漏 Borgis - Post阷y Nauk Medycznych 3/2004, s. 26-30
Agata Giza-Zwierzchowska
Wybrane problemy psychologiczne os贸b zaka偶onych wirusem HCV
The most common psychological problems of HCV infected patients
Katedra i Klinika Chor贸b Zaka藕nych PAM w Szczecinie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Anna Boro艅-Kaczmarska
Streszczenie
Osoby 偶yj膮ce z wirusem HCV do艣wiadczaj膮 wielu sytuacji stresogennych. S膮 to sytuacje kryzysowe dotycz膮ce informacji o wyniku potwierdzaj膮cym zaka偶enie, dalszy proces adaptacji do sytuacji choroby przewlek艂ej, oraz jej ogranicze艅, a tak偶e dyskomfort zwi膮zany z podj臋ciem leczenia interferonem. Zaburzenia nastroju s膮 powszechne w艣r贸d pacjent贸w zaka偶onych wirusem HCV, poddawanych terapii interferonem. Zaburzenia te wi膮偶膮 si臋 w贸wczas zar贸wno z wp艂ywem schorzenia na o艣rodkowy uk艂ad nerwowy, jak i z prze偶yciami zwi膮zanymi z przebiegiem choroby. Symptomy neuropsychiatryczne u os贸b zaka偶onych wirusem HCV mog膮 mie膰 dodatkowo swoje 藕r贸d艂o w terapii interferonem. Do psychologicznych objaw贸w ubocznych terapii interferonem, wymienianych w pi艣miennictwie nale偶膮: zaburzenia neuropsychologiczne, zaburzenia proces贸w poznawczych, zaburzenia nastroju (apatia, mania, depresja, labilno艣膰, dysforia), wycofanie spo艂eczne, zaburzenia snu, a tak偶e zaburzenia psychotyczne. Literatura przedmiotu wymienia trzy podstawowe sposoby pomocy osobom zaka偶onym wirusem HCV, do艣wiadczaj膮cym trudno艣ci psychologicznych zwi膮zanych z chorob膮. Nale偶膮 do nich, opr贸cz leczenia farmakologicznego zaburze艅 psychicznych, uczestnictwo w terapeutycznych grupach wsparcia oraz psychoterapia.
Summary
People, living with HCV, experience numerous stressful situations. There are a lot of critical events connected with an HCV infection: a diagnosis confirming the HCV infection, a further process of adaptation to the fact of being infected with a severe, chronic disease and a discomfort of being cured with an interferon.
Among patients entering the interferon therapy, the most frequent mental health problems are: neuropsychological disorders (apathy, mania, depression, dysphory, anxiety), social isolation, sleep disturbances and psychotic disorders.
Researches mention three basic ways of psychosocial interventions for HCV infected patients, experiencing psychological disorders. There are: pharmacological treatment of the psychiatric, severe disorders, participation support groups for HCV patients and psychotherapy. The most successful treatment contains these three at once.
S艂owa kluczowe: wirus, HCV.
Zgodnie z do艣膰 powszechnym ju偶 dzisiaj przekonaniem, sytuacj臋 trudn膮, czyli tak偶e sytuacj臋 choroby mo偶na traktowa膰 jako z艂o偶ony stresor, b膮d藕 jako pewn膮 grup臋 stresor贸w. Wed艂ug koncepcji Lazarusa, choroba mo偶e by膰 rozumiana jako sytuacja stawiaj膮ca przed chorym szereg wymaga艅, kt贸rym powinien sprosta膰, nie b臋d膮c na to dostatecznie przygotowanym (1).
Jednym z wymiar贸w 偶ycia z wirusem HCV jest fakt, i偶 zaka偶enie to niesie za sob膮 widmo 艣mierci. Z wielu bada艅 wynika, 偶e istnieje niew膮tpliwa zale偶no艣膰 pomi臋dzy stresem psychologicznym a stanem zdrowia jednostki (2) . Do艣wiadczany przez cz艂owieka stres zwi臋ksza ryzyko zachorowa艅 na r贸偶ne choroby somatyczne i wp艂ywa na ich przebieg. Wp艂yw ten jest uzale偶niony od dodatkowych czynnik贸w o charakterze indywidualnym, tj: do艣wiadczenia, temperamentu, osobowo艣ci, postaw, mechanizm贸w obronnych, oraz wsparcia spo艂ecznego.
Osoby 偶yj膮ce z wirusem HCV do艣wiadczaj膮 bardzo wielu sytuacji stresogennych. W przebiegu zaka偶enia wyr贸偶ni膰 mo偶na ich kilka.
KRYZYS ZWI膭ZANY Z TESTEM
Oczekiwanie na wynik jest trudnym do艣wiadczeniem. W sytuacji wyniku pozytywnego osoby do艣wiadczaj膮 prawdziwej rozpaczy, szoku, cz臋sto zespo艂u PTSD (Post Traumatic Stres Disorder). Reakcje na wynik dodatni s膮 zr贸偶nicowane, jednak w wi臋kszo艣ci przypadk贸w negatywne: za艂amanie, erupcja emocjonalna, panika, negowanie informacji, poczucie nierzeczywisto艣ci, poczucie osamotnienia, cz臋sto agresja i z艂o艣膰. Oto opis ilustruj膮cy to do艣wiadczenie:
Adam: (lat 36) – Zalewa mnie szok. Moja rodzina przebywa na wakacjach. Jestem sam i nie ma w pobli偶u nikogo, kto by m贸g艂 mnie w tym momencie podtrzyma膰. Siedz臋 w samochodzie i trzymam kartk臋 z wyrokiem w r臋ku. HCV.
Za godzin臋 mam mie膰 wa偶ne spotkanie s艂u偶bowe. Wa偶ne? Mo偶na si臋 u艣mia膰! Co teraz jest wa偶ne? Co teraz mo偶e by膰 wa偶ne? I w tej chwili ujrza艂em, jak wszystko, ca艂y m贸j 艣wiat staje na g艂owie. Ca艂y 艣wiat i wszystkie warto艣ci 偶ycia.
艢wiat zaczyna wirowa膰. Wszystko, bez wyj膮tku wszystko, warto艣ci, z kt贸rymi dotychczas 偶y艂em stan臋艂y nagle pod znakiem zapytania. Zapad艂a bolesna cezura dziel膮ca 偶ycie na dwie zasadnicze cz臋艣ci. 呕ycie przed i po diagnozie. Jak grom z jasnego nieba jednym powalaj膮cym ciosem. Taki cios przenosi na drug膮 stron臋 偶ycia. Nagle 艣wiat, w kt贸rym si臋 偶yje, staje si臋 daleki i obcy. Ziemia na kt贸rej stoj臋 usuwa si臋 spod stop i otwiera si臋 pode mn膮 przepastna czelu艣膰.
Miewasz czasem koszmarne sny? Niesko艅czona dal, ciemna czelu艣膰. Osuwasz si臋 i runiesz w d贸艂 i jeste艣 absolutnie bezradny. Lotu nie da si臋 zatrzyma膰, wi臋c spadasz z okrzykiem przera偶enia w ciemn膮 dziur臋... a偶 dzi臋kuj膮c Bogu, siadaj膮c na 艂贸偶ku z ulg膮 konstatujesz, 偶e to by艂 tylko z艂y sen. I jest si臋 losowi wdzi臋cznym, 偶e to nie by艂a rzeczywisto艣膰 lecz tylko imaginacja. Po czym zasypia si臋 ze spokojnym sercem ponownie.
Tylko tym razem nie mog艂em si臋 obudzi膰. Koszmarny sen trwa艂 a ja szarpa艂em si臋, jak 艣miertelnie ranne zwierze pochwycone we wnyki, a偶 coraz wyra藕niej zacz臋艂a dociera膰 do mnie 艣wiadomo艣膰, 偶e to nie sen.
W nied艂ugim czasie po pierwszej reakcji emocjonalnej pojawiaj膮 si臋 charakterystyczne dla nadchodz膮cego kryzysu emocje: rozpacz, 偶al, smutek, strach, l臋k, a tak偶e depresja. Jest to sytuacja emocjonalna podobna do sytuacji 偶a艂oby po stracie bliskiej osoby. Wraz z pozytywnym wynikiem i przera偶aj膮c膮 wie艣ci膮 o zaka偶eniu, osoby do艣wiadczaj膮 bowiem poczucia utraty dotychczasowego 艂adu, oraz l臋ku przed now膮, nieznan膮 dot膮d sytuacj膮 – sytuacj膮 choroby.
Kolejny etap przystosowywania si臋 do sytuacji choroby jest etapem poszukiwania informacji na jej temat. Przewa偶nie jest to motywowane wzgl臋dami bezpiecze艅stwa, a tak偶e pojawiaj膮cym si臋 na tym etapie, najcz臋艣ciej irracjonalnym poczuciem winy za dopuszczenie do zaka偶enia. Oto przyk艂ad ilustruj膮cy powy偶sze prze偶ycia:
Adam: (l.36) – Najwa偶niejszym i najbole艣niejszym problemem, kt贸ry mnie obci膮偶y艂 by艂y kwestie zwi膮zane z rodzin膮, kt贸ra mnie przecie偶 potrzebuje. Co oznacza moja choroba dla mojej rodziny i dla mojego 偶ycia rodzinnego? Czy moja rodzina musi mnie straci膰? Czy musz臋 ja odst膮pi膰 od mojej rodziny? Jakie stanowi臋 dla niej zagro偶enie? Musze wyzna膰, 偶e kiedy si臋 tak przygl膮da艂em moim dzieciom, kt贸re nie艣wiadome trosk, weso艂o ze sob膮 baraszkowa艂y i przy tym pr贸bowa艂y tak偶e i mnie wci膮gn膮膰 do wsp贸lnej zabawy, 艂zy stawa艂y mi w oczach.
Jakie mog臋 im zapewni膰 perspektywy? Chory ojciec, kt贸ry musi zebra膰 niesko艅czenie wiele si艂y, by przemoc s艂abo艣膰 i podnie艣膰 si臋 rano z 艂贸偶ka? No i przede wszystkim jakie s膮 zagro偶enia zwi膮zane z zara偶eniem? Czy te偶 mo偶e rozd膮艂em ju偶 poca艂unek 艣mierci i wszyscy nosz膮 ju偶 w sobie jej znami臋? Czu艂em, 偶e ta my艣l przyprawia艂a mnie o utrat臋 zmys艂贸w.
Jak powinienem si臋 w tej sytuacji wobec rodziny zachowa膰 i jak mog臋 j膮 przed sob膮 samym chroni膰? Mog臋 moich bliskich w og贸le jeszcze kiedy艣 zamkn膮膰 w ramionach? A mo偶e nawet powinienem si臋 dla wsp贸lnego dobra wyprowadzi膰 i pozosta膰 sam nie nara偶aj膮c nikogo?
Natychmiast zarz膮dzi艂em przeprowadzenie test贸w u wszystkich domownik贸w. Ujemny wynik by艂 przyczyn膮 g艂臋bokiej ulgi i poczucia szcz臋艣cia. Jak szcz臋艣liwym mo偶na by膰 w g艂臋bokim nieszcz臋艣ciu. Nieraz a偶 nadto objawia si臋 wzgl臋dno艣膰 rzeczy.
U wielu os贸b zaka偶onych HCV pojawia si臋 rosn膮ce poczucie osamotnienia i obco艣ci w艣r贸d bliskich, kt贸rzy pozostaj膮 zdrowi. Pacjenci o zdrowych mechanizmach adaptacyjnych spontanicznie zaczynaj膮 poszukiwa膰 informacji na temat choroby. Ka偶da nawa informacja na temat zaka偶enia jest psychicznym oswajaniem wirusa. R贸wnocze艣nie nadchodz膮 kolejne stresory – wyzwania. S膮 nimi: poinformowanie rodziny, oraz otoczenia.
Aleksandra: (l. 28) – Jako „tr臋dowata” musia艂am wobec mojego 艣rodowiska, w kt贸rym si臋 obracam i w kt贸rym wsp贸艂偶yj臋, tak偶e zaj膮膰 adekwatne do sytuacji stanowisko. Przy tym daje si臋 wyra藕nie zauwa偶y膰, 偶e cz艂owiek automatycznie sam buduje mechanizmy, kt贸re go alienuj膮. Jest si臋 wewn臋trznie naznaczonym i to pi臋tno nadaje si臋 sobie samemu. Samemu nie jest si臋 ju偶 w stanie widzie膰 siebie jako integraln膮 cz臋艣膰 zaufanego otoczenia. W jednej chwili wypada si臋 poza obr臋b. Automatycznie jakby 艣wiat dzieli si臋 na HCV i nie-HCV. 艢wiat dzieli si臋 na mnie i reszt臋 艣wiata, podczas gdy kiedy艣 by艂o si臋 cz臋艣ci膮 艣wiata. Poczucie to prowadzi mnie nieuchronnie do bezgranicznej samotno艣ci.
W tym kontek艣cie trzeba sobie te偶 postawi膰 pytanie, jak dalece i w jak szerokim kr臋gu mo偶na ods艂oni膰 sw贸j problem przed otoczeniem? Jakie mo偶e mie膰 to te偶 skutki czy reperkusje? Jak dalece powinnam te偶 chroni膰 siebie przed reakcj膮 mojego 艣rodowiska zar贸wno prywatnego, jak i zawodowego i odwrotnie, jak dalece powinnam chroni膰 te 艣rodowiska przede mn膮 sam膮? Kogo wtajemniczy膰? Komu powiedzie膰, kiedy milcze膰? Co jest z艂otem? A mo偶e jestem wr臋cz prawnie do tego zobowi膮zana?
OBJAWY UBOCZNE TERAPII INTERFERONEM
Konfrontowanie si臋 z chorob膮 w naturalny spos贸b jest powi膮zane z odczuciami smutku, depresj膮, oraz z rosn膮c膮 艣wiadomo艣ci膮 w艂asnej 艣miertelno艣ci. Nastroje depresyjne, szczeg贸lnie w przypadkach chor贸b nieuleczalnych i przewlek艂ych s膮 czym艣 zrozumia艂ym. Podobnie odczuwana z艂o艣膰 i frustracja. Na cielesne ograniczenia, kt贸re nak艂ada na nas choroba somatyczna zwykle reagujemy bowiem z艂o艣ci膮, rozpacz膮 lub rezygnacj膮. Reakcje te nie tylko s膮 normalne, ale wr臋cz stanowi膮 o zdrowiu psychicznym.
Zaburzenia nastroju s膮 powszechne w艣r贸d pacjent贸w zaka偶onych wirusem HCV poddawanych terapii interferonem. Zaburzenia te wi膮偶膮 si臋 w贸wczas zar贸wno z wp艂ywem schorzenia na o艣rodkowy uk艂ad nerwowy, jak i z prze偶yciami zwi膮zanymi z przebiegiem choroby. Symptomy neuropsychiatryczne u os贸b zaka偶onych wirusem HCV mog膮 mie膰 dodatkowo swoje 藕r贸d艂o w terapii interferonem (3).
W badaniach Yatesa, przeprowadzonych na grupie 76 pacjent贸w zaka偶onych wirusem HCV i obj臋tych terapi膮 interferonem, 37% pacjent贸w rozwin臋艂o w trakcie terapii zaburzenia depresyjne, a 5% spo艣r贸d nich musia艂o przerwa膰 terapi臋 z tego powodu (4) . Mohr, w badaniach 85 pacjent贸w, w ci膮gu 6 miesi臋cy terapii odnotowa艂 zaburzenia depresyjne u 41% leczonych pacjent贸w (5) . Badania wykazuj膮, 偶e efektem ubocznym intensywnej terapii interferonem mog膮 by膰 tendencje suicydalne (2% ryzyka suicydalnego) (6) . Autorzy bada艅 sugeruj膮, 偶e pacjenci szczeg贸lnie predysponowani do wyst膮pienia zaburze艅 depresyjnych (z depresj膮 endogenn膮, pr贸bami samob贸jczymi, czy hospitalizacjami psychiatrycznymi w przesz艂o艣ci) powinni otrzyma膰 premedykacj臋 lekami antydepresyjnymi, na d艂ugo przed rozpocz臋ciem terapii interferonem, kontynuowan膮 w jej trakcie. Po wt贸re, osoby te powinny by膰 dodatkowo poddane regularnemu monitoringowi psychiatrycznemu w trakcie trwania terapii, a tak偶e psychoterapii (7) .
Do psychologicznych objaw贸w ubocznych terapii interferonem, wymienianych w pi艣miennictwie nale偶膮 (8):
? Zaburzenia neuropsychologiczne.
? Zaburzenia proces贸w poznawczych.
? Zaburzenia nastroju (apatia, mania, depresja, labilno艣膰, dysforia).
? Wycofanie spo艂eczne.
? Zaburzenia snu.
? Zaburzenia psychotyczne.
Wyniki bada艅 prowadzonych w艣r贸d pacjent贸w zaka偶onych HCV i HBV, leczonych interferonem, wskazuj膮, 偶e pacjenci zaka偶eni HCV cz臋艣ciej ujawniaj膮 symptomy depresyjne (9) . Depresja jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych i najcz臋艣ciej wyst臋puj膮cym zaburzeniem psychologicznym (10) . Do艣wiadcza jej zdecydowana wi臋kszo艣膰 ludzi w r贸偶nych momentach 偶ycia, w r贸偶nym nasileniu. Wyr贸偶nia si臋 cztery grupy symptom贸w depresji:
1. objawy emocjonalne i zwi膮zane z nastrojem, takie jak: melancholia, smutek, przygn臋bienie, zniech臋cenie, poczucie braku szcz臋艣cia;
2. objawy somatyczne, takie jak: utrata apetytu, zaburzenia snu, os艂abienie libido, zm臋czenie;
3. objawy poznawcze: niska samoocena, poczucie winy, pesymizm;
4. objawy motywacyjne: brak inicjatywy, niech臋膰 dzia艂ania, trudno艣ci w podejmowaniu decyzji, bierno艣膰;
Najpowszechniejsza kwalifikacja zaburze艅 depresyjnych opiera si臋 na 藕r贸dle ich pochodzenia (depresja egzo- i endogenna) oraz przebiegu (jedno- i dwubiegunowa).
Depresja egzogenna, okre艣lana r贸wnie偶 jako depresja bez melancholii jest uwarunkowana sytuacyjnie (11). Mo偶e zatem by膰 poprzedzona wyst膮pieniem takiego stresuj膮cego wydarzenia, jakim jest np. informacja o zaka偶eniu HCV.
Ryzyko wyst膮pienia depresji jest oko艂o dwa razy wi臋ksze w艣r贸d kobiet, ni偶 w艣r贸d m臋偶czyzn (12). Teorie pr贸buj膮ce wyja艣ni膰 ten fakt uwzgl臋dniaj膮 zar贸wno wzgl臋dy kulturowe, cechy p艂ciowe, jak i uwarunkowania biologiczne. Uwzgl臋dniaj膮c normy kulturowe, wi臋ksza podatno艣膰 kobiet na depresj臋 mo偶e wynika膰 z faktu, i偶 s膮 one bardziej sk艂onne do wyra偶ania depresyjnych uczu膰 i stan贸w. Inna teoria jest zwi膮zana z paradygmatem wyuczonej bezradno艣ci. Bior膮c pod uwag臋 r贸偶nice p艂ciowe, dla kobiet bardziej charakterystyczna jest orientacja na stan (sk艂onno艣膰 do zamartwiania si臋 i szukania przyczyn niepomy艣lnych wydarze艅 偶yciowych). Takie zachowanie prowadz膮ce do analizy w艂asnej depresji, mo偶e dodatkowo j膮 pog艂臋bi膰.
W pi艣miennictwie dotycz膮cym terapii interferonem w艣r贸d pacjent贸w zaka偶onych HCV odnotowano tak偶e przypadki zaburze艅 psychotycznych indukowanych przez interferon (13). Niestety, po przerwaniu terapii nie uzyskano ca艂kowitego powrotu do zdrowia tych pacjent贸w. Po wielomiesi臋cznej hospitalizacji na oddziale psychiatrycznym nie potwierdzono ca艂kowitej remisji objaw贸w psychotycznych.
HCV A OSOBOWO艢膯
Ujawnienie si臋 zaburze艅 psychicznych w trakcie terapii interferonem zale偶y w du偶ej mierze od osobowo艣ci pacjenta. Badania Otsubo, dotycz膮ce pacjent贸w poddawanych terapii interferonem wykaza艂y, 偶e szczeg贸lnie predestynowane do zaburze艅 depresyjnych w trakcie terapii s膮 osoby, kt贸re w badaniach osobowo艣ciowych wykazuj膮 wysoki stopie艅 neurotyczno艣ci, depresyjno艣ci oraz reaktywno艣ci afektywnej (14).
Pacjenci zostali przebadani za pomoc膮 Kwestionariusza Osobowo艣ci Eysencka EPQ-R. Jego autorami s膮 S.B.G. Eysenck, H.J. Eysenck oraz P. Barrett. Osobowo艣膰 wed艂ug Eysencka, stanowi „wzgl臋dnie trwa艂膮 organizacj臋 charakteru, temperamentu, intelektu i w艂a艣ciwo艣ci fizycznych, kt贸re determinuj膮 specyficzne sposoby przystosowania si臋 do otoczenia” (15). Oznacza to, 偶e uk艂ad nerwowy, razem ze 艣rodowiskiem determinuje powstanie podstawowych cech osobowo艣ci i zachowania.
W sk艂ad EPQ-R wchodz膮 cztery skale: ekstrawersja-introwersja, neurotyzm, psychotyzm, oraz skala k艂amstwa. Czynnik ekstrawersji decyduje o jako艣ci i intensywno艣ci relacji interpersonalnych, nastawieniu do innych ludzi, a tak偶e o energii 偶yciowej, zapotrzebowaniu na dzia艂anie i aktywno艣膰, poszukiwanie wra偶e艅. Gdy poziom ekstrawersji jest niski oznacza to pojawienie si臋 introwersji. Introwertyk przejawia sk艂onno艣膰 do unikania licznych, cz臋stych relacji spo艂ecznych, ma sk艂onno艣膰 do alienacji, ograniczaj膮c tym samym dop艂yw stymuluj膮cych bod藕c贸w z otoczenia.
Neurotyczno艣膰 jest zmienn膮 osobowo艣ciow膮, kt贸ra decyduje o sprawno艣ci w radzeniu sobie z sytuacjami trudnymi, a tak偶e o podatno艣ci na do艣wiadczanie negatywnych emocji takich jak: l臋k, smutek, czy wrogo艣膰. Dwa bieguny wymiaru to zr贸wnowa偶enie emocjonalne i neurotyczno艣膰. Na okre艣lenie tego wymiaru u偶ywa si臋 takich termin贸w jak: wra偶liwo艣膰 emocjonalna, chwiejno艣膰 emocjonalna, lub emocjonalna reaktywno艣膰.
Wysoka neurotyczno艣膰 sprzyja trudno艣ciom adaptacyjnym, utrudnia radzenie sobie ze stresem, zwi臋ksza podatno艣膰 na do艣wiadczanie l臋ku, agresji, depresji. Neurotyzm nieod艂膮cznie zwi膮zany jest z l臋kiem, og贸lnym pop臋dem emocjonalnym. Osoby niezr贸wnowa偶one emocjonalnie s膮 ma艂o odporne na dzia艂anie czynnika stresogennego. Wynika to ze szczeg贸lnej wra偶liwo艣ci autonomicznego uk艂adu nerwowego, powsta艂e emocje s膮 u nich silne i d艂ugotrwale. Neurotycy uskar偶aj膮 si臋 na nieokre艣lone dolegliwo艣ci somatyczne, narzekaj膮 na ci膮g艂e k艂opoty. Ich nastroje s膮 bardzo zmienne. Maj膮 sk艂onno艣ci do popadania w stany l臋kowe i za艂amania nerwowe. Popadaj膮 w depresj臋 i cierpi膮 na bezsenno艣膰.
Niska neurotyczno艣膰, oznaczaj膮ca stabilno艣膰 emocjonaln膮, sprzyja zr贸wnowa偶eniu, radzeniu ze stresem, oraz stabilno艣ci samooceny. Osoby zr贸wnowa偶one emocjonalnie s膮 emocjonalnie stabilne, spokojne, zrelaksowane i zdolne do zmagania si臋 ze stresem, bez do艣wiadczenia obaw, napi臋膰 i rozdra偶nienia.
Cechy neurotyczno艣ci przedstawione na rycinie 1 to: l臋k, depresyjno艣膰, poczucie winy, niska samoocena i napi臋cie. Osoby o du偶ym nasileniu neurotyczno艣ci b臋d膮ce zaka偶one wirusem HCV s膮 mniej odporne na dyskomfort fizyczny, oraz z艂e samopoczucie psychiczne towarzysz膮ce terapii interferonem, a tak偶e wolniej adaptuj膮 si臋 do sytuacji choroby. Reaguj膮 silniejszym l臋kiem, napi臋ciem, wykazuj膮 tendencj臋 do zamartwiania si臋, cz臋sto do艣wiadczaj膮 stan贸w wrogo艣ci i gniewu, 艂atwo zniech臋caj膮 si臋 i za艂amuj膮 w trudnych sytuacjach towarzysz膮cych farmakoterapii.
Ryc. 1. Cechy neurotyczno艣ci.
Literatura przedmiotu wymienia trzy podstawowe sposoby pomocy osobom zaka偶onym wirusem HCV, do艣wiadczaj膮cym trudno艣ci psychologicznych zwi膮zanych z chorob膮 (16). Nale偶膮 do nich, opr贸cz leczenia farmakologicznego zaburze艅 psychicznych, uczestnictwo w terapeutycznych grupach wsparcia, oraz psychoterapia.
CO TO JEST GRUPA WSPARCIA?
R贸偶ne terminy okre艣laj膮 ten fenomen – grupa wsparcia, grupa samopomocowa, grupa wzajemnej pomocy. Grupa wsparcia sk艂ada si臋 z os贸b o r贸wnym wobec siebie statucie, po艂膮czonych wsp贸lnym problemem i ch臋ci膮 radzenia sobie z nim. Celem nadrz臋dnym grupy wsparcia jest dostarczenie emocjonalnego wsparcia i praktycznej pomocy w radzeniu sobie z problemem 偶ycia z wirusem HCV.
Do dalszych cel贸w grupy wsparcia nale偶y:
– dzielenie si臋 do艣wiadczeniem w pokonywaniu zwi膮zanych ze wsp贸lnym problemem trudno艣ci,
– dzielenie si臋 wsparciem emocjonalnym,
– zwalczanie bezradno艣ci wobec w艂asnej choroby, trudnej sytuacji 偶yciowej itp.
– budowanie si艂y, nadziei i poczucia warto艣ci w艣r贸d uczestnik贸w;
– wymiana u偶ytecznych informacji;
– pog艂臋bianie wgl膮du i zrozumienia u uczestnik贸w oraz szukania wsp贸lnymi si艂ami rozwi膮za艅;
Dla wi臋kszo艣ci ludzkich problem贸w nie ma 艂atwych rozwi膮za艅 ani lekarstw. Nawet, je艣li mo偶na uzyska膰 najlepsz膮 pomoc profesjonaln膮, to dla wielu os贸b okazuje si臋 to niewystarczaj膮ce aby radzi膰 sobie samodzielnie z trudno艣ciami. Dla wielu os贸b sytuacja zaka偶enia HCV jest sytuacj膮 osamotnienia, poczucia odr臋bno艣ci i alienacji od bliskich, kt贸rzy s膮 zdrowi. W takich sytuacjach ludzie ci odnajduj膮 wsparcie w grupach wsparcia dla os贸b zaka偶onych HCV. Dopiero wewn膮trz takiej grupy dziel膮 si臋 wsp贸lnymi sprawami, troskami, informacjami, kt贸re dostarczaj膮 im istotnej pomocy w zdrowieniu. Zyskuj膮 zrozumienie od ludzi, kt贸rzy maj膮 podobne do艣wiadczenia.
Badania nad efektywno艣ci膮 oddzia艂ywa艅 grup wsparcia os贸b chorych somatycznie dowodz膮, 偶e ten rodzaj emocjonalnego wsparcia pomaga zapobiega膰 chorobom i przyczynia si臋 do wyzdrowienia w przypadku choroby czy urazu po wypadku (17). Istniej膮 bowiem szczeg贸lne wi臋zi pomi臋dzy lud藕mi dziel膮cymi te same trudno艣ci. To zaczyna si臋, kiedy jedna osoba m贸wi do drugiej: „Ja dok艂adnie wiem jak si臋 czujesz!”. 艢wiadomo艣膰 tego, 偶e inna osoba prawdziwie rozumie moje uczucia, bo sama przesz艂a to samo („ja tam by艂am”) przynosi poczucie ulgi. Moje w艂asne cierpienie przestaje by膰 ci臋偶arem niesionym samotnie. Wkroczenie w bezpieczne 艣rodowisko takiej grupy to jak powr贸t do domu dla tych, kt贸rzy byli zbyt d艂ugo wyizolowani z powodu swoich trudnych do艣wiadcze艅. Ka偶da taka grupa dostarcza atmosfery akceptacji, co zach臋ca uczestnik贸w do dzielenia si臋 swoimi smutkami, obawami, frustracjami, ale tak偶e rado艣ciami i sukcesami. Tak wi臋c jej uczestnicy mog膮 zacz膮膰 komunikowa膰 si臋 bardziej otwarcie, przyjrze膰 si臋 swoim problemom bardziej obiektywnie, i znale藕膰 bardziej efektywne sposoby radzenia sobie.
Grupy wzajemnej pomocy nie powstaj膮 w celu zast膮pienia lekarzy, psycholog贸w, terapeut贸w, czy innych wykwalifikowanych os贸b w niesieniu profesjonalnej pomocy. Uczestnicy grup wychodz膮 raczej z za艂o偶enia, 偶e ich potrzeby zdrowotne i osobiste wychodz膮 poza miary formalnej pomocy. Kto艣, kto otrzyma艂 leczenie w trakcie choroby, uczyni艂 dopiero pierwszy krok w zdrowieniu. Przystosowanie si臋 do d艂ugiej rekonwalescencji staje si臋 wi臋kszym wyzwaniem. Inni musz膮 sobie radzi膰 z niepe艂nosprawno艣ci膮 na ca艂e 偶ycie lub chroniczn膮 chorob膮. Dla tych ludzi problemy 偶ycia codziennego mog膮 by膰 obezw艂adniaj膮ce. Osoby z zaburzeniami emocjonalnymi i psychiatrycznymi wymagaj膮 nieustannego wsparcia innych ludzi oraz poczucia bycia z kim艣 i poczucia panowania nad w艂asnym 偶yciem - po to, by m贸c zdrowie膰. Fakt korzystania przez pacjent贸w s艂u偶by zdrowia z oferty grup samopomocowych nie oznacza niepowodzenia w pracy profesjonalnych doradc贸w, lecz wskazuje, 偶e istniej膮 naturalne ograniczenia profesjonalnej pomocy w zaspokajaniu ludzkich potrzeb.
CZYM JEST PSYCHOTERAPIA?
Psychoterapia jest procesem specjalistycznej pomocy, kt贸rej celem jest istotna zmiana my艣lenia i zachowania pacjenta. Jest to zmiana dotycz膮ca zasadniczych przyzwyczaje艅 i cech struktury osobowo艣ci pacjenta. Sposobem osi膮gania tej zmiany jest pomoc d艂ugoterminowa, maj膮ca swoje etapy, si臋gaj膮ca stopniowo do kolejnych problem贸w, sukcesywnie je rozwi膮zuj膮c.
Psychoterapia r贸偶ni si臋 zdecydowanie od poradnictwa psychologicznego. Psycholog – doradca dzieli si臋 swoj膮 wiedz膮, sugeruje podj臋cie okre艣lonej decyzji, porada dotyczy post臋powania w pewnej konkretnej sprawie. Mo偶e to by膰 np. post臋powanie wobec innej bliskiej osoby, zdrowej lub chorej, problemy wychowawcze, kontrowersje wobec wyboru zawodu, sposobu rozwi膮zania konfliktu, a nawet porada co do podj臋cia w艂asnego leczenia czy psychoterapii.
Psychoterapeuta unika udzielania rad, dotycz膮cych decyzji 偶yciowych pacjenta. Jest to cz臋sto przedmiotem kontrowersji i niezadowolenia osoby szukaj膮cej pomocy. Chcia艂aby us艂ysze膰 jak ma w danej sytuacji post膮pi膰. Psychoterapia oferuje jednak co艣 innego, co mo偶e mie膰 wi臋ksz膮 warto艣膰 i znaczenie. Nie chce wskazywa膰 wzorc贸w post臋powania, koncentruj膮c si臋 na pomocy w budowaniu wewn臋trznej si艂y i dojrza艂ej suwerenno艣ci jednostki, kt贸re by艂yby sta艂膮 podstaw膮 podejmowania decyzji i odwa偶nego poczucia odpowiedzialno艣ci za swoje 偶ycie. Psychoterapia neguje zatem dora藕n膮 rad臋, k艂ad膮c tym samym nacisk na wewn臋trzn膮 zmian臋 mog膮c膮 pom贸c w pomy艣lnej i samodzielnej realizacji swojego 偶ycia.
Psychoterapia jest w zwi膮zku z powy偶szym wskazana w przypadku pacjent贸w o wysokim wska藕niku neurotyczno艣ci, u kt贸rych percepcja zar贸wno w艂asnej sytuacji choroby, jak i reakcji otoczenia jest dysfunkcyjna. Ta forma terapii jest tak偶e wskazana w przypadku os贸b maj膮cych trudno艣ci z przystosowaniem si臋 do sytuacji choroby, oraz jej ogranicze艅.
Pi艣miennictwo
1. Lazarus R.: Paradygmat stresu i radzenia sobie, 1986, Nowiny Psychologiczne nr 1-2.
2. Lazarus R., Folkman S.: Utrapienia 偶yciowe mog膮 by膰 niebezpieczne dla zdrowia, Nowiny Psychologiczne nr 1.
3. Yates W.R., Gleason O.: Hepatitis C and Depression. Depression and Anxiety 7:188-193.
4. Mohr D.C., et al.: Treatment of depression improves adherence to interferon beta-1b therapy for multiple sclerosis. Arch. Neurol, 54: 531-533.
5. Fattovich G., et al.: A survey of adverse events in 11, 241 patients with hepatitis treated with alfa interferon. J. Hepatol 24: 38-47.
6. Lana-Peixoto M.A., et al.: Interferon beta-1a-induced depression and Suicidal ideation in multiple sclerosis, Arq. Neuropsiquiatr., 60(3-B): 721-724.
7. Dusheiko G.: Side effects of alpha interferon in chronic hepatitis C. Hepatology, Vol: 26; 112-121. Bonaccorso S; Meltzer H; Maes M, 2000, Psychological and behavioural effects of interferons., Curr. Opin. Psychiatry, Vol: 13(6), 673-677.
8. Koskinas J., et al.: Assessment of Depression in Patients with Chronic. Viral. Hepatitis: Effect of Interferon Treatment. Digestive Disease, 20:284-288.
9. Rosenhan D., L., Seligman M.E., 1994, Psychopatologia. Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Warszawa, tom 1, s. 359, 10 wg. klasyfikacji DSM-III-R.
11. Rosenhan D.L., Seligman M.E.: Psychopatologia. Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Warszawa, tom 1, s. 372.
12. Tamam L., et al.: Psychosis Associated with Interferon Alfa Therapy for Chronic Hepatitis B, Ann. Pharmacother, 37: 384-7.
13. Otsubo T., et al.: Depression during interferon therapy in chronic hepatitis C patients a prospective study. Seishin Shinkeigaku Zasshi 99: 101-127.
14. Eysenck, H.J.: Wymiary osobowo艣ci. W: A. Januszewski, P. Ole艣, T. Witkowski (red.). Wyk艂ady z psychologii w KUL (t.7, s. 273-296). Lublin: RW KUL.
15. Lana-Peixoto M.A., et al.: Interferon beta-1a-induced depression and Suicidal ideation in multiple sclerosis, Arq. Neuropsiquiatr., 60(3-B): 721-724.
16. Initiating and Maintaining a Hepatitis C Support Group: A How-To Program Guide, 2003, The VA Hepatitis C Resource Center Program and National Hepatitis C Program Office Veterans Health Administration.
17. Initating and Maintaining a Hepatitis C Support Group: A How-To Program Guide, 2003, The VA Hepatitis C Resource Center Program and National Hepatis C ProgramOffice Veterans Health Administration.
Post阷y Nauk Medycznych 3/2004
Strona internetowa czasopisma Post阷y Nauk Medycznych