Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2009, s. 239-244
*Joanna Kołodziejczyk, Barbara Wachowicz
Kurkumina jako naturalny antyoksydant chroniący układ krążenia
CURCUMIN – NATURAL POLYPHENOLIC ANTIOXIDANT IN THE PROTECTION OF CARDIOVASCULAR SYSTEM
Katedra Biochemii Ogólnej, Uniwersytet Łódzki
Kierownik Katedry: prof. dr hab. Barbara Wachowicz
Summary
There has been growing a scientific interest in the use of dietary phytochemicals (especially polyphenolic compounds) in the therapy of two most common killers in the developed world: cardiovascular disease and cancer. Curcumin (diferuloylmethane) is a polyphenolic yellow pigment present in the rhizome of turmeric (Curcuma longa, Zingiberaceae). It has been shown to possess a wide range of pharmacological activities including anti-inflammatory, anti-cancer, anti-angiogenic and also antioxidative properties. Since numerous reports have indicated that oxidative stress and inflammation play an important role in most cardiovascular diseases (including atherosclerosis), curcumin may have a potential role in the protection of the circulatory system.
Wstęp
Choroby układu krążenia, rozwijające się samodzielnie lub jako powikłania innych schorzeń oraz nowotwory stanowią główne przyczyny zgonu pacjentów. Nieustannie trwają poszukiwania nowocześniejszych i bardziej skutecznych terapii chroniących układ sercowo-naczyniowy, a jednocześnie zwraca się uwagę na znane od wieków naturalne substancje roślinne o stwierdzonym prozdrowotnym działaniu.
Kurkumina jest w takich badaniach niezwykle obiecującym związkiem ze względu na bardzo szeroki zakres działania biologicznego. Jest ona naturalnym związkiem polifenolowym pochodzącym z kłącza kurkumy (ostryż, szafranica, żółcień, Curcuma longa), popularnej rośliny należącej do rodziny imbirowatych ( Zingiberaceae), z której uzyskuje się przyprawy (curry, kurkuma) stosowane w kuchni orientalnej. Dostępne dane dowodzą jednak, że polifenol ten wykazuje bardzo różnorodną aktywność biologiczną. Stwierdzono m.in. jego działanie przeciwnowotworowe, przeciwzapalne, antyangiogenne oraz antyoksydacyjne (1). Zakres biologicznego działania kurkuminy jest niezwykle szeroki, jednak mechanizmy biochemiczne obserwowanych efektów są jak dotąd nie w pełni poznane. Najwięcej badań prowadzonych nad fizjologicznym i ochronnym działaniem tego związku dotyczy jego aktywności przeciwnowotworowej (2, 3, 4). Pojawia się jednak coraz więcej informacji wskazujących, że kurkumina może mieć także istotny udział w ochronie układu krążenia.
Kurkumina oddziałuje z różnymi białkami, w tym czynnikami transkrypcyjnymi, enzymami, receptorami i czynnikami wzrostu. Jest też efektywnym antyoksydantem; ten aspekt jej biologicznego działania wydaje się być szczególnie istotny w ochronie układu krążenia. Ze względu na różnorodność szlaków biochemicznych, stanowiących element docelowy dla działania terapeutycznego kurkuminy, trudno rozgraniczyć i jednoznacznie określić, która z jej aktywności biologicznych odpowiada za dany efekt, gdyż korzystne działanie kurkuminy może być wynikiem kumulowania zarówno aktywności antyoksydacyjnej, jak i przeciwzapalnej, wpływu na układ krążenia oraz innych – jeszcze nie w pełni poznanych mechanizmów biochemicznych obserwowanych in vitro i in vivo (5).
Właściwości biochemiczne
Kurkumina (diferuilometan, (1,7-bis-(4-hydroksy-3-metoksyfenylo)-1,6 heptadien 3,5-dion)) jest organicznym związkiem chemicznym o charakterze polifenolu. Pod względem chemicznym jest bis-a, b-nienasyconym b-diketonem. W warunkach fizjologicznych wykazuje tautomerię: w pH kwasowym i obojętnym oraz w błonach komórkowych przeważa forma bis-ketonowa, która ulega enolizacji w pH powyżej 8. Jest słabo rozpuszczalna w wodzie, ale dobrze rozpuszcza się w etanolu, DMSO (sulfotlenek dimetylu, dimethylsulfoxide) i acetonie (6). W kłączach kurkumy występują także pochodne kurkuminy, a uzyskiwane z rośliny komercyjne preparaty zawierają ok. 77% kurkuminy, 17% demetylokurkuminy i 3% bisdemetylokurkuminy (ryc. 1) (7).
Ryc. 1. Kurkumina i jej pochodne.
Pomimo znanego od wieków dobroczynnego wpływu kurkuminy na organizm człowieka, badania nad tym związkiem i zastosowanie go jako leku są utrudnione ze względu na słabą biodostępność stosowanych preparatów/ekstraktów. Kurkumina stanowi 6-8% kurkumy, ale charakteryzuje się słabą przyswajalnością po podaniu doustnym. Jest szybko metabolizowana, wchłaniana w jelitach podlega szybkim przemianom i jest usuwana z żółcią. Pod względem farmakologicznym związek ten jest bezpieczny nawet w dawce 8 g/dobę. Z uwagi na swój lipofilny charakter, kurkumina najpierw oddziałuje z błoną komórkową oraz białkami błonowymi, a następnie jest przemieszczana do wnętrza komórki. Jak wykazano w wielu badaniach, kurkumina wykazuje bardzo różnorodne działanie biologiczne. Może wpływać na wiele biocząsteczek, w tym na białka, takie jak czynniki transkrypcyjne, czynniki wzrostu, receptory, cytokiny i enzymy, m.in. kinazy (tab. 1).
Tabela 1. Wybrane białka będące celem dla biologicznej aktywności kurkuminy (wg 2 i 4).
Grupa białekSkrótNazwa
Czynniki wzrostuEGFnaskórkowy czynnik wzrostu (epidermal growth factor)
VEGFczynnik wzrostu komórek śródbłonka naczyń (vascular endothelial growth factor)
PDGFczynnik wzrostu pochodzący z płytek krwi (platelet-derived growth factor)
TGF-bczynnik transformujący b (transforming growth factor b)
Czynniki transkrypcyjneNF-kBjądrowy czynnik transkrypcyjny kB (nuclear factor kB)
AP-1czynnik transkrypcyjny aktywowany w odpowiedzi na sygnały zewnątrzkomórkowe (activator protein 1)
STAT-3czynnik transkrypcyjny (signal transducer and activator of transcription 3)
HIF-1czynnik transkrypcyjny indukowany w stanie niedotlenienia (hypoxia-inducible factor-1)
KinazyPKBkinaza białkowa B (protein kinase B)
ERKkinaza regulująca sygnały zewnątrzkomórkowe (Extracellular Signal-regulated Kinases)
MAPKkinazy białkowe aktywowane przez mitogeny (mitogen-activated protein kinases)
Enzymy (oprócz kinaz)iNOSindukowalna syntaza tlenku azotu (inducible nitric oxide synthase)
COX-2cyklooksygenaza-2 (cyclooxygenase 2)
LOX-12lipooksygenaza-12 (lipooxygenase 12)
MMPmetaloproteinazy macierzy zewnątrzkomórkowej (matrix metalloproteinases)
Cytokiny prozapalneinterleukinyIL-1, IL-2, IL-5, IL-6, IL-8, IL-12, IL-18
TNFczynnik martwicy nowotworu (tumour necrosis factor)
Inne białkaBcl2białko antyapoptyczne Bcl2 (B-cell leukemia/lymphoma 2)
Hsp70białko szoku cieplnego Hsp70 (70 kilodalton heat shock proteins)
We krwi natomiast głównym białkiem pełniącym funkcję nośnika dla kurkuminy jest albumina, w której zidentyfikowano 2 miejsca wiązania tego związku (8). W warunkach in vitro wewnątrzkomórkowe stężenie kurkuminy wynosi około 10-100 mM, brak jest jednak danych dotyczących ustalenia dawki terapeutycznej efektywnej w warunkach in vivo (9). Cheng i wsp. (10) w badaniach in vivo zastosowali kurkuminę w dawkach 4, 8 i 12 g, po ich podaniu stężenie kurkuminy we krwi wynosiło odpowiednio: 0,51±0,11 mM, 0,63±0,06 mM i 1,77±1,87 mM. W badaniach klinicznych Shoba i wsp. (11) podawali 2 g czystej kurkuminy w postaci proszku osobom będącym na czczo. Po godzinie od suplementacji uzyskiwano poziom polifenolu w osoczu krwi poniżej 10 ng/ml. Natomiast spożycie kurkuminy wraz z 20 mg pieprzu zawierającego 1-piperoilopiperydynę zwiększało ok. 20-krotnie jej przyswajanie.
Aktywność antyoksydacyjna kurkuminy
Do prawidłowego funkcjonowania organizmu niezbędne jest utrzymanie stanu równowagi pomiędzy szybkością wytwarzania reaktywnych form tlenu (w tym wolnych rodników, takich jak np. O2-–), a zdolnością mechanizmów antyoksydacyjnych do ich usuwania. Zwiększone generowanie tych czynników uszkadzających, towarzyszące m.in. różnym chorobom, może prowadzić do stresu oksydacyjnego i nieodwracalnych uszkodzeń komórek i tkanek. Istotne niekorzystne znaczenie stresu oksydacyjnego zaobserwowano w wielu jednostkach chorobowych związanych z układem naczyniowo-sercowym: m.in. miażdżycy, nadciśnieniu tętniczym, czy w stanach niedokrwienia i reperfuzji (12).
Wykazano, że kurkumina zarówno w milimolowych, jak i mikromolowych stężeniach, efektywnie usuwa m.in. O2-– i H2O2. Badania na izolowanych mitochondriach szczurów wykazały jej ochronne działanie przed oksydacyjnymi uszkodzeniami białek i lipidów (13). Doświadczenia z wykorzystaniem hodowli komórek śródbłonka oraz izolowanych z krwi lipidów frakcji LDL (lipoproteiny o niskiej gęstości, low-density lipoproteins) także wskazują na wysoką aktywność antyoksydacyjną kurkuminy. Utlenione lipoproteiny LDL odgrywają istotną rolę w rozwoju miażdżycy, m.in. jako czynnik chemotaktyczny promujący napływ i gromadzenie się makrofagów. Zastosowanie kurkuminy w opisywanych badaniach chroniło lipidy przed utlenianiem katalizowanym przez jony miedzi i zahamowaniem wzrostu poziomu nadtlenków lipidów oraz przeciwdziałało spadkowi zawartości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (polyunsaturated fatty acids; PUFA) w utlenionych LDL. Ponadto komórki śródbłonka inkubowane z LDL, poddawanymi utlenianiu bez obecności kurkuminy, wykazywały zahamowanie generowania prostacykliny PGI2, ważnego czynnika rozkurczającego naczynie krwionośne, zmniejszającego ciśnienie krwi i hamującego agregację płytek krwi. W komórkach śródbłonka inkubowanych z LDL utlenianymi w obecności kurkuminy nie obserwowano natomiast zahamowania wytwarzania PGI2 (14). Oprócz przeciwdziałania skutkom obniżenia poziomu PGI2, sama kurkumina może również działać rozkurczająco na ściany naczyń wieńcowych. Wazorelaksacyjny efekt tego związku prawdopodobnie związany jest ze stymulacją wytwarzania NO z udziałem cGMP i receptorów b-adrenergicznych, a także może być wynikiem antyoksydacyjnego działania kurkuminy, zwłaszcza ochroną przed O2-– (15).
Badania na zwierzęcych modelach niedokrwienia mięśnia sercowego również dostarczają dowodów na istotne znaczenie biologiczne kurkuminy w ochronie układu krążenia. Kurkumina podawana przed i po indukcji niedokrwienia powodowała obniżenie aktywności oksydazy ksantynowej, mieloperoksydazy, a także spadek generowania O2-– i obniżenie peroksydacji lipidów, przy jednoczesnym wzroście aktywności enzymów antyoksydacyjnych: SOD (dysmutazy ponadtlenkowej, superoxide dismutase), GPx (peroksydazy glutationowej zawierającej selenocysteinę, glutathione peroxidase), S-transferazy glutationowej i katalazy (16). Prace Nirmala i Puvanakrishnana (17) dotyczące potencjalnej ochronnej roli kurkuminy w zawale mięśnia sercowego wykazały, że związek ten znacznie ogranicza stopień uszkodzeń serca po zawale. Stwierdzono m.in. zmniejszenie peroksydacji lipidów, a badania histopatologiczne ujawniły także zmniejszenie rozmiaru zmian nekrotycznych w tkance serc szczurów, którym podawano kurkuminę.
Przeciwmiażdżycowe i antyoksydacyjne działanie kurkuminy wykazano także we wstępnych badaniach klinicznych Ramírez-Boscá i wsp. (18). Przez 45 dni mężczyznom w wieku 27-67 lat podawano 200 mg wodno-alkoholowego ekstraktu ZCL4 zawierającego kurkuminę i zaobserwowano znaczący spadek nadtlenków lipidów we krwi badanych osób. Nie stwierdzono natomiast skutków ubocznych stosowanego preparatu, takich jak uszkodzenia wątroby czy działanie nefrotoksyczne. W kolejnym etapie badań klinicznych prowadzonych przez ten zespół (19) ocenie poddawano wpływ 60-dniowego podawania kurkuminy, m.in. na poziom utlenionej frakcji LDL, i wykazano 25-50% spadek nadtlenków lipidów w LDL.
Kurkumina a funkcjonowanie układu naczyniowego
Działanie układu hemostazy zależne jest od funkcjonowania płytek krwi i fizjologicznego stanu dynamicznej równowagi pomiędzy procesami związanymi z aktywacją krzepnięcia krwi, a fibrynolizą odpowiedzialną za usuwanie skrzepliny oraz od utrzymywania naturalnych regulacyjnych, przeciwpłytkowch i przeciwzakrzepowych funkcji śródbłonka ściany naczynia krwionośnego (20, 21, 22).
Śródbłonek naczynia odpowiada za syntezę i uwalnianie tlenku azotu, prostacykliny, endoteliny, ektonukleotydazy, czynników mitogennych (m.in. EDGF) oraz czynników regulujących krzepnięcie krwi (czynnik von Willebranda, aktywatory i inhibitory fibrynolizy), a obecne na jego powierzchni glikozaminoglikany, tworzące glikokaliks, wykazują właściwości antykoagulacyjne. Komórki śródbłonka mają wpływ nie tylko na utrzymywanie płynności krwi, ale także na właściwe napięcie ściany naczynia (23). Dysfunkcja śródbłonka i wzrost jego przepuszczalności ułatwiają przenikanie lipoprotein o niskiej gęstości do warstwy podśródbłonkowej. Powodują one powstawanie nacieków (smug tłuszczowych) między warstwami kolagenu. Zmiany w obrębie śródbłonka indukują też zwiększony napływ i adhezję monocytów-makrofagów, oraz ich przenikanie do błony wewnętrznej naczynia. Makrofagi, które przeniknęły do błony wewnętrznej pochłaniają zmodyfikowane LDL, przekształcając się w komórki piankowe. Rezultatem tej akumulacji jest przejście ściany naczynia z etapu wczesnych nacieków tłuszczowych do blaszki miażdżycowej (24). Istotnym czynnikiem rozwoju miażdżycy jest hiperhomocysteinemia. Podwyższony poziom homocysteiny może uszkadzać komórki śródbłonka naczyń i osłabiać ich funkcję. Jedną z fizjologicznych zmian związanych z uszkodzeniem śródbłonka przez homocysteinę jest osłabiona zdolność rozkurczania naczynia krwionośnego, uważana za jeden z wczesnych etapów powstawania zmian miażdżycowych (25). Wykazano, że kurkumina efektywnie zapobiega dysfunkcji śródbłonka wywołanej przez homocysteinę i hamuje generowanie anionorodnika ponadtlenkowego indukowanego homocysteiną. Badania te wskazują na możliwe znaczenie terapeutyczne kurkuminy w leczeniu hiperhomocysteinemii (26). Prace badawcze nad potencjalnym przeciwmiażdżycowym działaniem ekstraktu z kurkumy prowadzone z wykorzystaniem zwierząt utrzymywanych na aterogennej diecie wysokocholoesterolowej wykazały również, że zapobiega on już wczesnym etapom miażdżycy. Podawanie ekstraktu z kurkumy redukowało stres oksydacyjny i ograniczało tworzenie nacieków tłuszczowych na ścianach tętnic (27).
Pojawiająca się w warunkach patologicznych aktywacja płytek krwi znacznie nasila zaburzenia układu hemostazy i zwiększa ryzyko wystąpienia powikłań zakrzepowo-zatorowych. Prawidłowo funkcjonujący śródbłonek wytwarza wiele związków regulujących funkcję płytek krwi, głównie prostacyklinę (PGI2) i tlenek azotu (NO, nitric oxide), które stymulują cyklazę adenylanową i guanylanową; działając synergistycznie zwiększają zawartość cAMP/cGMP i hamują agregację płytek. Poprzez syntezę ekto-ADPazy (ektonukleotydazy) rozkładającej ADP, śródbłonek ma wpływ na hamowanie agregacji płytek krwi. Utrata przeciwpłytkowego charakteru śródbłonka, np. na skutek zmian miażdżycowych, powoduje aktywację płytek krwi i przesuwa równowagę w kierunku prozakrzepowym. Zaktywowane płytki krwi uwalniają w procesie sekrecji czynniki krzepnięcia oraz mitogeny zwiększające migrację i proliferację komórek mięśni gładkich (PDGF) oraz prozapalne cytokiny i chemokiny m.in. RANTES, IL-1b (28). Uruchomienie szlaku przemian kwasu arachidonowego prowadzi natomiast do powstania tromboksanu A2 (TXA2) – czynnika agregującego płytki, działającego autokrynnie i antagonistycznie do PGI2 oraz powodującego skurcz naczynia i potęgującego powstawanie agregatów płytkowych (29).
W 1995 r. Srivastava i wsp. (30) stwierdzili, że kurkumina moduluje przemianę arachidonianu i aktywację płytek krwi in vitro. Autorzy zaobserwowali jej hamujący wpływ na agregację płytek krwi wywołaną arachidonianem, adrenaliną i kolagenem. Stwierdzone pod wpływem kurkuminy zahamowanie aktywności cykolooksygenazy (COX) w płytkach krwi ograniczało syntezę TXA2, ale uaktywniało szlak przemiany arachidonianu przy udziale lipooksygenazy, prowadząc do powstania kwasu 12-hydroperoksyeikozatetraenowego. Przeciwpłytkowe działanie kurkuminy, podobnie jak w przypadku kwasu acetylosalicylowego, może być efektem hamowania cyklooksygenazy. COX jest enzymem odgrywającym kluczową rolę w aktywacji płytek krwi, poprzez uruchomienie szlaku przemian kwasu arachidonowego, prowadzącego do powstania tromboksanu A2, bezpośrednio odpowiedzialnego za agregację płytek i skurcz naczynia krwionośnego (31).
Rola kurkuminy w ochronie serca przed kardiotoksycznością terapii przeciwnowotworowej
Kardiotoksyczność leków stosowanych w terapii przeciwnowotworowej stanowi bardzo istotne ograniczenie ich klinicznego stosowania. Silne działanie toksyczne, powodujące uszkodzenie serca stanowi niejednokrotnie czynnik obniżający bezpieczną dla pacjenta dawkę leku, co w znacznym stopniu ma wpływ na skuteczność prowadzonego leczenia. Ponieważ jednym z mechanizmów toksycznego efektu chemioterapii jest indukcja stresu oksydacyjnego, poszukuje się substancji o antyoksydacyjnych właściwościach, działających ochronnie na kardiomiocyty (32). Wiele z fitozwiązków obecnych w diecie człowieka wykazuje działanie antyoksydacyjne, przy jednoczesnym braku skutków ubocznych ich spożywania, dlatego też można przypuszczać, że związki te mogą stanowić ochronę przed skutkami ubocznymi chemioterapii. Ze względu na swoje właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne, kurkumina wydaje się być obiecującym związkiem chroniącym serce przed uszkodzeniami wynikającymi z działania leków przeciwnowotworowych. Wiadomo również, że polifenol ten działa także przeciwnowotworowo (33) i antyangiogennie (34).
Doksorubicyna (DOX, adriamycyna) jest lekiem stosowanym w terapii wielu nowotworów. Stosowanie DOX jest jednak znacznie ograniczone ze względu na jej wysoką kardiotoksyczność, obejmującą zarówno zaburzenia obserwowane bezpośrednio po podaniu, jak i długotrwałe działanie. Jednym z istotnych mechanizmów toksyczności tego leku może być tworzenie reaktywnych form tlenu i stres oksydacyjny. Wczesne objawy podania leku mają charakter ostry; są to zwykle zaburzenia skurczów komór serca, zapalenie osierdzia i mięśnia sercowego lub ostre reakcje nadciśnieniowe. Po kilku tygodniach leczenia z użyciem DOX pojawiają się jednak skutki uboczne o charakterze przewlekłym, które mogą prowadzić do niewydolności krążenia (35). W badaniach na zwierzętach kurkumina podawana dootrzewnowo w dawce 200 mg/kg masy ciała przez 7 dni przed i 2 dni po zastosowaniu DOX znacząco redukowała negatywne skutki podawania leku. Stwierdzono złagodzenie wczesnych objawów uszkodzenia serca, takich jak uniesienie załamka ST w badaniu EKG i wzrost częstości skurczów. Zaobserwowano także spadek peroksydacji lipidów i wzrost poziomu endogennych antyoksydantów (36).
Piśmiennictwo
1. Suresh D, Gurudutt KN, Srinivasan K. Degradation of bioactive spice compound: curcumin during domestic cooking. Eur Food Res Technol 2009; 228:807-12. 2. Hatchera H, Planalpb R, Chob J i wsp. Curcumin: From ancient medicine to current clinical trials. Cell Mol Life Sci 2008; 65:1631-52. 3. Shishodia S, Chaturvedi MM, Aggarwal BB. Role of curcumin in cancer therapy. Curr Probl Cancer 2007; 31:243-305. 4. Aggarwal BB, Sundaram C, Malani N i wsp. Curcumin: the Indian solid gold. Adv Exp Med Biol 2007; 595:1-75. 5. Wolanin K, Piwocka K. Kurkumina – od medycyny naturalnej do kliniki. Kosmos 2008; 1-2:53-65. 6. Sharma RA, Gescher AJ, Steward WP. Curcumin: the story so far. Eur J Cancer 2005; 41:1955-68. 7. Jayaprakasha GK, Rao LJ, Sakariah KK. Antioxidant activities of curcumin, demethoxycurcumin and bisdemethoxycurcumin. Food Chem 2006; 98:720-24. 8. Priyadarsini KI. Photophysics, photochemistry and photobiology of curcumin: studies from organic solutions, bio-mimetics and living cells. J Photochem Photobiol C 2009; 10:81-95. 9. Ireson C, Orr S, Jones DJ i wsp. Characterization of metabolites of the chemopreventive agent curcumin in human and rat hepatocytes and in the rat in vivo, and evaluation of their ability to inhibit phorbol ester-induced prostaglandin E2 production. Cancer Res 2001; 61:1058-64. 10. Cheng AL, Hsu CH, Lin JK i wsp. Phase I clinical trial of curcumin, a chemopreventive agent, in patients with high-risk or pre-malignant lesions. Anticancer Res 2001; 21:2895-900. 11. Shoba G, Joy D, Joseph T. Influence of piperine on the pharmacokinetics of curcumin in animals and human volunteers. Planta Med 1998; 64:353-6. 12. Griendling KK, FitzGerald GA. Oxidative stress and cardiovascular injury. Part I: Basic mechanisms and in vivo monitoring of ROS. Circulation 2003; 108:1912-16. 13. Wei Q-Y, Chen W-F, Zhou B i wsp. Inhibition of lipid peroxidation and protein oxidation in rat liver mitochondria by curcumin and its analogues. Biochim Biophys Acta 2006; 1760:70-77. 14. Mahfouz MM, Zhou SQ, Kummerow FA. Curcumin prevents the oxidation and lipid modification of LDL and its inhibition of prostacyclin generation by endothelial cells in culture. Prostaglandins Other Lipid Mediat 2009; 90:13-20. 15. Xu P-H, Long Y, Dai F i wsp. The relaxant effect of curcumin on porcine coronary arterial ring segments. Vascul Pharmacol 2007; 47:25-30. 16. Manikandan P, Sumitra M, Aishwarya S i wsp. Curcumin modulates free radical quenching in myocardial ischaemia in rats. Int J Biochem Cell Biol 2004; 36:1977-90. 17. Nirmala C, Puvanakrishnan R. Protective role of curcumin against isoproterenol induced myocardial infarction in rats. Mol Cell Biochem 1996; 159:85-93. 18. Ramírez-Boscá A, Soler A, Carrión Gutiérrez MA i wsp. Antioxidant curcuma extracts decrease the blood lipid peroxide levels of human subjects. Age 1995; 18:167-9. 19. Ramírez-Boscá A, Carrión Gutiérrez MA, Soler A i wsp. Effects of the antioxidant turmeric on lipoprotein peroxides: implications for the prevention of atherosclerosis. Age 1997; 20:165-8. 20. Levi M, van der Poll T. Two-way interactions between inflammation and coagulation. Trends Cardiovasc Med 2005; 15:254-9. 21. van Hinsbergh VWM. The endothelium: vascular control of haemostasis. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 2001; 95:198-201. 22. Nesheim M. Myocardial infarction and the balance between fibrin deposition and removal. Ital Heart J 2001; 2:641-5. 23. Orford JL, Selwyn AP, Ganz P i wsp. The comparative pathobiology of atherosclerosis and restenosis. Am J Cardiol 2000; 86(Suppl):6H-10H. 24. Castrillo A, Joseph SB, Marathe C i wsp. Liver X receptor-dependent repression of matrix metalloproteinase-9 expression in macrophages. J Biol Chem 2003; 273:10443-9. 25. de Konig ABL, Werstuck GH, Zhou J i wsp. Hiperhomocysteinemia and its role in the development of atherosclerosis. Clin Biochem 2003; 36:431-41. 26. Ramaswami G, Chai H, Yao Q i wsp. Curcumin blocks homocysteine-induced endothelial dysfunction in porcine coronary arteries. J Vasc Surg 2004; 40:1216-22. 27. Quiles JL, Mesa MD, Ramírez-Tortosa CL i wsp. Curcuma longa extract supplementation reduces oxidative stress and attenuates aortic fatty streak development in rabbits. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2002; 22:1225-31. 28. Massberg S, Brand K, Grüner S i wsp. A critical role of platelet adhesion in the initiation of atherosclerotic lesion formation. J Exp Med 2002; 196:887-96. 29. Huo Y, Ley KF. Role of platelets in the development of atherosclerosis. Trends Cardiovasc Med 2004; 14:18-22. 30. Srivastava KC, Bordia A, Verma SK. Curcumin, a major component of food spice turmeric ( Curcuma longa) inhibits aggregation and alters eicosanoid metabolism in human blood platelets. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids 1995; 52:223-7. 31. Ammon H P, Wahl MA. Pharmacology of Curcuma longa. Planta Med 1991; 57:1-7. 32. Birtle AJ. Anthracyclines and cardiotoxicity. Clin Oncol 2000; 12:146-52. 33. Anand P, Sundaram C, Jhurani S i wsp. Curcumin and cancer: An ´´old-age” disease with an ´´age-old” solution. Cancer Lett 2008; 267:133-64. 34. Gururaj AE, Belakavadi M, Venkatesh DA i wsp. Molecular mechanisms of anti-angiogenic effect of curcumin. Biochem Biophys Res Commun 2002; 297:934-42. 35. Doroshow JH. Doxorubicin-induced cardiac toxicity. N Engl J Med 1991; 324:808-15. 36. Venkatesan N. Curcumin attenuation of acute adriamycin myocardial toxicity in rats. Br J Pharmacol 1998; 124:425-7.
otrzymano: 2009-12-22
zaakceptowano do druku: 2010-01-04

Adres do korespondencji:
*Joanna Kołodziejczyk
Katedra Biochemii Ogólnej
Uniwersytet Łódzki
ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź
tel.: (42) 635 44 82
e-mail: joannak@biol.uni.lodz.pl

Postępy Fitoterapii 4/2009
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii