Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 1/2009, s. 28-33
Lidia Hyla-Klekot1, *Franciszek Kokot2
Biomarkery uszkodzenia nerek
Biomarkers of kidney injury
1Chorzowskie Centrum Pediatrii i Onkologii Dziecięcej, Chorzów
Kierownik Centrum: dr med. Grzegorz Szpyrka
2Katedra i Klinika Nefrologii, Endokrynologii i Chorób Przemiany Materii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego
Kierownik Katedry: prof. dr hab. med. Andrzej Więcek
Streszczenie
Praca jest podsumowaniem stanu wiedzy o nowych lub niedawno wprowadzonych biomarkerach głównie ostrego uszkodzenia nerek. Wśród nich znalazły się cystatyna C, lipokalina neutrofilowa połączona z żelatynazą (NGAL), interleukina-18 i cząsteczka-1 uszkodzenia nerek. Do biomarkerów włączono również prokalcytoninę, pomocną w diagnostyce septycznego uszkodzenia nerek. W pracy wyrażono opinię, że żaden z wymienionych biomarkerów nie spełnia kryterium uniwersalnego wskaźnika uszkodzenia nerek. Wyrażono nadzieję, że tylko przez opracowanie paneli diagnostycznych możliwe stanie się wykrywanie uszkodzenia nerek we wczesnej fazie (w fazie przedklinicznej), co mogłoby mieć istotne konsekwencje lecznicze.
Summary
The review is a short summary of newly used biomarkers predominantly in the diagnosis of acute renal injury. Among them cystatin C, neutrophil galatinase associated lipocalin (NGAL), interleukin-18, kidney injury molecule-1 are to be mentioned. As procalcitonin is helpful in the diagnosis of septic renal injury, it was included in the group of renal biomarkers. No single until now known biomarker fulfills the criteria of an universal indicator of kidney injury. Therefore elaboration of diagnostic panels are the only hope for improvement of kidney injury detection at an early (preclinical) phase. This may have an esstential impact on appropriate therapy.
Wprowadzenie systemu klasyfikacji przewlekłych chorób nerek przez K/DOQI (Kidney Outcomes Quality Initiative) (1) stało się kołem zamachowym dla badań nad epidemiologią przewlekłych chorób nerek, stanowiących poważne ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych i śmiertelności (2). Okazało się, że w USA aż 16% ludności dotkniętych jest przewlekłą chorobą nerek (3). Również w Polsce chorobowość przewlekłych chorób nerek wydaje się dotyczyć ponad 10% ludności naszego kraju (4). Ponieważ wiele przewlekłych chorób nerek prowadzi do schyłkowej ich niewydolności, wczesne ich rozpoznanie i właściwe leczenie może mieć istotny wpływ na ich przebieg. Ponieważ niektóre przewlekłe choroby nerek są następstwem ostrego uszkodzenia miąższu nerkowego, wczesne jego rozpoznanie i prawidłowe leczenie mogą mieć istotny wpływ na dalsze losy takich chorych.
Tradycyjne markery ostrego uszkodzenia miąższu nerkowego (białkomocz, krwiomocz, bakteriomocz, wałeczkomocz, oliguria lub anuria, zmiana frakcyjnego wydalania z moczem sodu, wzrost wartości parametrów wydalniczej czynności nerek, zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej, parametry badań obrazowych i hematologicznych, itd.) najczęściej ulegają ekspresji klinicznej dopiero po kilku dniach po zadziałaniu czynnika uszkadzającego nerki, co może być przyczyną spóźnionej interwencji leczniczej. Toteż wciąż trwają poszukiwania nowych biomarkerów ostrego uszkodzenia nerek już w fazie „przedklinicznej”. W pracy nie zostaną omówione profile białkowe (proteomy) moczu oznaczane spektrometrią masową w diagnostyce różnych glomerulopatii (5, 6) ani też egsosomy, fetuina, Gro-a (analog chemokiny keratynocytowej) oraz anefryna-1-a (jest to enzym nabłonka szczoteczkowego) ze względu na niedostępność aparatury potrzebnej do oznaczania tych biomarkerów w większości ośrodkow nefrologicznych lub ich niedostatecznie udokumentowaną przydatność diagnostyczną (6) w ostrym uszkodzeniu nerek. W pracy uwzględniono jednak prokalcytoninę jako biomarkera ciężkich infekcji bakteryjnych przebiegających z ciężkim uszkodzeniem nerek u dzieci (7, 8).
Wartość diagnostyczna prokalcytoniny w chorobach nerek
Prokalcytonina (PKT) jest prohormonem kalcytoniny złożonym z 116 aminkwasów (9). Oznaczanie tego prohormonu znalazło zastosowanie w diagnostyce różnicowej stanów zapalnych wywołanych zakażeniami bakteryjnymi lub grzybiczymi przebiegającymi ze znacznym wzrostem jego stężenia we krwi. Podobnego wzrostu stężenia PKT nie obserwuje się w zakażeniach wirusowych oraz w stanach zapalnych innego pochodzenia (np. pochodzenia immunologicznego) (10, 11, 12, 13). Uwzględniając krótki okres półtrwania PKT wynoszący niecałą dobę (9) oznaczanie tego parametru posiada istotne implikacje lecznicze.
Dotyczy to szczególnie chorych gorączkujących, u których przyczyna podwyższonej ciepłoty ciała jest niejasna. Dotyczy to również chorych nefrologicznych z chorobami układowymi leczonych lekami immunosupresyjnymi, chorych po przeszczepieniu nerki, dializowanych chorych z przewlekłą mocznicą oraz dzieci z urosepsą. Stwierdzenie u tych chorych znacznego wzrostu stężenia PKT (normalne stężenie nie przekracza 0,5 ng/ml) przemawia za bakteryjną lub grzybiczą etiologią stanu gorączkowego, co ma istotne konsekwencje lecznicze (właściwy dobór antybiotyku u chorych ze znacznie podwyższoną prokalcytoninemią lub zwiększenie leczenia immunosupresyjnego u chorych z prawidłowym lub nieznacznie tylko podwyższonym stężeniem PKT) (9, 10, 13). Ponadto przez codzienne oznaczanie stężenia PKT łatwo ocenić skuteczność zastosowanego leczenia przeciwbakteryjnego lub przeciwgrzybiczego (9).
W ostatnich latach pojawiły się jednak prace dowodzące, że znamienny wzrost stężenia PKT obserwowano również u niektórych chorych hemodializowanych (13, 14), z zespołem Goodpasture´a (15), z chorobą Behceta (16), z aktywną chorobą Wegnera (17) lub z chorobą Kawasaki (18). Te obserwacje sugerują, że PKT może być produkowana nie tylko przez komórki C tarczycy, ale również przez płuca i nerki (16, 17) oraz wątrobę (19, 20). Niektórzy badacze sądzą, że wzrost stężenia PKT w stanach septycznych jest wyrazem uruchomienia przez ustrój mechanizmów przeciwdziałających cytokinom prozapalnym uwalnianym przez hepatocyty pod wpływem toksyn różnych drobnoustrojów (21).
W piśmiennictwie podkreśla się wysoką wartość dyskryminacyjną PKT w różnicowaniu infekcji bakteryjnych od wirusowych, szczególnie u gorączkujących dzieci (7, 8, 22).
Czy oznaczanie nerkowej ekstrakcji cystatyny C zastąpi klirens endogennej kreatyniny w ocenie stopnia upośledzenia przesączania kłębuszkowego?
Oznaczanie wielkości przesączania kłębuszkowego (GFR) ma istotne znaczenie nie tylko w określaniu stadium i progesji przewlekłych chorób nerek, ale również dla ustalenia dawkowania leków wydalanych przez nerki. Dotychczas do tego celu używano klirens nerkowy endogennej kreatyniny. Przeszkodą w rutynowym oznaczaniu klirensu kreatyninowego była potrzeba dobowego zbierania moczu (co dla większości chorych jest sprawą bardzo trudną) oraz zależność stężenia kreatyniny we krwi od takich czynników: jak płeć, masa mięśniowa, wiek, rasa, stan odżywienia oraz niektóre leki (cymetydyna) (22, 23). Ponadto wykazano, że kreatynina zawarta w moczu pochodzi nie tylko z przesączu kłębuszkowego, ale wydzielana jest przez cewki proksymalne nefronów, przez co zawyżają wartość GFR. Trudności w dobowym zbieraniu moczu stały się podstawą obliczenia wartości GFR w oparciu o cztery zmienne tj.: stężenie kreatyniny, wiek, płeć i rasę (równanie MDRD – Modification of Diet in Renal Disease, (24) lub stężenie kreatyniny, wiek, masa ciała i płeć (równanie Cockcrofta i Gaulta – 25). Wnet się okazało, że wymienione dwa równania zależne są od masy tkanki tłuszczowej i najczęściej zawyżają wartość GFR u chorych ze schyłkową niewydolnością nerek (26). Ponadto wykazano, że obliczona wartość GFR oparta o kreatyninemię wykazuje zgodność ze stężeniem cystatyny C wówczas, kiedy wielkość produkcji kreatyniny jest wyższa od 800 mg/d, natomiast daje wyniki niezgodne przy niższych wartościach jej produkcji (27). Ponadto stwierdzono istotny wpływ metody oznaczania kreatyniny na obliczoną wartość GFR równaniem MDRD (28) oraz zmniejszoną przydatność tego równania dla chorych wykazujących upośledzoną czynność wydalniczą nerek (29).
Uwzględniając ww. zastrzeżenia co do przydatności stężenia kreatyniny endogennej do oznaczenia wielkości GFR oraz fakt, że rutynowe oznaczanie GFR przy użyciu inuliny (złoty standard używany od oznaczenia GFR) jest związane z istotnymi przeszkodami technicznymi (konieczność zbierania moczu i wielokrotnego pobierania krwi do oznaczenia inuliny) wciąż trwają poszukiwania lepszego niż kretyninemia wskaźnika przydatnego do ustalenia wielkości GFR. Taką substancją wydaje się być cystatyna C.
Cystatyna C jest inhibitorem proteinaz o masie cząsteczkowej 13,3 kDa wytwarzanym przez wszystkie komórki jądrzaste. Ulega ona przesączaniu w kłębuszkach nerkowych i całkowitej resorpcji w kanalikach proksymalnych (30, 31, 32). Tak więc przy sprawnej funkcji cewek nerkowych w moczu stwierdza się tylko śladowe ilości cystatyny C. Ponieważ przesączona w nerkach cystatyna ulega całkowitej resorpcji i biodegradacji przez komórki cewkowe oznaczanie jego nerkowego klirensu jest niemożliwe. Oznaczanie tego białka w surowicy krwi jest jednak przydatne do obliczenia wskaźnika nerkowej jego ekstrakcji, zależnego zarówno od GFR, jak i od czynności cewek nerkowych. Stężenie cystatyny C jest niezależne od takich czynników jak: masa mięśniowa, płeć, wiek, stany zapalne i gorączka, (cyt. w 33) chociaż inni autorzy stwierdzili wpływ na stężenia cystatyny C takich czynników jak: wiek, płeć, masa ciała, wzrost i palenie papierosów (cyt. za 34). Wydaje się, że obliczenie GFR w oparciu o stężenie cystatyny jest lepszym markerem niż kreatyninemia czynności nerek u chorych z uszkodzeniem rdzenia kręgowego, marskością wątroby lub cukrzycą (33, 35, 36), zadowalającym wskaźnikiem GFR u chorych z umiarkowaną niewydolnością nerek (33) lub równie dobrym markerem GFR jak kreatyninemia u chorych z przeszczepioną nerką (37). Takiemu twierdzeniu zaprzeczają niektórzy badacze (38). Niektórzy autorzy wyrażają wątpliwość co do przydatności oznaczania cystatyny jako markera GFR u chorych z nadciśnieniem tętniczym (39). W końcu wspomnieć należy, że duże dawki glukokortykoidów (38, 40) zwiększają produkcję cystatyny C oraz, że stan czynnościowy tarczycy (w niedoczynności tarczycy stwierdza się obniżenie, w nadczynności natomiast wzrost stężenia cystatyny C) wpływając na produkcję tego białka czyni go nieprzydatnym do oznaczania GFR (32, 40, 41, 42).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz innych artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 10 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Kidney Disease Outcomes Quality initiative. K/DOQI practice guidelines for chronic kidney disease: evaluation, classification and stratification. Am J Kidney Dis. 2002, 39, S-1-S266.
2. Taal W, Brenner BM: Defining renal risk. Curr Opin Nephrol Hypertens 2007, 16: 554-556.
3. Centers for Disease Control and Prevention. Prevalence of chronic kidney disease and ossociated risk factors: United States, 1999-2004. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2007, 56: 161-165.
4. Rutkowski B, Król E: Epidemiology of chronic kidney disease in Central and Eastern Europe. Blood Purification 2008, 26: 381-385.
5. Varghese SA et al.: Urine biomarkers predict the cause of glomerular disease. J Am Soc Nephrol 2007; 18: 913-922.
6. Devarajan P: Proteomics for biomarker discovery in acute kidney injury. Semin Nephrol 2007; 27: 637-651.
7. Pecile P, Romanello C: Procalcitonin and pyelonephritis in children. Curr Opin in Infection Diseases 2007; 27: 85-87.
8. Bigot S et al.: Apport du dosage de la procalcitonine pour le diagnostic de pyelonephrites ide l´enfant. Archives de Pediatrie 2005; 12: 1075-1080.
9. Meisner M: Procalcitonin (PCT). A new, innovative infection parameter. Biochemical and clinical aspects. G. Thieme Verlag, Stuttgart 2000.
10. Mikuła T et al.: Prokalcytonina – znaczenie kliniczne i kierunki badań. Pol Arch Med Wewn 2004; 111: 259-263.
11. Hryniewiecki T, Sitkiewicz D, Rawczyńska-Englert I: Rola prokalcytoniny w diagnostyce niepowikłanego zapalenia wsierdzia. Przegląd Lekarski 2002; 50: 793-795.
12. Simon L et al.: Serum procalcitonin and C-reactive protein levels as markers of bacterial infection: a systematic review and metaanalysis. Clin Infect Dis. 2004; 30: 206-217.
13. Conti G et al: Procalcitonin as a marker of microinflammation in hemodialysis. J Nephrol 2005; 18: 282-288.
14. Level C et al.: Procalcitonin: a new marker of inflammation in haemodialysis patients? Nephrol Dial Transplant 2001; 16: 980-986.
15. Morath C et al.: Procalcitonin as marker of infection in patients with Goodpasture´s syndrome is misleading. Nephrol dial Transplant 2007, 22: 2701-2704.
16. Adam B, Calicoglu E: Serum interleukin-6, procalcitonin and C-reactive protein levels in subjects with active Behcet´s disease. J Eur Acad Dermatol Venereol 2004; 18: 318-320.
17. Moosig F et al.: Elevated procalcitonin in active Wegener´s granulomatosis. J Rheumatol 1998; 25: 1531-1533.
18. Okada Y et al.: Serum procalcitonin concentration in patients with Kawasaki disease. J Infect 2004; 48, 199-205.
19. Morgenthaler NG et al.: Production of procalcitonin (PCT) in non-thyroidal tissue after LPS injection. Horm Metab Res 2003; 35: 290-295.
20. Russwurm S et al.: Procalcitonin and CGRP-1 in RNA expression in various human tissues. Shock 2001; 16: 109-112.
21. Odamaki M et al.: Counter-regulatory effects of procalcitonin and indoxyl sulphate on net albumin secretion by cultured rat hepaocytes. Nephrol dial Transplant 2004; 19: 797-804.
22. Gendrel D et al.: Maesurement of procalcitonin in children with bacterial and viral meningitis. Clin Infect Dis 1997; 24: 1240-1242.
23. Stevens LA et al.: Assessing kidney function – measured and estimated glomerular filtration rate. N Engl J Med 2006; 354: 2473-2483.
24. Levey AS et al.: A more accurate method to estimate glomerular filtration rate from serum creatinine: a new predictive equation. Modification of Diet in Renal Disease Study group. Ann Intern Med 1999; 130: 461-470.
25. Cockcroft DW, Gault MH: Prediction of creatinine clearance from serum creatinine. Nephron 1976; 16: 31-41.
26. Kuan Y et al.: GFR prediction using the MDRD and Cockroft and Gault equations in patients with end-stage renal disease. Nephrol Dial Transplant 2005; 20: 2394-2401.
27. Hermida J, Tutor JC: Comparison of estimated filtration rate from serum creatinine and cystatin C in patients with impaired creatinine production. Clin Lab 2006; 52: 483-490.
28. Vickery S et al.: Does the ID-MS traceable MDRD equation work and is it suitable for use with compensated Jaffe and enzymatic creatinine assays? Nephrol Dial Transplant 2006; 21: 2439-2445.
29. Ulbricht K et al.: Vergleich klinisch angewandter Clearancemethoden zur Einschätzung der Nierenfunktion bei Niereninsuffizienz. Nieren- und Hochdruckkrankheiten 2006; 35: 305-315.
30. Marchiewka Z: Low molecular weight biomarkers in the nephrotoxicity. Adv Clin Exp Med 2006; 15: 1129-1138.
31. Piwowar A, Warwas M: Cystatyna C jako wskaźnik przesączania kłębuszkowego nerek. Postępy Hig Med Doświad 2001; 55: 687-695.
32. Filler G et al.: Cystatin C as a maker of GFR: history, indications and future research. Clin Biochem 2005; 38: 1-8.
33. Hojs R et al.: Serum cystatin C as an endogenous marker of renal function in patients with mild to moderate impairment of kidney function. Nephrol Dial Transplant 2006; 21: 1855-1862.
34. Knight EL et al.: Factors influencing serum cystatin C, levels other than renal function and the impact on renal function maesurement. Kidney Int 2004; 651: 1416-1421.
35. Dharnidharka VR, Kvon C, Stevens G: Serum cystatin C is superior to serum creatinine as a marker of kidney function: a meta-analysis. Am J Kidney Dis 2002; 40: 221-226.
36. Shlipak MG, Praught ML, Sarnak MJ: Update on cystatin C: new insights into the importance of mild kidney dysfunction. Curr Opin Nephrol Hypertens 2006; 15: 270-275.
37. Zachran A, Qureshi M, Shoker A: Comparison between creatinine and cystatin C – ased GFR equations in renal transplantation. Nephrol dial Transplant 2007; 22: 2659-2668.
38. Bokenkamp A et al.: Cystatin C serum concentration underestimates glomerular filtration rate in renal transplant patients. Cllin chem 1999; 45: 1866-1868.
39. Van Rossum LK et al.: Renal extraction of cystatin C vs 125J-iothalmate in hypertensive patients. Nephrol Dial Transplant 2006; 21: 1253-1256.
40. Rule AD et al.: Glomerular filtration rate estimated by cystatin among different clinical presentations. Kidney Int 2066; 69: 399-405.
41. Manetti L et al.: Thyroid function differently affects cystatin C and creatinine concentrations. J. Endocrinol Invest 2005; 28: 346-349.
42. Tidman M, Sjöström P, Jones I: A comparison of GFR estimating formular based upon S-cystatin C and S-creatinine and a combination of the two. Nephrol Dial Transplant 2008; 23: 154-160.
43. Uchino S et al.: An assestment of the Rifle criteria for acute renal failure in hospitalized patients. Crit Care Med 2006; 34: 1913-1917.
44. Waikar SS, Bonventure JV: Biomarkers for the diagnosis of acute kidney injury. Curr Opin Nephrol Hypertens 2007; 16: 557-563.
45. Nickolas TL, Barasch J, Devarajan P: Biomarkers in acute and chronic kidney disease. Curr Opin Nephrol Hypertens 2008; 17: 127-132.
46. Melnikov VY, Molitoris BA: Improvements in the diagnosis of acute kidney injury. Saudi J Kidney Dis transplant 2008, 19: 637-644.
47. Mori K et al.: Endocytic delivery of lipocalin siderophore-iron complex rescues the kidney from ischemia- reperfusion injury. J Clin Invest 2005;115: 610-621.
48. Bachorzewska-Gajewska H et al.: Neutrophil gelatinase associated lipocalin and renal function after percutaneous coronary interventions. Am J Nephrol 2006; 26: 87-292.
49. Mishra J et al.: Amelioration of ischemic acute renal injury by NGAL. J Am Soc. Nephrol 2004; 15: 3073-3082.
50. Wagener G et al.: Association between increases in urinary neutrophil gelatinase associated lipocalin and acute renal dysfunction after adult cardiac surgery. Anesthesiology 2006; 105: 485-491.
51. Mishra J et al.: Kidney NGAL is a novel marker of acute injury following transplantation. Pediatr Nephrol 2006; 21: 856-863.
52. Parikh CR et al.: Urine NGAL and Il-18 are predictive biomarkers for delayed graft function following kidney transplantation. Am J Transplant 2006; 6: 1639-1645.
53. Hirsch R et al.: NGAL is an early predictive biomarker of contrast induced nephropathy in children. Pediatr Nephrol 2007; 22: 2089-2095.
54. Nickolas TL et al.: Sensitivity and specificity of a single emergency department measurement of urinary neutrofil gelatinase associated lipocalin for diagnosing acute kidney injury. Am Intern Med 2008; 148: 810-819.
55. Mishra J et al.: Neutrophil gelatinase-associated lipocalin, a novel early urinary biomarker for cisplatin nephrotoxicity. Am J Nephrol 2004; 24: 307-315.
56. Parikh CR et al.: Urine Il-18 is an early diagnostic marker for acute kidney injury and predicts mortality in the intensive care unit. J Am Soc Nephrol 2005; 16: 3046-3052.
57. Parikh CR et al.: Urinary Il-18 is an early predictive biomarker of acute kidney injury after cardiac surgery. Kidney Int 2006; 70: 199-203.
58. Parikh CR et al.: Urinary inerleukin-18 is a marker of human acute tubular necrosis. Am J Kidney Dis 2004; 43: 405-414.
59. Han Wk et al.: Kidney injury molecule-1 (KIM-1) a novel biomarker for human proximal tuule injury. Kidney Int 2002; 62: 237-244.
60. Vaidya VS et al.: Urinary kidney injury molecule-1: a sensitive quantitative biomarker for early detection of kidney tubular injury. Am J Physiol Renal Physiol 2006; 290: F517-F529.
61. Zhang Z, Humphreys BD, Bonventre JV: Shedding of the urinary biomarker kidney injury molecule-1 (KIM-1) is regulated by MAP kinases and juxtamembrane region. J Am Soc Nephrol 2007; 18: 2704-2714.
62. Liangos O et al.: Urinary N-acetyl-beta-(d)-glucoseaminidase activity and kidney injury molecule-1 level are associated with adverse outcomes in acute renal failure. J Am Soc Nephrol 2007; 18: 904-912.
63. Endre ZH, Westhuyzen J: Early dection of acute kidney injury: emerging new biomarkers. Nephrology 2008; 13: 91-98.
64. Trof RJ et al.: Biomarkers of acute renal injury and renal failure. Shock 2006; 26: 245-253.
65. Woywodt A, Kirsh T, Haubitz M: Circulating endothelial cells in renal disease: markers and mediators of vascular damage. Nephrol Dial Transplant 2008; 23: 7-10.
66. Zoccali C: Biomarkers in chronic kidney disease: utiliy and issues towards better understanding. Curr Opin Nephrol Hypertens 2005; 14: 532-537.
otrzymano: 2008-11-17
zaakceptowano do druku: 2008-12-17

Adres do korespondencji:
*Franciszek Kokot
Katedra i Klinika Nefrologii,
Endokrynologii i Chorób Przemiany Materii ŚUM
ul. Francuska 20, 40-027 Katowice
tel.: (0-32) 259-14-20

Postępy Nauk Medycznych 1/2009
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych