile Bazofile Limfocyty Monocyty	0,8 0,6 64,5 1,6 0,1 32,1 0,4	0,4 0,9 59,6 3,1 0,3 33,1 2,6
Po 15 dniach doświadczenia Młode Pałeczkowate Segmentowe Eozynofile Bazofile Limfocyty Monocyty	0,2 1,9 43,8 3,2 0,2 49,7 1,0**	0,0 1,3** 61,5 2,2 0,2 33,9 1,2
Alpiniści otrzymywali przez 15 dni 45 g granulatu z pyłku kwiatowego (35 g pyłku kwiatowego na dobę) *Wzrost liczby krwinek białych znamienny statystycznie

Poza tym w grupie badanej zaobserwowano obniżenie szybkości opadania krwinek czerwonych (OB). Różnic w składzie moczu w obu grupach nie stwierdzono. Nie odnotowano także żadnego przypadku uczulenia na pyłek kwiatowy.

Dąbrowski (7) badał wpływ preparatu z pyłku kwiatowego o nazwie Cernitin (szwedzkiej firmy AB Cernelle) na przystosowanie fizyczne i psychiczne żołnierzy do warunków subtropikalnych. Preparat Cernitin w postaci tabletek zawierał 60 mg frakcji wodnej z pyłku kwiatowego oraz 9 mg frakcji lipidowej z tego produktu pszczelego. W badaniach uczestniczyło 50 żołnierzy (kierowców pojazdów mechanicznych) Polskiej Jednostki Specjalnej ONZ udającej się na Bliski Wschód w wieku 20-23 lat, średniej masie ciała 66,3 kg i średnim wzroście 170,9 cm. Zostali oni podzieleni na 2 grupy po 25 osób każda. Wszyscy uczestnicy doświadczenia żyli w podobnych warunkach, odżywiali się w taki sam sposób i w podobny sposób wypoczywali.

Żołnierze grupy badanej po śniadaniu i po obiedzie przyjmowali po 2 tabletki preparatu Cernitin. Natomiast żołnierze grupy kontrolnej nie otrzymywali tego preparatu. Wstępne badania były przeprowadzone w kraju na 2 tygodnie przed wyjazdem na misję. Badania kontrolne prowadzono na Bliskim Wschodzie po 1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 16 i 20 tygodniach trwania doświadczenia.

Dla oceny sprawności fizycznej wykonywano następujące testy: siłę uścisku dłoni, zwinność biegu pomiędzy tyczkami, szybkość w biegach na 100 i 1000 m oraz długość skoku w dal. Testy fizjologiczne obejmowały jazdę na rowerze wysiłkowym z obciążeniem 2 watów/kg masy ciała, na przestrzeni 6 min. przy szybkości 60 obrotów/min. Przed testem, w trakcie jego trwania i po zakończeniu testu wykonywano EKG, mierzono ciśnienie tętnicze krwi skurczowe i rozkurczowe, wyrzutową pojemność serca, zużycie tlenu oraz poziom w surowicy krwi: kwasu mlekowego i pirogronowego, fosfokinazy kreatyninowej, aminotransferazy asparaginianowej i dehydrogenazy kwasu mlekowego. W ramach oceny psychologicznej wykonywano testy odnośnie szybkości i dokładności obserwacji, aktywności motorycznej, szybkości i sprawności umysłowej oraz stanu samopoczucia.

Wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że w ciągu całego okresu badań żołnierze znajdujący się w warunkach subtropikalnych odznaczali się lepszą sprawnością fizyczną, aktywnością fizjologiczną i stanem psychofizycznym, przy czym największą zdolność przystosowawczą do nowych warunków manifestowali oni pomiędzy 2 a 4 tygodniem pobytu na Bliskim Wschodzie. Najlepiej świadczą o tym wyniki badań dotyczące wytrzymałości biegowej (ryc. 1), długości skoku w dal (ryc. 2), poziomu kwasu mlekowego w surowicy krwi (ryc. 3) i zdolności koncentracji uwagi (ryc. 4).

Ryc. 1. Wpływ przyjmowania preparatu z pyłku kwiatowego na wytrzymałość biegową żołnierzy adaptujących się do warunków subtropikalnych (wg 7).

Ryc. 2. Wpływ przyjmowania preparatu z pyłku kwiatowego na długość skoku żołnierzy adaptujących się do warunków subtropikalnych (wg 7).

Ryc. 3. Wpływ przyjmowania preparatu z pyłku kwiatowego na poziom kwasu mlekowego w surowicy krwi żołnierzy adaptujących się do warunków subtropikalnych (wg 7).

Ryc. 4. Wpływ przyjmowania preparatu z pyłku kwiatowego na zdolność koncentracji uwagi u żołnierzy adaptujących się do warunków subtropikalnych (wg 7).

Wszystkie pozostałe parametry, wymienione powyżej, także były bardziej korzystne u żołnierzy przyjmujących preparat pyłkowy Cernitin w porównaniu do żołnierzy, którzy nie otrzymywali tego preparatu, co świadczy o ich szybszej aklimatyzacji do warunków subtropikalnych.

Tichonow i wsp. (8) przedstawili z kolei dane dotyczące wpływu preparatu złożonego z pyłku kwiatowego i kwasu bursztynowego pod nazwą Pollentar na szczury obciążone wysiłkiem. W doświadczeniu użyto 40 samców szczurów białych o masie ciała 200-220 g. Kapsułki Pollentar w dawce 25 mg/kg m.c. podawano dożołądkowo raz dziennie przez okres 15 dni. Dla celów porównawczych użyto szczurów kontrolnych. Wszystkie zwierzęta przez 2 tygodnie przed doświadczeniem przyzwyczajano do wzmożonego wysiłku na bieżni ruchomej. Następnie szczury badane (po podaniu preparatu Pollentar) i kontrolne, poddawano biegowi na bieżni ruchomej przez 10 min. przy szybkości 42 m/min. Po doświadczeniu w surowicy krwi oraz w homogenacie z wątroby i mięśni szczurów określano wskaźniki biochemiczne związane z wysiłkiem.

Analiza wskaźników biochemicznych (tabela 4) dowodzi, że obciążenie zwierząt doświadczalnych wysiłkiem prowadzi do większej aktywacji glukozy, na co wskazuje obniżenie poziomu mleczanu w surowicy krwi, a także do lepszego zabezpieczenia rezerw energetycznych w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach, w obecności preparatu Pollentar, w porównaniu do szczurów, które nie otrzymywały tego preparatu. Wskazuje na to również lepszy układ przeciwutleniający u zwierząt otrzymujących preparat Pollentar niż u zwierząt kontrolnych, o czym świadczy niższy poziom lipidów ogólnych i aldehydu dimalonowego oraz wyższy poziom glutationu zredukowanego.

Tabela 4. Wpływ preparatu pyłkowego Pollentar na wskaźniki biochemiczne surowicy krwi oraz homogenatu wątroby i mięśni szczurów obciążonych wysiłkiem (wg 8).

Wskaźniki biochemiczne	Zwierzęta obciążone wysiłkiem
Wskaźniki biochemiczne	kontrola (n=20)	Pollentar (n=20)
Surowica krwi Pirogronian (mmol/l) Mleczan (mmol/l) Glukoza (mmol/l) Dehydrogenaza mleczanowa m(mmol/l) Białko ogólne (mg/g) Lipidy ogólne (g/l)	0,77 7,94 5,42 6,32 60,20 4,63	0,68 2,10* 5,65 6,68* 60,80 2,04*
Homogenat wątroby Aldehyd dimalonowy (mmol/l) Glutation zredukowany (mmol/l) Glikogen (mg/g)	127,5 4,10 57,7	104,2* 6,50* 114,7*
Homogenat mięśni Glikogen (mg/g)	15,50	22,9*
*Zmiany statystycznie znamienne (p<0,05)

Na podstawie otrzymanych wyników autorzy omawianej pracy (8) obliczyli, że pod wpływem kapsułek Pollentar w dawce 25 mg/kg, następuje statystycznie znamienne podwyższenie stanu wytrzymałości zwierząt o 90-110% w porównaniu z grupą kontrolną.

Zmniejszanie niedotlenienia mózgu

Tichonow i wsp. (8) opisali także korzystne działanie preparatu Pollentar w przypadku niedotlenienia mózgu u zwierząt doświadczalnych. Doświadczenie prowadzono na 60 samcach szczurów białych o masie 200-250 g. Pierwsza grupa zwierząt otrzymywała zapobiegawczo przez 14 dni dożołądkowo preparat Pollentar w dawce 25 mg/kg. Wcześniej ustalono, że dawka ta wywierała działanie adaptogenne. Druga grupa zwierząt otrzymywała tą samą drogą i przez ten sam okres czasu Piracetam – lek o działaniu ochraniającym mózg. Zwierzęta grupy kontrolnej otrzymywały w tym samym czasie równoważną ilość wody destylowanej. Ogólne niedotlenienie mózgu wywoływano u szczurów pod narkozą nembutalową, podwiązując im obie arterie krwionośne wspólne. W tych warunkach ukrwienie mózgu pochodziło tylko z arterii kręgowych. Podając nadal wymienione preparaty obserwowano następnie długość życia zwierząt.

Analiza otrzymanych wyników wskazuje (ryc. 5), że w grupie kontrolnej (nie otrzymującej żadnego preparatu) po 7 dniach przeżyło 27% zwierząt, w grupie otrzymującej Piracetam – 38% zwierząt i w grupie otrzymującej Pollentar – 55% zwierząt doświadczalnych. Świadczy to o wyraźnym przeciwniedotlenieniowym działaniu pyłku kwiatowego.

Ryc. 5. Wpływ preparatu pyłkowego Pollentar na przeżywanie szczurów z ogólnym niedotlenieniem mózgu (wg 8).

W podsumowaniu badań dotyczących wpływu pyłku kwiatowego na odporność fizyczną ludzi i zwierząt można stwierdzić, że produkt ten wyraźnie podwyższał kondycję fizyczną i siły odpornościowe alpinistów, znacznie przyspieszał aklimatyzację żołnierzy do warunków subtropikalnych, podwyższał wydolność fizyczną szczurów obciążonych wysiłkiem (bieganiem na bieżni ruchomej) i zwiększał przeżycie szczurów z niedotlenieniem mózgu. Tylko jedno doświadczenie, z przytoczonych powyżej, zakończyło się niepowodzeniem, a mianowicie próba zwiększenia sił fizycznych u biegaczy ulicznych. Prawdopodobnie przyczyny braku efektów u tych biegaczy należy szukać w jakości przyjmowanego przez nich preparatu. Autorzy publikacji podają (5), że sportowcy otrzymywali wyciąg z pyłku kwiatowego w postaci kapsułek w ilości 1,46 g dziennie. Nie znamy bliższych danych na temat tego wyciągu, jednak niezależnie od tego, czy był to wyciąg wodny, czy alkoholowy, nie odpowiadał on jakościowo składowi chemicznemu pełnego obnóża pszczelego. Dlatego najpewniej nie uzyskano oczekiwanego efektu zwiększającego siły fizyczne, co potwierdzają wskaźniki morfologiczne i biochemiczne krwi badanych sportowców.

W związku z powyższym można stwierdzić, że obnóże pszczele oraz uzyskane z niego preparaty, odzwierciedlające skład chemiczny tego produktu, z powodzeniem nadają się do podwyższania odporności fizycznej organizmu człowieka.

Ochrona przed promieniowaniem jonizującym

Hernuss i wsp. (9) przeprowadzili badania kliniczne, które miały wyjaśnić, czy podawanie pyłku kwiatowego kobietom chorym z powodu nowotworu szyjki macicy, może ograniczyć u nich skutki radioterapii. Badania przeprowadzono na 25 pacjentkach Kliniki Uniwersyteckiej w Wiedniu, z nowotworem szyjki macicy w III stadium rozwoju, które poddawano terapii promieniowaniem jonizującym (radem-226 i kobaltem-60). Do grupy badanej zaliczono 15 pacjentek, którym przed rozpoczęciem naświetlań, w trakcie terapii i po jej zakończeniu, podawano 3 razy dziennie po 20 g obnóża pszczelego. Pacjentki grupy kontrolnej, w liczbie 10, nie otrzymywały w trakcie naświetlań pyłku kwiatowego. Jako kryterium oceny przyjęto obraz krwi, enzymów i białek surowicy krwi oraz subiektywne odczucia pacjentek naświetlanych energią jonizującą, leczonych i nieleczonych w tym czasie za pomocą obnóża pszczelego.

Przeprowadzone badania wykazały, że pyłek kwiatowy u naświetlanych pacjentek zwiększał liczbę krwinek czerwonych, poziom hemoglobiny i witaminy E oraz zmniejszał poziom cholesterolu w surowicy krwi w porównaniu do kobiet nie korzystających z takiej terapii. Liczba krwinek białych co prawda w trakcie kuracji obniżała się, jednak w mniejszym stopniu niż u kobiet, które nie otrzymywały pyłku kwiatowego (tabela 5).

Tabela 5. Wpływ podawania pyłku kwiatowego na wskaźniki krwi u pacjentek poddawanych radioterapii nowotworu szyjki macicy (wg 9).

Wskaźniki krwi	Grupa badana (n=15)		Grupa kontrolna (n=10)
Wskaźniki krwi	przed leczeniem	po leczeniu	przed leczeniem	po leczeniu
Krwinki czerwone (106/?l) Hemoglobina (g/dl) Krwinki białe (103/?l) Witamina C (mg/dl) Witamina E (mg/dl) Cholesterol (mg/dl)	3,63 7,06 6,47 1,03 0,94 279,0	3,79 7,41 4,18 0,86 1,28 239,5	3,99 6,62 6,14 1,25 0,66 245,8	3,52 6,59 3,72 0,62 0,22 284,8

Zauważono, że terapia pyłkiem kwiatowym podwyższała u pacjentek naświetlanych energią jonizującą poziom białka całkowitego, albumin i γ-globulin w porównaniu do pacjentek nie otrzymujących pyłku kwiatowego (tabela 6).

Tabela 6. Wpływ podawania pyłku kwiatowego na poziom białek w surowicy krwi pacjentek poddawanych radioterapii nowotworu szyjki macicy (wg 9).

Białka w surowicy krwi	Grupa badana (n=15)		Grupa kontrolna (n=10)
Białka w surowicy krwi	przed leczeniem	po leczeniu	przed leczeniem	po leczeniu
Białko całkowite (g/dl) Albuminy (mg/dl) a-Globuliny (mg/dl) b-Globuliny (mg/dl) g-Globuliny (mg/dl)	6,93 4,31 17,80 17,60 18,00	7,82 5,14 16,33 15,27 23,87	8,49 4,57 14,50 11,60 23,00	7,67 4,28 18,90 15,00 19,70

Ponadto pyłek kwiatowy wpływał na subiektywną ocenę działań ubocznych radioterapii u pacjentek z nowotworami szyjki macicy. Prawie trzykrotnie rzadziej cierpiały one z powodu zapalenia pęcherza moczowego i odbytnicy, obniżenia samopoczucia, zaburzeń snu, braku apetytu i mdłości, niż chore nie otrzymujące pyłku kwiatowego (tabela 7).

Tabela 7. Wpływ podawania pyłku kwiatowego na subiektywną ocenę działań ubocznych radioterapii u pacjentek z nowotworami szyjki macicy (wg 9).

Objawy uboczne	Grupa badana (n=15)		Grupa kontrolna (n=10)
Objawy uboczne	liczba	procent	liczba	procent
Zapalenie pęcherza moczowego Zapalenie odbytnicy Obniżenie samopoczucia Zaburzenia snu Brak apetytu Mdłości Średnia	2 1 4 2 1 3 2,2	13,3 6,6 26,6 13,3 6,6 19,9 14,7	3 2 7 3 4 4 3,8	30,0 20,0 70,0 30,0 40,0 40,0 38,0

Wyniki badań przedstawione powyżej świadczą o korzystnym ochronnym wpływie pyłku kwiatowego na pacjentki chore z powodu nowotworu szyjki macicy, poddawane z tego powodu radioterapii. Objawia się to lepszymi parametrami krwi, większą zawartością białek, w tym odpowiedzialnych za obronę immunologiczną organizmu oraz łagodzeniem skutków ubocznych radioterapii.

Potwierdzają to wyniki doświadczeń wykonanych przez badaczy chińskich na myszach (10). Zwierzęta naświetlane promieniowaniem γ w dawce 700-800 radów znacznie lepiej przeżywały eksperyment (83,3%) jeżeli przedtem karmione były paszą z dodatkiem pyłku kwiatowego, w porównaniu do myszy karmionych samą paszą (23,3%).

Podwyższanie sprawności psychicznej

Zagadnienie to zostanie omówione na podstawie 3 publikacji opartych na badaniach klinicznych pyłku kwiatowego z udziałem osób cierpiących z powodu schorzeń psychicznych i osób starszych.

Badacz hiszpański Paret (11) rozpoczął stosowanie pyłku kwiatowego już w 1971 roku. Ponieważ podawanie samego pyłku kwiatowego nie dawało wyraźnych efektów, postanowił łączyć go z podstawową terapią psychiatryczną. Na przestrzeni 3 lat na dużym materiale badawczym otrzymał on bardzo zachęcające wyniki. Na tej podstawie autor wytypował 3 grupy chorych, które najlepiej reagowały na leczenie pyłkiem kwiatowym, a mianowicie zespoły depresyjne, przypadki wyczerpania lub astenii (wyczerpanie fizyczne i psychiczne) oraz uzależnionych od alkoholu.

W większości przypadków ciężkich zespołów depresyjnych pyłek nie może stanowić jedynego preparatu leczniczego. Jednak połączenie go z ogólnie stosowanymi lekami przeciwdepresyjnymi pozwala na szybsze przywrócenie stanu zdrowia i to stosunkowo niewielkimi dawkami pyłku kwiatowego. Autor przypisuje to zjawisko swoistym właściwościom tego produktu pszczelego. Psychiatrom znany jest czynnik zależności farmakologicznej u chorych z zespołami depresyjnymi. Pod wpływem stosowania leków ich stan się poprawia, jednak zwykle kiedy zbyt skraca się, lub zbyt wydłuża podawanie leków przeciwdepresyjnych, stan depresji powraca. Pyłek kwiatowy okazał się w wielu przypadkach środkiem podtrzymującym chorego w normalnym stanie zdrowia bez konieczności uciekania się do środków przeciwdepresyjnych, nawet w dawkach podtrzymujących.

W związku z powyższym autor przytacza jeden dość interesujący przykład. Pacjent w wieku 61 lat od 17 lat przyjmujący wysokie dawki Tofranilu (100-150 mg dziennie), łącznie z innymi środkami uspokajającymi i korygującymi uboczne działanie tych leków, po rozpoczęciu przyjmowania małych dawek pyłku kwiatowego (2,5 g dziennie), mógł stopniowo zmniejszać, a następnie całkowicie wyeliminować lek przeciwdepresyjny. Co ważne, przyjmowanie okresowo tylko niewielkich ilości pyłku kwiatowego, przez wiele lat nie spowodowało nawrotu choroby.

Nie zawsze osoby z depresją reagują na pyłek kwiatowy jak to opisano powyżej, jednak autor uważa, że we wszystkich postaciach tej choroby niewielkie ilości pyłku kwiatowego mogą służyć jako pożyteczny, wspomagający środek leczniczy.

W trakcie konsultacji psychiatrycznych duży odsetek chorych skarży się na wyczerpanie, astenię, przygnębienie oraz obniżenie sił życiowych. Główne przyczyny tego stanu wynikają z trudów codziennego życia: przeciążeń w pracy, pośpiechu, agresji ze strony środowiska i innych. W tych przypadkach pyłek kwiatowy w małych dawkach (1-3 g dziennie) okazał się dość skutecznym czynnikiem terapeutycznym. Po niewielu dniach leczenia prawie u wszystkich pacjentów Parot (11) obserwował subiektywne polepszenie stanu zdrowia. Ich siły życiowe wzrastały, pacjenci zaczynali radzić sobie z trudami związanymi z pracą zawodową i środowiskiem, wzrastał optymistyczny nastrój i dobre usposobienie. Poza tym autor uzyskiwał dobre efekty lecznicze w przypadkach, kiedy obniżenie sił życiowych związane było z wiekiem, kiedy na tle obniżenia sił życiowych zaczynały pojawiać się stany depresyjne. Długotrwałe podawanie niewielkich ilości pyłku kwiatowego (1 g dziennie) zwykle przywracało normalny stan zdrowia i nie wymagało podawania leków przeciwdepresyjnych.

Kolejnym obszarem psychiatrii, gdzie pyłek kwiatowy może być bardzo przydatny, jest alkoholizm (11). Jak wiemy, u nałogowych alkoholików obserwuje się wiele niedoborów (witaminowych, mineralnych i białkowych), w uzupełnianiu których pyłek kwiatowy jest bardzo skuteczny. Szczególne zastosowanie pyłku może mieć miejsce w przypadku leczenia tzw. zespołu abstynencji (odstawienia), pojawiającego się w przypadku zaprzestania picia alkoholu. Zespół abstynencji trwa zwykle około jednego tygodnia. Jeśli jednak przyjmuje się pyłek kwiatowy (2-3 g dziennie) w połączeniu z małymi dawkami Librium i dużą ilością wody, udaje się go skrócić do 3 dni, a niekiedy nawet całkowicie wyeliminować.

Istotnie ważnym czynnikiem jest to, że w wielu przypadkach strach przed zespołem abstynencji jest jednym z powodów przeszkadzających osobie uzależnionej od alkoholu na podjęcie leczenia. Dlatego dla chorego dużą pomocą jest przeświadczenie, że zespół abstynencji może przebiegać krótko i łagodnie. Do ciężkich komplikacji, które towarzyszą zespołowi abstynencji, zalicza się delirium, czyli majaczenie alkoholowe. Autor nie zaobserwował go jednak ani razu w swojej długoletniej praktyce w trakcie leczenia zespołu abstynencji przy współudziale pyłku kwiatowego.

Na zakończenie Parot (11) stwierdza, że w świetle jego doświadczeń pyłek kwiatowy jest cennym środkiem terapeutycznym w psychiatrii, szczególnie w zespołach depresyjnych, przypadkach wyczerpania i astenii oraz alkoholizmie.

Dane przedstawione przez Teleszuna i wsp. (12), dotyczące rehabilitacji pracowników likwidujących awarię w elektrowni atomowej w Czarnobylu, cierpiących z powodu kompleksu chorób neurologicznych, dotyczyły porównania działania leczniczego pyłku kwiatowego w postaci obnóża pszczelego i liofilizowanego wyciągu z pyłku kwiatowego. Oba środki podawano chorym z dystonią wazowegetatywną i organicznymi uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego, wywołanymi promieniowaniem jonizującym, w ilości 10 g dziennie przez okres 18-20 dni.

Badania wykazały, że stan neurologiczny obu grup chorych znacznie się poprawił po kuracji pyłkowej, jednak w przypadku obnóża pszczelego był lepszy niż po zastosowaniu liofilizowanego wyciągu z pyłku kwiatowego. A mianowicie spośród 16 chorych otrzymujących obnóże pszczele w 11 przypadkach (ok. 69%) objawy chorobowe, takie jak bóle głowy, bolesność punktów wegetatywnych, rozdrażnienie, labilność naczyniowa i zaburzenia snu, ustąpiły po 8-10 dniach. Natomiast w grupie chorych leczonych liofilizowanym wyciągiem z pyłku kwiatowego objawy chorobowe ustąpiły w 6 przypadkach (ok. 55%) dopiero po 18-20 dniach kuracji, później o 5-6 dni niż w poprzedniej grupie (ryc. 6).

Ryc. 6. Wpływ obnóża pszczelego (A) i liofilizowanego wyciągu z pyłku kwiatowego (B) na ustępowanie objawów neurologicznych (wg 12).

Ponadto u 3 osób w grupie kontrolnej leczonej obnóżem pszczelim, z organicznym uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego, polepszenie nastąpiło po 18 dniach leczenia, co objawiło się zmniejszeniem lub całkowitym ustąpieniem oczopląsu, bolesności gałązek nerwu trójdzielnego i pni nerwów obwodowych. W tym samym czasie u chorych z grupy leczonej liofilizowanym wyciągiem z pyłku kwiatowego, pozytywnych zmian nie odnotowano (2 chorych z organicznym uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego).

Z przeprowadzonych badań wynika, że przy leczeniu chorób neurologicznych korzystniejsze jest stosowanie obnóża pyłkowego niż wyciągu z tego produktu. Poza tym całkowicie wystarczająca okazała się dawka 10 g pyłku kwiatowego dziennie na przestrzeni 18-20 dni.

W pracy wykonanej przez Potocką-Płazek i wsp. (12) określano wpływ granulowanego pyłku kwiatowego, o zawartości 50% obnóża pszczelego, na stan zdrowia osób starszych. W badaniach uczestniczyło 14 osób (5 mężczyzn i 9 kobiet) w wieku od 65 do 88 lat. Otrzymywali oni 30 g preparatu pyłkowego dziennie lub placebo przez 6 tygodni, a przez następne 6 tygodni przyjmowanie preparatu pyłkowego było naprzemienne (metoda ślepej, skrzyżowanej próby). Cykl badawczy otwierały i zamykały badania lekarskie i laboratoryjne. Oceniano tolerancję preparatu, samopoczucie, sprawność umysłową, wskaźniki hematologiczne i biochemiczne, siłę mięśniową kończyn górnych oraz przeprowadzano badania spirometryczne.

Stwierdzono, że tolerancja preparatu była dobra, a samopoczucie u większości osób uległo znacznej poprawie. Nie zauważono natomiast istotnego wpływu kuracji pyłkowej na sprawność psychofizyczną, na obraz krwi obwodowej, ani na wskaźniki biochemiczne.

Na tej podstawie autorzy wnioskują, że 3-tygodniowe podawanie doustne preparatu pyłkowego, w dawce 15 g obnóża pyłkowego dziennie, tylko w nieznacznym stopniu poprawiało samopoczucie osób w starszym wieku, nie wpływając na ich stan psychofizyczny.

Wyniki te są w pozornej sprzeczności z rezultatami otrzymanymi przez Parota (11), ponieważ w obu przypadkach prowadzone badania bardzo się różniły. O ile Parot (11) stosował małe dawki obnóża pszczelego (1-3 g dziennie) u osób z chorobami psychicznymi, jako uzupełnienie podstawowego leczenia psychiatrycznego, to Potocka-Płazek i wsp. (13) obnóże pszczele podawali ludziom starszym zdrowym psychicznie w dawkach stosunkowo dużych (15 g dziennie). A zatem można przyjąć, że pyłek kwiatowy jest bardzo przydatnym produktem pszczelim w psychiatrii i w chorobach neurologicznych, gdzie wyraźnie poprawia sprawność psychiczną ludzi chorych, natomiast w przypadku ludzi starszych jego zażywanie ma jedynie wymiar odżywczy i uzupełniający niedobory witaminowe i mineralne.

Podwyższanie odporności immunologicznej

W celu scharakteryzowania wpływu pyłku kwiatowego na odporność immunologiczną zostaną przeanalizowane 3 publikacje dotyczące ludzi i 1 publikacja odnosząca się do zwierząt hodowlanych.

We wcześniej omawianej pracy (6), badającej oddziaływanie pyłku kwiatowego na kondycję fizyczną alpinistów, zasygnalizowano, że wystąpił u nich statystycznie znamienny wzrost liczby różnych form krwinek białych, w tym limfocytów, eozynofili i monocytów (tabela 3). Wzrost liczby wymienionych form krwinek białych wystąpił po 15-dniowym podawaniu 45 g granulatu pyłkowego dziennie, co odpowiadało 35 g obnóża pszczelego dziennie. Poziom limfocytów w surowicy krwi alpinistów po zakończeniu doświadczenia był o 54,8% wyższy, eozynofilów 2 razy wyższy, a monocytów 2,5 razy wyższy niż w surowicy tych samych alpinistów przed doświadczeniem. Według Jakóbisiaka (14) limfocyty odpowiedzialne są między innymi za wytwarzanie przeciwciał (limfocyty B) i wzmaganie odpowiedzi immunologicznej (limfocyty Treg). Natomiast eozynofile i monocyty zdolne są do fagocytozy i zabijania drobnoustrojów znajdujących się w surowicy krwi ludzi i zwierząt. A zatem podawanie alpinistom pyłku kwiatowego spowodowało u nich w ciągu krótkiego czasu wyraźny wzrost swoistej i nieswoistej odporności komórkowej (6).

Teleszun i wsp. (12) otrzymali podobne wyniki, podając pracownikom likwidującym awarię w Czernobylu i napromieniowanym energią jonizującą, pyłek kwiatowy w postaci obnóża pszczelego oraz liofilizowany wyciąg z pyłku kwiatowego w ilości 10 g dziennie przez okres 18-20 dni. Z tabeli 8 wynika, że podawanie pyłku kwiatowego powoduje wyraźny wzrost aktywności fagocytów we krwi obwodowej pracowników elektrowni atomowej, którzy w czasie likwidacji awarii zostali napromieniowani dużymi dawkami energii jonizującej. W przypadku obnóża pszczelego liczba fagocytów zdolnych do pochłaniania i unieszkodliwiania drobnoustrojów chorobotwórczych wzrosła po 18-20-dniowej terapii 2,26 razy, a w przypadku liofilizowanego wyciągu z pyłku kwiatowego wzrosła 1,9 razy. A zatem obnóże pszczele okazało się lepszym stymulatorem sił odpornościowych u chorych z chorobą popromienną niż wyciąg z tego produktu.

Tabela 8. Aktywność fagocytów krwi obwodowej osób napromieniowanych energią jonizującą leczonych pyłkiem kwiatowym (wg 12).

Rodzaj pyłku kwiatowego	Aktywność fagocytów*
Rodzaj pyłku kwiatowego	przed leczeniem	po leczeniu
Obnóże pszczele	31,6	71,4
Liofilizowany wyciąg z pyłku kwiatowego	27,9	53,1
*Liczba fagocytów z pochłoniętymi drobnoustrojami (%)

Z kolei Michalczenkow i wsp. (15) badali przebieg fagocytozy u prosiąt, które skarmiano paszą z dodatkiem preparatu Apistimulin-A, będącego zasadowym hydrolizatem otrzymywanym na gorąco z pyłku kwiatowego. Okazało się, że po 7 dniach od rozpoczęcia podawania tego preparatu w dawce 1 mg/kg masy ciała, aktywność fagocytarna wzrosła 2,7-krotnie, a indeks fagocytarny więcej niż 4-krotnie, przy czym po 15 dniach od zaprzestania podawania tego preparatu wskaźniki te nadal pozostawały na wysokim poziomie. Jeśli chodzi o białka odpornościowe, to zaobserwowano, że zawartość albumin po podaniu preparatu wzrosła początkowo o 11,5%, a następnie obniżyła się. Natomiast stężenie γ-globulin, początkowo niskie, w miarę podawania preparatu wzrastało i po 15 dniach było wyższe o 29,5% w porównaniu do surowicy krwi prosiąt, które nie otrzymywały tego produktu.

W praktyce pyłek kwiatowy do zabezpieczania poborowych przed zakażeniem górnych dróg oddechowych zastosowali lekarze szwedzcy Malmström i Cederlöf (16). Podawali oni zapobiegawczo 775 poborowym przez 14 dni preparat z pyłku kwiatowego pod nazwą Cernilton (zawierający w 1 tabletce 60 mg wodnego wyciągu i 3 mg etanolowego wyciągu z obnóża pszczelego). Okazało się, że tylko 35% poborowych zachorowało na różnego rodzaju zakażenia górnych dróg oddechowych, zwane chorobą przeziębieniową, przy czym poborowi, którzy przyjmowali zapobiegawczo 1 tabletkę Cerniltonu dziennie chorowali częściej (37,1%) w porównaniu do poborowych, którzy przyjmowali 3 tabletki tego preparatu dziennie (32,1%). Natomiast wszyscy poborowi, którzy nie otrzymywali pyłku kwiatowego, w mniejszym lub większym stopniu ulegali chorobie przeziębieniowej.

Z przedstawionych powyżej badań można wnioskować, że podawanie obnóża pszczelego lub wyciągów z tego produktu ludziom i zwierzętom wzmaga ich siły odpornościowe, przy czym samo obnóże wydaje się lepszym środkiem wykazującym te właściwości. Istnieje możliwość wykorzystywania tego zjawiska w zapobieganiu zakażeniom, m.in. chorobie przeziębieniowej.

Działanie przeciwnowotworowe

Wzrost odporności immunologicznej u ludzi i zwierząt pod wpływem pyłku kwiatowego sugerował, że produkt ten może mieć również działanie przeciwnowotworowe. Dwie przytoczone poniżej publikacje, wyraźnie na to wskazują.

Grochowski (17) przeprowadził badania na myszach, które przez 3 miesiące karmił paszą standardową z dodatkiem 10% obnóża pszczelego, a następnie wszczepiał białaczkę mysią L-1210. Grupa kontrolna myszy karmiona była wyłącznie paszą standardową. Autor myszom tym również wszczepiał białaczkę doświadczalną. Następnie odnotowywano długość życia obu grup zwierząt, określano ich masę ciała, wykonywano badania krwi obwodowej i oceniano stopień rozwoju choroby.

Badania wykazały, że myszy znajdujące się w grupie badanej (otrzymującej pyłek kwiatowy) w pierwszym okresie po wszczepieniu nowotworu (do 5 dnia) przybierały na wadze, później jednak masa ciała zwierząt systematycznie malała, aż do momentu śmierci. W grupie tej około 21% myszy przeżyło więcej niż 8 dni. Natomiast przyrosty wagowe zwierząt w grupie kontrolnej były od początku doświadczenia aż do śmierci niewielkie. Wszystkie zwierzęta padły pomiędzy 5 a 7 dniem badań.

U wszystkich zwierząt nowotwór po wszczepieniu rozwijał się, jednak stopień nasilenia procesów białaczkowych w grupie badanej był mniejszy i miał charakter ogniskowy, natomiast w grupie kontrolnej proces przebiegał gwałtownie, a zmiany białaczkowe były rozsiane lub przybierały postać guzowatych nacieków.

Obraz morfologiczny krwi w obu grupach też był podobny, przy czym w grupie badanej spadek liczby krwinek czerwonych i białych oraz poziomu hemoglobiny był wolniejszy niż w grupie kontrolnej. Na tej podstawie można przyjąć, że proces nowotworowy u zwierząt w przypadku podawania pyłku kwiatowego był częściowo przez ten produkt hamowany w porównaniu do zwierząt, które pyłku nie otrzymywały.

Jeszcze wyraźniej efekty podawania pyłku kwiatowego jako preparatu przeciwnowotworowego zostały przedstawione przez Furusawą i wsp. (18). Do leczenia myszy z wszczepionym nowotworem płuc Lewisa używali oni preparatu Cernitin T60, będącego wodnym wyciągiem z pyłku kwiatowego, a także stosowanych w terapii leków przeciwnowotworowych. Zarówno Cernitin T60 (w dawce 2 mg/mysz), jak i cytostatyki (w odpowiednich dawkach) podawano podskórnie.

Wyniki badań wskazują (tabela 9), że podanie samego Cernitinu T60 przedłuża życie myszy o 80%. Podawanie cytostatyków również tylko nieznacznie przedłuża życie zwierząt z nowotworem (od 38 do 94%). Natomiast równoczesne leczenie myszy z nowotworem płuc Lewisa za pomocą preparatu z pyłku kwiatowego i cytostatyków przedłuża ich życie od 2,4 do 6,0 razy (w przypadku adriamycyny).

Tabela 9. Wpływ preparatu z pyłku kwiatowego Cernitin T60 i preparatów przeciwnowotworowych na wszczepienny nowotwór płuc Lewisa u myszy (wg 18).

Środki przeciwnowotworowe	Średni czas przeżycia(dni)	Czas przeżycia dłuższy niż w kontroli (%)
Kontrola (bez leczenia) Cernitin T60 (2.000 ?g) Winkrystyna (5 ?g) Winkrystyna + T60 Cisplatyna (10 ?g) Cisplatyna + T60 Adriamycyna (1 ?g) Adriamycyna + T60 Fluorouracil (100 ?g) Fluorouracil + T60 Methotrexate (200 ?g) Methotrexate + T60 Thioguanina (150 ?g) Thioguanina + T60	11,5 20,7 16,9 32,3 19,7 19,6 15,9 37,6 21,9 37,0 19,2 44,2 20,0 32,3	0 80 47 181 63 184 38 227 94 228 70 291 77 186

Autorzy przypuszczają, że wyciąg z pyłku kwiatowego (preparat Cernitin T60) wspomaga niszczenie komórek nowotworowych na drodze aktywacji makrofagów obecnych w organizmie zwierząt. Prawdopodobnie w procesie tym uczestniczą rozpuszczalne w wodzie polisacharydy pyłkowe, tak jak to wykazali niedawno Yang i wsp. (19), izolując związki o takim charakterze z pyłku kwiatowego Brassica napus L.

Podsumowanie

1. Pyłek kwiatowy w postaci obnóża pszczelego i wyciągów odznacza się działaniem adaptogennym, to znaczy podwyższa odporność fizyczną, psychiczną i immunologiczną człowieka.

2. Aktywność adaptogenna pyłku kwiatowego przejawia się także w działaniu zmniejszającym niedotlenienie mózgu, ochraniającym przed promieniowaniem jonizującym, przeciwstresowym i przeciwnowotworowym.

3. Silnym działaniem adaptogennym charakteryzuje się obnóże pszczele w stanie naturalnym lub rozdrobnione (tabletki, kapsułki). Wyciągi wodne i etanolowe z pyłku kwiatowego wykazują zazwyczaj słabsze działanie adaptogenne.

4. W celu podwyższenia odporności fizycznej i immunologicznej podaje się wyższe dawki obnóża pszczelego (10-40 g dziennie), a dla podwyższenia sprawności psychicznej małe dawki tego produktu (1-3 g dziennie) przez 2-6 tygodni.

Adnotacja

Do największych producentów pszczelego pyłku kwiatowego w postaci obnóży należą firmy: Bartnik Sądecki (Pyłek kwiatowy), Apipol-Farma (Pollen) i Bartpol (Pyłek kwiatowy).

Natomiast wśród jedynych w kraju wytwórców sproszkowanego obnóża pszczelego znajdują się firmy: Apipol-Farma (tabletki Pollen o zawartości 250 mg pyłku kwiatowego i kapsułki Pollen o zawartości 290 mg pyłku kwiatowego) oraz Solgar (tabletki – Kwiatowy pyłek pszczeli o zawartości 500 mg tego produktu). Należy dodać, że preparat firmy Solgar dostępny jest wyłącznie w aptekach.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Co każda kobieta o swoim zdrowiu wiedzieć powinna

Bądź młodszy za rok

Indianin cierpi w milczeniu

Piśmiennictwo

1. Brekhman II. Man and biologically active substances. The effect of drugs, diet and pollution on health. Pergamon Press Ltd, Oxford 1980. 2. Samochowiec L. Kompendium fitoterapii. Volumed, Wrocław 1995. 3. White LB, Foster S. Księga zdrowia. Ziołowa apteka domowa. Wyd. Publicat SA, Poznań 2008. 4. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E. Właściwości biologiczne i działanie lecznicze pyłku kwiatowego zbieranego przez pszczoły. Post Fitoter 2005; Nr 3-4:103-8. 5. Steben RE, Boudreaux P. The effect of pollen and protein extracts on selected blood factors and performance of athletes. J Sports Med Phys Fitness 1978; 18:221-6. 6. Drożdż E, Gwizdek E. Pyłek kwiatowy jako odżywka regeneracyjna. V Międzynar Symp Apiter. Zagadnienia wybrane. Wyd Pol Zw Pszczel, Kraków-Kamianna 1986; 24-7. 7. Dąbrowski I. Effect of Cernitin and hydrolysed protein on adaptation to physical effort in subtropical conditions. Herba Pol 1984; 30:43-51. 8. Tichonow AI, Sodzawiczny K, Tichonow SA i wsp. Pyłek kwiatowy – Obnóże pszczele w farmacji i medycynie. Wyd Apipol-Farma, Kraków 2008. 9. Hernuss P, Müller-Tyl E, Salzer H i wsp. Pollen-diät als Adjuvans der Strahlentherapie gynäkologischer Karzinome. Strahlenterapie 1975; 150:500-6. 10. Wang W, Hu J, Cheng J. Biological effect of pollen from beehives radioprotective effect on hematopoietic tissues of irradiated mice. XXXI Int Apicult Congr Apimondia Warsaw 1987; 176. 11. Paret L. Primenenie pylcy w psichiatrii. W: Produkty pczełowodstwa – piszcza, zdorowie, krasota (red V Harnaj). Izd Apimondia. Bucharest 1988; 89-91. 12. Teleszun OP, Drobjazina IS, Tonakowa GW i wsp. Słożnyje lipidy cwietocznoj pylcy w profilaktikie naruszenij obmiena wieszczestw. Apiterapia i pczełowodstwo. Wyd Alna Litera, Wilnjus 1993; 49-56. 13. Potocka-Płazek K, Michalska G, Skalska A i wsp. V Międzynar Symp Apiter, Kraków 1985; 51. 14. Jakóbisiak M. Główne komponenty i zasadnicze cechy odpowiedzi immunologicznej. W: Immunologia (red. J Gołąb i wsp.) Wyd Nauk PWN, Warszawa 2004; 1-6. 15. Michalczenkow WA, Krasoczko PA, Makarow JI i wsp. Apistimulin-A. Pczełowodstwo 2004; Nr 2:53-4. 16. Malmström S, Cederlöf R. Pollen as a prophylactic against the common cold. Herba Pol 1983; 29:229-35. 17. Grochowski J. Wpływ długotrwałego podawania pyłku pszczelego na przebieg wszczepialnej białaczki mysiej L-1210. Dokumentacja naukowa. Regionalne Zrzeszenie Apipol, Kraków 1986. 18. Furusawa E, Chou S.C., Hirazumi A i wsp. Antitumour potential of pollen extract on Lewis lung carcinoma implanted intraperitoneally in syngenic mice. Phytother Res 1995; 9, 255-9. 19. Yang X, Guo D, Znang J i wsp. Characterization and antitumor activity of pollen polysaccharide. Int Immunopharmacol 2007; 7:427-34.

otrzymano: 2008-05-19
zaakceptowano do druku: 2008-06-06

Adres do korespondencji:
*Bogdan Kędzia
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Poznań
tel.: (0-61) 665-95-40, fax: (0-61) 665-95-51
e-mail: bognao@o2.pl

Postępy Fitoterapii 2/2008
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 2/2008:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt