Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 4/2009, s. 282-289
*Maria Miller1, Janusz Opolski2
Zdrowie Publiczne w Polsce a polityka zdrowotna w świetle dokumentów Światowej Organizacji Zdrowia
Public health in Poland and health policy in the light of World Health Organization documents
1Zakład Epidemiologii i Promocji Zdrowia, Szkoła Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego Kierownik Zakładu: prof. dr hab. med.Maria Miller 2Zakład Ekonomiki, Prawa i Zarządzania, Szkoła Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego Kierownik Zakładu i Dyrektor Szkoły: dr med. Janusz Opolski
Streszczenie
Przedstawiono definicje, zakres i działania Zdrowia Publicznego w Polsce w świetle dorobku Światowej Organizacji Zdrowia w tym zakresie. Wykazano, iż funkcje zdrowia publicznego wynikają z szerokiego kontekstu uwarunkowań zdrowia. Uwarunkowania zdrowia sprawiają, iż najbardziej charakterystyczną cechą zdrowia publicznego jest jego wielosektorowość. Przedstawiono cel strategiczny oraz operacyjne cele Narodowego Programu Zdrowia w Polsce na lata 2008-2015 jako wyraz polityki zdrowotnej w Polsce określający priorytety zdrowotne państwa.
Summary
There were presented definition, scope and action taken in Public Heath in Poland by the WHO´s achievements. It was indicated that functions of public health are resulted from large context of health determinants. The health determinants implicate multispectral approaches, most characteristic for public health. The crucial tool of public health is epidemiology and its´ strategy in resolving health problems towards health promotion. Strategic goal and targets for action in National Health Program in period 2008-2015 are presented as the evidence of health priorities of general national policy.
Zdrowie Publiczne, Nowe Zdrowie Publiczne to określenia często używane przez polityków i menedżerów zdrowia. Rzadko zdarza się jednakże, aby było ono przywoływane z pełnym zrozumieniem treści i zakresu praktyki.
Zdrowie publiczne może być postrzegane poprzez:
– Problemy zdrowotne i warunkujące zdrowie (np. choroby zakaźne, choroby powodujące najwyższą umieralność, problemy środowiskowe warunkujące zdrowie, a więc nie tylko tzw. środowisko naturalne, ale także socjo-ekonomiczne, wreszcie problemy organizacyjne oraz ekonomiczne ochrony zdrowia).
– Problemy metodologiczne (epidemiologia, socjologia, ekonomika, zarządzanie).
– Strategię rozwiązywania problemów zdrowotnych (promocja zdrowia)
Zdrowie Publiczne rozumiane jest niekiedy jako stan zdrowia populacji oraz jako zespół działań na rzecz zdrowia ludności.
Zdrowie publiczne jest silnie związane z polityką zdrowotną gdyż to decyzje polityczne leżą u podstaw wyboru priorytetów oraz dystrybucji środków (14).
Zdrowie publiczne w systemie ochrony zdrowia
Wgląd w historię medycyny wskazuje, iż myślenie kategoriami zdrowia publicznego obecne było w systemach ochrony zdrowia od zawsze, jednakże ewaluowało w zależności od zmieniającej się sytuacji zdrowotnej społeczeństw oraz jej przyczyn i uwarunkowań, a także w zależności od rozwoju i zasad organizacji oraz finansowania opieki zdrowotnej (2).
W Polsce do początku lat 90-tych, zdrowie publiczne rozumiano jako powszechną ochronę zdrowia. Całość świadczeń miało zapewnić państwo, także w zakresie doskonalenia warunków środowiskowych i całego kompleksu problemów pozamedycznych składających się na zbiór warunków dla zdrowia.
W warunkach centralnego finansowania całego systemu ochrony zdrowia traci uzasadnienie termin zdrowie publiczne, a także publiczna służba zdrowia stosowane w świecie (także w Polsce do 1948 roku) dla odróżnienia organizacji i świadczeń służb publicznych na rzecz zdrowia publicznego – od organizacji i świadczeń instytucji pozarządowych, prywatnych, na rzecz zdrowia indywidualnego.
Reforma finansowania świadczeń zdrowotnych, która dokonała się w naszym kraju, wymusza wyraźne wskazanie miejsca oraz zakresu i organizacji zdrowia publicznego w całym systemie ochrony zdrowia w Polsce (7, 10, 11, 13).
System ochrony zdrowia obejmuje następujące sfery działania:
– opieka zdrowotna – medycyna lecznicza, medycyna naprawcza,
– ochrona zdrowia – zespół działań na rzecz zdrowia publicznego realizowany przez różne sektory życia społeczno-gospodarczego,
– struktury zarządzania opieką zdrowotną i ochroną zdrowia,
– źródła i drogi finansowania całokształtu działań na rzecz zdrowia.
Cele systemu ochrony zdrowia są następujące:
1. Zaspokajanie indywidualnych potrzeb zdrowotnych, z których najważniejsze są potrzeby wynikające z chorób, niedomagań, wypadków, czyli tzw. wyrażone potrzeby zdrowotne, choć system powinien brać pod uwagę istnienie również tzw. rzeczywistych potrzeb zdrowotnych, nie zawsze ujawniających się dostatecznie wcześnie i zaspokajać je z własnej inicjatywy.
2. Zapewnienie zbiorowych potrzeb zdrowotnych, tj. takich warunków życia, pracy, mieszkania, odżywiania, wypoczynku, a nawet chorowania i wszelkich innych aspektów życia zbiorowego, które minimalizują, jeśli nie eliminują, jakiekolwiek ryzyko utraty zdrowia.
Wskazuje to z kolei na konieczność funkcjonowania w ramach systemu ochrony zdrowia dwóch działów:
– indywidualnej opieki zdrowotnej, czyli służb medycznych,
– zbiorowej ochrony zdrowia, czyli służb zdrowia publicznego (9).
Tak więc zespół działań składający się na zdrowie publiczne jest jednoznacznie osadzony w systemie ochrony zdrowia i stanowi jego podstawę. Pojęcie ochrona zdrowia zawiera następujące podstawowe składowe:
– ochrona przed chorobami – zapobieganie i zwalczanie chorób zakaźnych, chorób niezakaźnych o dużym znaczeniu społecznym i innych chorób oraz niepełnosprawności w ramach opieki medycznej,
– ochrona przed zagrożeniami środowiska przyrodniczego i środowiska pracy,
– ochrona przed zagrożeniami wynikającymi z niekorzystnych warunków społecznych (ubóstwo, patologie społeczne, bezrobocie i inne) w ramach polityki społecznej i świadczeń pomocy społecznej.
Zdrowie publiczne – definicje
W roku 1920 C.E.A. Winslow, profesor zdrowia publicznego na Uniwersytecie Yale w New Haven sformułował definicję zdrowia publicznego, która może być rozumiana jako: nauka i sztuka zapobiegania chorobom, wydłużania życia i promocji zdrowia – poprzez zorganizowane wysiłki społeczeństwa wyrażające się w działaniach na rzecz higieny środowiska, zwalczania chorób zakaźnych, nauczania zasad higieny indywidualnej, organizację świadczeń lekarskich i pielęgniarskich, ukierunkowanych na wczesne diagnozowanie i profilaktycznie ukierunkowanie leczenie oraz – rozwój mechanizmów społecznych, które zapewnią każdemu poziom bytowania umożliwiający utrzymanie zdrowia (22).
Definicja Winslowa, podsumowująca podstawowe działania zdrowia publicznego i podkreślająca wpływ mechanizmów społecznych na kształtowanie się sytuacji zdrowotnej ludności, miała w momencie powstania walor nowoczesności i spełniała dobrze swoja rolę aż do początku lat siedemdziesiątych XX wieku, kiedy rozpoczął się proces powstawania pojęcia Nowego Zdrowia Publicznego.
Wielokrotnie modyfikowano tę klasyczną i historyczną lecz wciąż aktualną definicję. Najbardziej lapidarną, a jednocześnie bardzo pojemną wydaje się zaproponowana przez E.D. Achesona (1):
„Zdrowie publiczne to nauka i sztuka zapobiegania chorobom, przedłużania życia, promowanie zdrowia poprzez zorganizowane wysiłku społeczne”.
Fundamentalne znaczenie dla powstania i ewolucji pojęcia Nowego Zdrowia Publicznego miała koncepcja obszarów zdrowia autorstwa Marca Lalonde´a, ówczesnego ministra zdrowia Kanady, w raporcie „New Perspectives on the Health of Canadians”. Kolejne wydarzenia z zakresu polityki zdrowotnej, które przyczyniły się do kształtowania tego pojęcia to sformułowana przez Światową Organizację Zdrowia w latach 1977-79 strategia „Zdrowie dla Wszystkich” (HFA); Karta Ottawska będąca wynikiem Międzynarodowej Konferencji Promocji Zdrowia w roku 1986 oraz zdefiniowanie przez WHO w latach dziewięćdziesiątych XX wieku tzw. podstawowych funkcji zdrowia publicznego (3, 5, 20, 21).
Koncepcja obszarów (uwarunkowań) zdrowia Marca Lalonde´a wiązała się z obserwowanym gwałtownym wzrostem kosztów opieki zdrowotnej (w Kanadzie), który nie przekładał się na stan zdrowia ludzi.
Aby zbadać przyczyny tego zjawiska i zalecić odpowiednie kroki, powołano składający się z przedstawicieli rządu federalnego i administracji stanowych Komitet ds. Kosztów Służby Zdrowia.
Raport Marca Lalonde´a został opublikowany w roku 1974. Raport ten zainicjował nową erę postrzegania zdrowia publicznego proponując szersze rozumienie zdrowia jako stanu, który nie może być osiągalny dla większości populacji tylko przez zwiększenie funduszy dla poszerzania infrastruktury i świadczeń medycyny naprawczej. Punktem wyjścia dla koncepcji obszarów zdrowia Marca Lalonde´a była następująca definicja zdrowia: „Zdrowie jest wynikiem działania czynników związanych z dziedziczeniem genetycznym, środowiskiem, stylem życia i opieką medyczna. Promocja zdrowego stylu życia może wpłynąć na poprawę stanu zdrowia i ograniczyć zapotrzebowanie na opiekę medyczną”.
Lalonde wyróżnił następujące grupy czynników mających wpływ na stan zdrowia ludności, czyli obszary zdrowia: obszar biologii i genetyki, zachowań i stylu życia, środowiskowy (czynniki ekonomiczne, społeczne, kulturowe i fizyczne) oraz obszar organizacji systemu ochrony zdrowia.
Warto zwrócić uwagę na fakt, że koncepcja Lalonde´a podsumowująca wcześniejsze poglądy wielu polityków i badaczy powstała jako idea specyficzna dla polityki zdrowotnej. Lalonde traktował ją jako narzędzie służące analizie problemów zdrowotnych i określaniu potrzeb zdrowotnych oraz sposobom ich zaspokajania. Podkreślić należy natomiast, że w przeciwieństwie do autorów późniejszych opracowań wykorzystywanych na ogół dla celów politycznych, Lalonde w swoim raporcie nie usiłował kwantyfikować wpływu poszczególnych grup czynników na stan zdrowia ludności. Jedyny wyjątek stanowiła tam analiza umieralności z powodu wypadków drogowych prowadząca do wniosku, że może zależeć ona w 75% od zachowań, w 20% od czynników środowiskowych i w 5% od systemu ochrony zdrowia.
Późniejsze prace wywodzące się prawdopodobnie z koncepcji Lalonde´a pozwoliły na oszacowanie procentowego wpływu czynników określanych jako biologiczne, środowiskowe, związane ze stylem życia oraz z działaniem systemu ochrony zdrowia. W 1995 r. B. Badura szacował, że czynniki te wpływają na umieralność z powodu chorób układu krążenia odpowiednio w wymiarze 25% biologia, 9% środowisko, 54% styl życia i 12% ochrona zdrowia. W przypadku nowotworów odsetki te wynosiły odpowiednio 29, 24, 37 i 10, a w umieralności ogólnej 20, 20, 50 i 10.
Narodowy Program Zdrowia w Polsce opiera się na opinii Autorów, iż stan zdrowia człowieka zależy w 50% od stylu życia, w ok. 20% od czynników środowiskowych, w ok. 20% od czynników genetycznych i biologicznych, w pozostałej części od służby zdrowia, „która może rozwiązać 10-15% problemów zdrowotnych społeczeństwa” (12).
Powyższe przykłady wskazują, że koncepcja Lalonde´a inspirowała zarówno przedsięwzięcia badawcze mające na celu „oszacowanie wielkości wpływu czynników, umiejscowionych w różnych polach, na stan zdrowia populacji” jak i zawartość dokumentów wykorzystywanych w debatach o polityce zdrowotnej.
Strategia Światowej Organizacji Zdrowia „Zdrowie dla Wszystkich” jako wyznacznik polityki zdrowotnej
W maju 1977 r. Światowe Zgromadzenie Zdrowia przyjęło rezolucję wskazującą, że głównym celem Światowej Organizacji Zdrowia i jej państw członkowskich w najbliższych dekadach powinno być uzyskanie przez wszystkich obywateli świata takiego poziomu zdrowia, który umożliwi im prowadzenie ekonomicznie i społecznie produktywnego życia. U podstaw tych decyzji oraz zamierzeń i programów, który nazwano „Zdrowie dla Wszystkich” (HFA) była świadomość narastania poważnych problemów zdrowotnych i społeczno-ekonomicznych oraz nieadekwatność dotychczasowych modeli i systemów ochrony zdrowia.
W działaniach tych określano zdrowie jako jeden z zasadniczych elementów rozwoju ludzkości, stworzono podstawę i dano impuls do wielu globalnych, regionalnych i krajowych przedsięwzięć realizowanych pod hasłem Zdrowie dla Wszystkich 2000 (HFA 2000).
W 1978 r. w czasie międzynarodowej konferencji w Ałma-Ata, o historycznym, kluczowym znaczeniu, przedstawiciele państw członkowskich, SOZ, wielu organizacji i stowarzyszeń medycznych uzgodnili, że kluczową sprawą dla realizacji strategii HFA jest rozwój i doskonalenie podstawowej opieki zdrowotnej. Światowe Zgromadzenie Zdrowia w 1979 r. zaakceptowało jako dokument programowy Globalną Strategię Osiągnięcia Zdrowia dla Wszystkich 2000 (HFA) (19, 20, 21).
Główne kierunki strategii „Zdrowie dla Wszystkich” (HFA 2000) były następujące:
– propagowanie i upowszechnianie stylu życia i zachowań sprzyjających zdrowiu,
– zmniejszenie częstości występowania chorób i zaburzeń zdrowia, którym można zapobiegać przez obniżanie poziomu czynników ryzyka i ochroną środowiska,
– zapewnienie podstawowej opieki zdrowotnej, która byłaby odpowiednia do potrzeb, dostępna i akceptowana przez wszystkich.
Głównym osiągnięciem HFA 2000 było zbudowanie podstawowej opieki zdrowotnej w krajach rozwijających się i rozpoczęcie wdrażania programów z zakresu zdrowia publicznego.
W maju 1998 r. Europejskie Biuro Regionalne Światowej Organizacji Zdrowia obejmujące 51 państw członkowskich przyjęło dokument determinujący działania rządów państw członkowskich „Zdrowie 21” – „Zdrowie dla Wszystkich w XXI wieku”. W dokumencie sformułowano 21 zadań, które w znacznym zakresie odpowiadały opisanym dalej podstawowym funkcjom Zdrowia Publicznego (18).
Zgodnie ze Światową Deklaracją Zdrowia w strategii „Zdrowie XXI” przyjęto, iż „jednym z podstawowych PRAW każdej istoty ludzkiej jest najwyższy możliwy do uzyskania standard zdrowia, a powodzenie polityki społecznej należy mierzyć jej wpływem na zdrowie ludzi”.
Wyznaczono 2 główne cele – zadania strategii „Zdrowie XXI”:
– promocja i ochrona zdrowia ludzi w ciągu całego ich życia;
– zmniejszenie występowania chorób i urazów oraz złagodzenie cierpień z ich powodu.
Podstawą etyczną założeń „Zdrowia XXI” są trzy fundamentalne wartości:
– zdrowie jako podstawowe prawo człowieka,
– równość w zdrowiu i solidarność w działaniu na rzecz zdrowia wewnątrz krajów i pomiędzy krajami oraz ich mieszkańcami,
– uczestnictwo w stałym rozwoju dziedziny zdrowia i odpowiedzialność za efekty działalności jednostek, grup, instytucji i społeczności lokalnych.
Dla zapewnienia zrównoważonego pod względem naukowym, gospodarczym, społecznym i politycznym przebiegu wdrażania „Zdrowia XXI” ustalono cztery podstawowe strategie działania:
– strategie wielosektorowe, uwzględniające fizyczne, ekonomiczne, społeczne i kulturowe uwarunkowania zdrowia, przyjmujące perspektywę uwzględniającą potrzeby mężczyzn i kobiet oraz zapewniające możliwość oceny oddziaływania na dziedzinę zdrowia;
– programy nastawione na skuteczność opieki zdrowotnej i inwestowanie w rozwój zdrowia oraz opiekę kliniczną;
– zintegrowana i zorientowana na rodzinę i społeczność lokalną podstawowa opieka zdrowotna, wspierana przez elastyczny, dostosowany system opieki szpitalnej;
– współuczestniczenie w procesie rozwoju zdrowia na poziomie domu, szkoły, miejsca pracy, społeczności lokalnej i kraju oraz promowanie idei wspólnego podejmowania decyzji, wdrażania ich i rozliczania przez partnerów.
Dwadzieścia jeden zadań polityki zdrowia dla wszystkich sformułowano w taki sposób, by wyrażały one potrzeby całego Regionu Europejskiego, a zarazem zawierały sugestie dotyczące poprawy sytuacji. Mogą one służyć jako narzędzie do pomiaru postępów w rozwoju i ochronie zdrowia oraz w obniżaniu ryzyka zdrowotnego. Zadania te stanowią podstawę rozwoju polityki zdrowotnej w krajach Regionu Europejskiego.
Zadania strategii „Zdrowie dla Wszystkich w XXI wieku” sformułowane są następująco:
1. Solidarność dla zdrowia w Regionie Europejskim.
2. Równość w zdrowiu.
3. Zdrowy początek życia.
4. Zdrowie ludzi młodych.
5. Zdrowie ludzi starych.
6. Poprawa zdrowia psychicznego.
7. Redukcja chorób zakaźnych.
8. Redukcja chorób niezakaźnych.
9. Redukcja urazów powstałych na skutek wypadków i przemocy.
10. Zdrowie i bezpieczne środowisko fizyczne.
11. Zdrowy styl życia.
12. Zmniejszenie spożycia alkoholu i tytoniu.
13. Tworzenie „siedlisk” – środowisk zdrowotnych.
14. Wielosektorowa odpowiedzialność za zdrowie.
15. Zintegrowanie sektora zdrowia.
16. Zarządzanie na rzecz jakości opieki zdrowotnej.
17. Finansowanie świadczeń zdrowotnych i alokacja środków.
18. Rozwijanie zasobów ludzkich służb opieki zdrowotnej.
19. Gromadzenie wiedzy i badania naukowe na rzecz zdrowia.
20. Zdobywanie partnerów do działań na rzecz zdrowia.
21. Polityka i strategia „Zdrowie dla Wszystkich”.
Nowe Zdrowie Publiczne
Koncepcja tzw. „Nowego Zdrowia Publicznego” (New Public Health) wywodzi się z szerokiego myślenia o uwarunkowaniach zdrowia, gdzie podstawą pozostaje koncepcja obszarów zdrowia Lalonde´a, lecz mocno podkreślone jest także znaczenie czynników społeczno-ekonomicznych i socjalnych.
Definicję charakteryzującą zakres Nowego Zdrowia Publicznego przedstawili w 2000 r. Tulchinsky T.H. i Varavikova T.A. (15).
„Nowe Zdrowie Publiczne” (NZP) jest całościowym podejściem do ochrony oraz promowania zdrowia jednostki i społeczeństwa, opartym na wyważonym działaniu służb sanitarnych, środowiskowych, promocji zdrowia, oraz ukierunkowanych na społeczeństwo działań zapobiegawczych, skoordynowanych z szeroką gamą świadczeń leczniczych, rehabilitacyjnych oraz związanych z długoterminową opieką medyczną. Nowe Zdrowie Publiczne wymaga zorganizowanych programów rządu centralnego oraz samorządów regionalnych i lokalnych. Celem tych programów powinno być kreowanie sprzyjających zdrowiu warunków społecznych, środowiskowych oraz związanych z żywieniem i żywnością”.
NZP może funkcjonować zarówno w strukturach zarządzanych centralnie jak i zdecentralizowanych. W obu przypadkach funkcjonowanie to wymaga jednak ściśle określonych celów ogólnych i jasno zdefiniowanych zadań szczegółowych.
NZP dostarczyć może wzorca modelowych działań na rzecz zdrowia ludności w krajach rozwiniętych i rozwijających się jak też w krajach w okresie przejściowym, takich jak kraje Europy Wschodniej i Centralnej. Państwa te, które znajdując się w różnych stadiach ekonomicznego, epidemiologicznego, społeczno-politycznego rozwoju, czynią wysiłki w celu zapewnienia swoim narodom odpowiedniego stanu zdrowia, przy ograniczonych środkach.
Bardzo pojemna definicja NZP autorstwa Tulchinskiego i Varavikowej kładzie nacisk na wielowymiarowość strategii i działań, podkreślając aspekty związane z zarządzaniem i promocją zdrowia. Wydaje się jednak zbyt obszerna do celów praktycznego posługiwania się nią. M. Miller, M. Wysocki zaproponowali modyfikację definicji Nowego Zdrowia Publicznego (16, 17).
„Nowe Zdrowie Publiczne (NZP) jest nauką i kompleksowym postępowaniem zmierzającym do zachowania i umacniania zdrowia ludności w wymiarze makrospołecznym i lokalnym. Podstawą tego postępowania jest naukowe rozpoznawanie zdrowia i potrzeb zdrowotnych zbiorowości oraz inicjowanie i organizowanie skoordynowanych wysiłków instytucji rządowych, samorządowych i pozarządowych w celu osiągania pożądanych standardów życia. Cel ten uzyskuje się poprzez wdrażanie podstawowych funkcji zdrowia publicznego, a zwłaszcza przez kształtowanie nawyków zdrowego stylu życia, realizacje programów promocji zdrowia, zapobieganie zakaźnym i niezakaźnym chorobom o znaczeniu społecznym, kontrolę czynników ekologicznych, tworzenie sprzyjających zdrowiu warunków społeczno-ekonomicznych oraz zapewnienie powszechnego i równego dostępu do opieki medycznej”.
Narodowy Program Zdrowia – jako wyraz polityki zdrowotnej w Polsce
Narodowy Program Zdrowia jest próbą zjednoczenia wysiłków różnych organów administracji rządowej, organizacji pozarządowych oraz społeczności lokalnych w celu ochrony, utrzymania i poprawy zdrowia społeczeństwa polskiego.
Narodowy Program Zdrowia – 2007-2015 jest załącznikiem do Uchwały Rady Ministrów Nr 90/2007 z dnia 15.05.2007 r., pozostaje także integralną częścią Strategii Rozwoju Ochrony Zdrowia w Polsce na lata 2007-2013.
U podstaw koncepcji Narodowego Programu Zdrowia jest definicja określająca zdrowie jako stan dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego, społecznego, a nie tylko brak choroby lub niepełnosprawność, oraz przyjęte w strategii „Zdrowie dla Wszystkich”, iż zdrowie jest podstawowym PRAWEM każdego człowieka i bogactwem (zasobem) społeczeństwa, gwarantującym jego rozwój (4, 12).
W Narodowym Programie Zdrowia 2007-2015 jako cel główny przyjęto poprawę zdrowia i związanej z nim jakości życia ludności oraz zmniejszanie nierówności w zdrowiu, osiągany przez:
– kształtowanie prozdrowotnego stylu życia społeczeństwa,
– tworzenie środowiska życia, pracy i nauki sprzyjającego zdrowiu,
– aktywizowanie jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych do działań na rzecz zdrowia.
Narodowy Program Zdrowia wyznacza cele strategiczne i operacyjne, wskazuje także priorytetowe populacje, na których powinna koncentrować się ich realizacja, a także kierunki działań, które mają sprzyjać i ułatwiać realizację.
Cele strategiczne zdrowotne:
1. Zmniejszenie zachorowalności i przedwczesnej umieralności z powodu chorób naczyniowo-sercowych, w tym udarów mózgu.*
2. Zmniejszenie zachorowalności i przedwczesnej umieralności z powodu nowotworów złośliwych.**
3. Zmniejszenie częstości urazów powstałych w wyniku wypadków i ograniczenie ich skutków.
4. Zapobieganie zaburzeniom psychicznym przez działania prewencyjno-promocyjne.
5. Zmniejszenie przedwczesnej zachorowalności i ograniczenie negatywnych skutków przewlekłych schorzeń układu kostno-stawowego.
6. Zmniejszenie zachorowalności i przedwczesnej umieralności z powodu przewlekłych chorób układu oddechowego.
7. Zwiększenie skuteczności zapobiegania chorobom zakaźnym i zakażeniom.***
8. Zmniejszenie różnic społecznych i terytorialnych w stanie zdrowia populacji.
Cele operacyjne dotyczące czynników ryzyka i działań w zakresie promocji zdrowia:
1. Zmniejszenie rozpowszechnienia palenia tytoniu.
2. Zmniejszenie i zmiana struktury spożycia alkoholu oraz zmniejszenie szkód zdrowotnych spowodowanych alkoholem.
3. Poprawa sposobu żywienia ludności i jakości zdrowotnej żywności oraz zmniejszenie występowania otyłości.
4. Zwiększenie aktywności fizycznej ludności.
5. Ograniczenie używania substancji psychoaktywnych i związanych z tym szkód zdrowotnych.
6. Zmniejszenie narażenia na czynniki szkodliwe w środowisku życia i pracy oraz ich skutków zdrowotnych i poprawa stanu sanitarnego kraju.
Cele operacyjne dotyczące wybranych populacji:
1. Poprawa opieki zdrowotnej nad matką, noworodkiem i małym dzieckiem.
2. Wspieranie rozwoju i zdrowia fizycznego, psychospołecznego oraz zapobieganie najczęstszym problemom zdrowotnym i społecznym dzieci i młodzieży.
3. Tworzenie warunków do zdrowego i aktywnego życia osób starszych.
4. Tworzenie warunków dla aktywnego życia osób niepełnosprawnych.
5. Intensyfikacja zapobiegania próchnicy zębów u dzieci i młodzieży.
Niezbędne działania ze strony ochrony zdrowia i samorządu terytorialnego:
1. Aktywizacja jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych do działań na rzecz zdrowia społeczeństwa.
2. Poprawa jakości świadczeń zdrowotnych w zakresie skuteczności, bezpieczeństwa i akceptowalności społecznej, w tym przestrzegania praw pacjenta.
3. Usprawnienie wczesnej diagnostyki i czynnej opieki nad osobami zagrożonymi chorobami układu krążenia, udarami mózgowymi, nowotworami, powikłaniami cukrzycy, chorobami układu oddechowego oraz chorobami reumatycznymi, szczególnie przez działania podstawowej opieki zdrowotnej.
4. Zwiększenie i optymalne wykorzystanie systemu ochrony zdrowia oraz infrastruktury samorządowej dla potrzeb promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej.
Równolegle z Narodowym Programem Zdrowia realizowane są w Polsce następujące programy Zdrowia Publicznego finansowane z budżetu Ministerstwa Zdrowia:
– Program badań przesiewowych noworodków w Polsce 2006-2015.
– Program psychiatrycznej opieki zdrowotnej 2006-2008.
– Program eliminacji niedoboru jodu 2007-2015.
– Narodowy program rozwoju medycyny transplantacyjnej (POLGRAFT) 2007-2015.
– Narodowy Program Profilaktyki i Leczenia Chorób Układu Sercowo-Naczyniowego POLKARD (2007-2015).
– Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych (2007-2015).
Programy te zawarte są w celach strategicznych Narodowego Programu Zdrowia.
Narodowy Program Zdrowia pozostaje podstawowym dokumentem charakteryzującym politykę zdrowotną naszego kraju oraz jej priorytety.
Funkcje (zadania) zdrowia publicznego w Polsce
W oparciu o międzynarodowy dorobek naukowy oraz dokumenty Światowej Organizacji Zdrowia, prof. J. Leowski przedstawił zakres Zdrowia Publicznego w Polsce. Zakres – funkcje Zdrowia Publicznego w Polsce odnoszą się do zadań skierowanych na rzecz ochrony zdrowia ogółu ludności oraz w odniesieniu do indywidualnych osób (3, 6, 8).
Zadania Zdrowia Publicznego na rzecz ochrony zdrowia ogółu ludności:
1. Monitorowanie stanu zdrowia oraz określanie potrzeb zdrowotnych ludności.
Dane o sytuacji zdrowotnej i potrzebach zdrowotnych społeczeństwa stanowią podstawę racjonalnej polityki zdrowotnej, stąd ich zakres, zasady gromadzenia i analizy muszą odpowiadać standardom umożliwiającym ocenę zachodzących zmian i porównywanie z danymi na innych obszarach oraz ewentualną korektę priorytetów realizowanej polityki zdrowotnej.
2. Zapobieganie rozprzestrzenianiu się chorób, ze szczególnym uwzględnieniem chorób zakaźnych i społecznych, wymagających zorganizowanego wysiłku państwa na rzecz ich zwalczania.
Z punktu widzenia bezpieczeństwa zdrowotnego obywateli istotne znaczenia ma sprawne funkcjonowanie służb medycznych i sanitarnych chroniących przed rozprzestrzenianiem się chorób. Dotyczy to wszystkich chorób, którym możemy zapobiec, szczególnie jednak dotyczy to chorób zakaźnych, których szybkie wykrycie i skuteczne leczenie leży w interesie całego społeczeństwa.
3. Identyfikacja i zwalczanie czynników ryzyka zdrowotnego w środowisku, miejscu zamieszkania, pracy, nauki oraz w placówkach służby zdrowia.
Działania na rzecz ogółu ludności odnoszące się do zagrożeń środowiskowych, oparte muszą być na precyzyjnych uregulowaniach prawnych konsekwentnie egzekwowanych przez państwowe służby zdrowia publicznego, funkcjonujących w różnych sektorach gospodarki i życia społecznego. Działania te stanowią klasyczny przykład wielosektorowych działań na rzecz zdrowia i obejmują takie zagadnienia, jak: ocena zasobów wody pitnej i systematyczna kontrola jej jakości, sanitarna kontrola żywności i żywienia, nadzór w zakresie zanieczyszczeń powietrza, gleby i wód powierzchniowych, nadzór nad zdrowotnymi warunkami nauki i pracy.
4. Zapobieganie wypadkom i urazom oraz zapewnienie kompleksowej pomocy ofiarom katastrof, kataklizmów i klęsk żywiołowych.
Zapobieganie wypadkom i urazom to przykład kolejnych działań zdrowia publicznego o zasięgu wielosektorowym, dotyczy bowiem środowiska pracy, nauki, zamieszkania, jak i środków transportu.
5. Zapewnienie nadzoru epidemiologicznego, w tym laboratoryjnej kontroli przeciwepidemicznej chorób zakaźnych, w tym zawleczonych z zagranicy oraz laboratoryjnej kontroli zagrożeń środowiskowych (powietrza, wody, gleby, żywności) i zagrożeń mogących wynikać z wymiany handlowej z zagranicą.
Niezbędna jest sieć wysoko specjalistycznych państwowych laboratoriów zdrowia publicznego, zdolnych do zapewnienia bezpieczeństwa zdrowotnego ogółu ludności w przypadku zagrożeń epidemicznych, zagrożeń wynikających z obecności substancji toksycznych w środowisku (powietrzu, wodzie), w żywności, przedmiotach użytku produkowanych w kraju, jak i sprowadzanych z zagranicy.
Obok ogólnopaństwowych funkcji przeciwepidemicznych laboratoria zdrowia publicznego stanowią niezbędną bazę również dla realizacji narodowych programów wczesnego wykrywania ważnych chorób o znaczeniu społecznym.
6. Promowanie aktywnego współuczestnictwa społeczeństwa w działaniach na rzecz zdrowia poprzez promocję zdrowego stylu życia wszystkich obywateli, ze szczególnym uwzględnieniem promocji zachowań prozdrowotnych wśród dzieci i młodzieży i w wybranych grupach wysokiego zachorowania.
7. Kształcenie i doskonalenie zawodowe lekarzy i innego personelu medycznego, zgodnie z wymogami współczesnej wiedzy medycznej, nowych technologii diagnostyczno-leczniczych oraz zgodnie ze skalą potrzeb zdrowotnych społeczeństwa, w tym zapewnienie warunków rozwoju nauk medycznych.
8. Zapewnienie jednolitych, kompleksowych regulacji prawnych dotyczących systemu organizacji, finansowania i zarządzania placówkami opieki medycznej, ekonomiki zdrowia, zasad orzecznictwa lekarskiego – zgodnych z konstytucyjnymi uprawnieniami obywateli.
System ochrony zdrowia stanowi wyodrębniona część naszej rzeczywistości społeczno-ekonomicznej. Ma swą wewnętrzną strukturę składającą się z podsystemów uporządkowanych według ustalonych reguł określających ich wzajemne relacje, jak i ich relacje z użytkownikami indywidualnymi i społeczeństwem jako całością. Ustalenie reguł określających funkcjonowanie systemu i jego części składowych oraz relacji pomiędzy systemem a społeczeństwem jako użytkownikiem, należy do podstawowych obowiązków państwa.
9. Monitorowanie jakości świadczeń medycznych, ich dostępności, przestrzegania zasad bioetyki zawodowej personelu, przestrzegania praw pacjenta i międzynarodowych regulacji prawnych w ochronie zdrowia.
Obok danych o stanie zdrowia oraz potrzeb zdrowotnych ludności stanowiących bazę racjonalnej polityki zdrowotnej państwa, do podstawowych funkcji służb zdrowia publicznego należy zbieranie danych o aktualnym zakresie, dostępności i jakości zarówno świadczeń medycznych dla pacjentów, jak i działań promocyjno-profilaktycznych na rzecz zdrowia ogółu ludności.
Proces monitorowania zakresu, jakości i dostępności wszelkich świadczeń na rzecz zdrowia stanowi niezbędne narzędzie oceny realizacji przez funkcjonujący system ochrony zdrowia wyznaczonych celów polityki zdrowotnej państwa.
10. Ocena sytuacji zdrowotnej kraju na tle porównań międzynarodowych, analiza wyzwań i zagrożeń wynikających z procesów globalizacji. Miejsce i rola kraju w pracach Światowej Organizacji Zdrowia i innych międzynarodowych i międzyrządowych organizacji działających na rzecz zdrowia.
Działania na rzecz ochrony zdrowia indywidualnych osób:
1. Zapewnienie pełnej dostępności szczepień ochronnych, wczesnego wykrywania i leczenia chorób zakaźnych, w tym: gruźlicy, AIDS, chorób wenerycznych, chorób zawleczonych z zagranicy.
2. Zapewnienie pełnej dostępności pomocy medycznej dla osób bezrobotnych, bezdomnych i innych grup mogących mieć utrudniony dostęp do świadczeń zdrowotnych.
3. Objęcie niezbędnym zakresem w pełni bezpłatnych świadczeń leczniczych wybranych chorób o znaczeniu społecznym, w tym chorób psychicznych, uzależnień, cukrzycy, itp.
4. Objęcie badaniami skriningowymi i czynnym poradnictwem grup wysokiego ryzyka zachorowania na wybrane choroby o znaczeniu społecznym.
5. Nadzór merytoryczny i pomoc finansowa dla instytucji charytatywnych udzielających pomocy medycznej i społecznej osobom ubogim i upośledzonym.
Podsumowanie i uwagi końcowe
Zdrowie publiczne jest najszerzej rozumianą dziedziną profilaktyki chorób, umacniania zdrowia poprzez tworzenie i nadzór warunków dla zdrowia.
Istotą zdrowia publicznego oraz jego charakterystyczną cechą jest wielosektorowość działań zmierzających do utrzymania zdrowia: zdrowia rozumianego z jednej strony jako prawo człowieka, a także jako zasób społeczeństwa, które determinuje możliwość społeczno-ekonomicznego rozwoju i ma decydujący wpływ na jakość życia ludzi. Zakres i działania zdrowia publicznego są wyraźnie określone i bez względu na obowiązujący w danym kraju system finansowania ochrony zdrowia muszą pozostać w sferze odpowiedzialności państwa. W toczącej się w naszym kraju od wielu lat dyskusji nt. reformowania ochrony zdrowia, dominuje problem finansowania świadczeń medycznych (opieki zdrowotnej), wciąż niewystarczająca wydaje się aktywność w obszarze organizacji i finansowania zdrowia publicznego.
Nie ma bowiem jak wiadomo kraju, nawet wśród tych najbogatszych, którego system finansowania świadczeń medycznych wobec wciąż rosnących oczekiwań, byłby wystarczający. Wszędzie brakuje pieniędzy na usługi medyczne i jest to proces, który ze względu na rosnące wciąż koszty procedur diagnostycznych i leczniczych, a także rosnące oczekiwania związane m.in. z wydłużaniem się przeciętnego trwania życia będzie się pogłębiał.
Na koniec pragniemy przytoczyć historyczną, ale wciąż bardzo współczesną i aktualną, definicję wielkiego polskiego lekarza i filozofa profesora Marcina Kacprzaka (1888-1968):
„Zdrowie to skarb największy, z niego płynie radość życia, energia, wiara w siebie, pogoda i zadowolenie. Ono jest bronią dającą nam możliwość owocnej pracy i służby dla najbliższych dla społeczeństwa dla ludzkości”.

*Realizacja całego zakresu programu POLKARD w ramach działań na rzecz tego celu strategicznego.
**Realizacja ustawy o ustanowieniu Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych na rzecz tego celu strategicznego.
***Realizacja programu zwalczania HCV na rzecz tego celu strategicznego.
Piśmiennictwo
1. Acheson ED: Public health in England. Report of the Committee of Inquiry into the future development of the public health function. HMSO. London, 1988.
2. Beaglehole A: (Ed.). Global Public Health: a new era. Oxford Univ. Press, 2003.
3. Bettcher DW, Sapirie S, Goon EHT: Essential public health functions: results of the international Delphi study. World Health Statistics Quarterly, 1998; vol. 51, Nr 1: 44-45.
4. Kuszewski K i wsp.: Narodowy Program Zdrowia 2006-2015 – założenia i perspektywy. Zesz. Nauk. Ochr. Zdr., Zdr. Publ. Zarz., 2006; 4 (1): 110-120.
5. Lalonde M: A New Perspective on the Health of Canadians; A Working Document, Information Canada, Ottawa, 1974.
6. Leowski J: Essential public health functions – their place in the Health – for – All Policy for the 21st century. World Health Statistics Quarterly, 1998; 51 (1): 55.
7. Leowski J: Polityka zdrowotna – dylematy i wyzwania reformy ochrony zdrowia w Polsce i na świecie. Prawo i Medycyna, 1999. vol. 1 (2): 5-15.
8. Leowski J: Polityka zdrowotna a zdrowie publiczne. Ochrona zdrowia w gospodarce rynkowej. CeDeWu, Warszawa 2004.
9. Leowski J: Rola i miejsce państwa w systemie ochrony zdrowia. Prawo i Medycyna 2000; 2 (6-7): 21-30.
10. Leowski J, Opolski J: Ochrona zdrowia w Polsce u progu 21-go stulecia – scenariusz naprawy reformy ochrony zdrowia (artykuł dyskusyjny). Antidotum, 2001; 9: 34-52.
11. Leowski J, Miller M: Miejsce i rola zdrowia publicznego w systemie ochrony zdrowia w Polsce. Zesz. Nauk. Ochr. Zdr., Zdr. Publ. Zarz., 2004; 2; (2): 14-21.
12. Narodowy Program Zdrowia na lata 2007-2015. http://www.mz.gov.pl/wwwfiles/ma_structura/docs/zal_nrm_npz_90-15052007p.pdg.
13. Nosko J: O potrzebie ustawy o zdrowiu publicznym. Zdrowie Publiczne 2001; 111: 75-80.
14. Opolski J: Zdrowie publiczne – elementy teorii. [W:] Zdrowie Publiczne – Wybrane Zagadnienia. J. Opolski (red.) CMKP, 2008; wydanie II uzupełnione.
15. Tulchinsky TH: Varavikowa E.A. The New public health. Academic Press. New York, 2000.
16. Wysocki M, Miller M: Paradygmat Lalonde´a. Światowa Organizacja Zdrowia i Nowe Zdrowie Publiczne. Prz. Epidem. 2003; 57: 505-512.
17. Wysocki M, Miller M: Nowe zdrowie publiczne w perspektywie ostatnich 30 lat. Zdr. Publ. 2003: 113 (1/2): 3-7.
18. World Health Organization. Health 21; The Health for All Policy Framework for the WHO European Region – 21 Tragets for 21st Centrury; WHO. Copenhagen, 1998.
19. World Health Organization. Primary health care. Report of the International Conference on Primary Health Care „Health for All” Series, No. 1. WHO, Geneva, 1978.
20. World Health Organization: Evaluation of the implementation of the global strategy to Health All by 2000; WHO, Geneva, 1998.
21. World Health Organization: Global strategy for Health for All by the Year 2000, „Health for All” Series No. 3. WHO, Geneva, 1981.
22. Winslow CEA: The untilled fields of public health. Science N.S. 1920, 51, 22-33 Cyt. za: CEA Winslow. The evolution and significance of the modern public health campain. New Haven, Yale University Press, 1923.
otrzymano: 2008-12-19
zaakceptowano do druku: 2009-03-05

Adres do korespondencji:
*Maria Miller
Zakład Epidemiologii i Promocji Zdrowia,
Szkoła Zdrowia Publicznego,
Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego
ul. Kleczewska 61/63, 01-825 Warszawa
tel.: (0-22) 560-11-50
e-mail: epidem@cmkp.edu.pl

Postępy Nauk Medycznych 4/2009
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych