Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Pediatria 2/2010, s. 34-43
*Daria Sawaryn
Wpływ hipoterapii na umiejętności ruchowe ręki u dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym
Hypotherapy influence on hand – movement's ability amongst children with cerebral palsy
Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie, Katedra Fizjoterapii
Kierownik Katedry: dr Helena Bartyzel-Lechforowicz
Summary
Children brain palsy is more and more significant in medical procedure. Bearing in mind frequency of this illness's occurring and huge interest in the problem's improvement, one seeks new methods, which rehabilitation can make better.
The aim of the thesis is to present effects of intensive, everyday hypo therapy amongst 53 children (girls and boys at 7-10 years old) with children cerebral palsy of diplegia spastica type in term of hand – movement's ability
The research material constituted two groups of patients within the age of 7-10 with children's cerebral palsy disease. One of the group participated in the hypoteraphy classes (an experimental group), and the second group didn't participated (a comparative group).
The research in an experimental group have established a significant improvement functions: spoon use, precisive keep and bag throwing.
Key words: hipotherapy, brain palsy.
Cel pracy
Mózgowe porażenie dziecięce zajmuje coraz ważniejsze miejsce w postępowaniu medycznym. Z uwagi na częstość występowania tego zespołu oraz ogromne zainteresowanie problemem usprawniania, poszukuje się ciągle nowych metod wspomagających proces rehabilitacji. Rehabilitacja dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym powinna rozpocząć się wcześnie i przebiegać kompleksowo z uwzględnieniem danej fazy rozwojowej dziecka.
Materiał badawczy
Badaniom poddano 106 dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym z postacią diplegia spastica. Dzieci te podzielono na dwie grupy: eksperymentalną i porównawczą.
Pacjenci grupy eksperymentalnej (poddawani hipoterapii)
Badaniami objęto 53 dzieci (26 dziewcząt i 27 chłopców) z mózgowym porażeniem dziecięcym z postacią diplegia spastica, w wieku od 7 do 10 lat (cztery kategorie wiekowe).
Pacjenci objęci badaniem mieszkali w Krakowie i w okolicach, poruszali się samodzielnie. Każdy pacjent uczestniczący w zajęciach z hipoterapii został uprzednio przebadany przez lekarza neurologa dziecięcego i skierowany na terapię. Zajęcia prowadzone były na turnusie rehabilitacyjnym w Wysowej przez dyplomowanych hipoterapeutów.
Pacjenci poddani byli intensywnej hipoterapii (fizjoterapia na koniu) na turnusie hipoterapeutycznym w Wysowej (codziennie od poniedziałku do soboty – włącznie). Łącznie odbyli 27 sesji po 30 minut każda. Badania przeprowadzono w okresie od lipca do sierpnia 2004 roku.
Pierwsze badanie było wykonane przed rozpoczęciem zabiegów z hipoterapii, a drugie badanie było wykonane po miesięcznej sesji zabiegów z hipoterapii.
Pacjenci grupy porównawczej (nie poddawani hipoterapii)
Badaniami objęto 53 dzieci (26 dziewcząt i 27 chłopców) z mózgowym porażeniem dziecięcym z postacią diplegia spastica, w wieku od 7 do 10 lat (cztery kategorie wiekowe). Pacjenci objęci badaniem mieszkali w Nowym Sączu i okolicach, poruszali się samodzielnie i z zabiegów rehabilitacyjnych korzystali od 1998 roku w Fundacji „Nadzieja” przy ul. Frajzlera 10 w Nowym Sączu. Z metod rehabilitacyjnych pod postacią hipoterapii pacjenci ci nigdy nie korzystali.
Pacjenci poddani byli rehabilitacji (codziennie od poniedziałku do soboty – włącznie). Program, według którego prowadzone były dzieci, został zaczerpnięty z metod Bobathów i Vojty.
Badania przeprowadzono w okresie od stycznia do lutego 2004 roku. Pierwsze badanie było wykonane przed rozpoczęciem cyklu badawczego, a drugie badanie było wykonane po miesiącu od pierwszego badania.
Metoda badawcza
Ocenę umiejętności ruchowych ręki prowadzono w warunkach Ośrodka Rehabilitacyjnego, opierając się na skali własnej sporządzonej na podstawie testu (Pieniążek 2000 r.) w zakresie:
– chwytanie przedmiotów całą dłonią,
– rzucanie woreczkiem,
– chwytanie precyzyjne,
– posługiwanie się łyżką, ołówkiem,
– samodzielne mycie się.
Ocenę prowadzono według następującej skali punktowej:
0 pkt.brak ruchu,
1 pkt.próba ruchu,
2 pkt.ruch z pomocą,
3 pkt.ruch samodzielny, chwiejny,
4 pkt.ruch samodzielny, pewny,
5 pkt.ruch samodzielny, sprawny wielokrotnie powtarzalny.
Hipotezy badawcze
Założono, że:
Hipoteza 1.Hipoterapia wpływa na poprawę sprawności ręki.
Hipoteza 2. Dzieci młodsze uzyskają lepsze rezultaty terapeutyczne niż dzieci starsze.
Hipoteza 3. Płeć nie jest czynnikiem różnicującym postępy terapeutyczne.
Zastosowane metody statystyczne
Obliczono podstawowe wskaźniki statystyczne: średnią arytmetyczną, odchylenie standardowe, współczynnik zmienności, zakres zmienności min – max dla wyników wszystkich testów (Ostasiewicz i wsp. 1998).
Podstawowe miary statystyczne obliczono dla wyników wszystkich testów w celu porównania wyników dzieci z grupy eksperymentalnej i porównawczej oraz dla porównania dziewcząt i chłopców.
Do oceny zgodności rozkładów badanych zmiennych z rozkładem normalnym zastosowano test chi-kwadrat. Test zgodności chi-kwadrat służy do weryfikowania hipotezy, że obserwowana cecha charakteryzuje się w populacji określonym typem rozkładu. Sprawdzianem hipotezy zerowej o zgodności rozkładu cechy z danym rozkładem (tu: z rozkładem normalnym) jest statystyka wyrażona wzorem:
W powyższym wzorze p i oznacza prawdopodobieństwo, że cecha X przyjmuje wartości należące do i -tego przedziału klasowego, np i oznacza liczbę jednostek, które powinny znaleźć się w tym przedziale. Statystyka ta ma rozkład chi-kwadrat o df=r-s-1stopniach swobody, przy czym s oznacza liczbę parametrów, które należy wstępnie obliczyć na podstawie próby (tu: średnia i odchylenie standardowe), r oznacza liczbę przedziałów klasowych. Hipotezę zerową odrzucano, gdy wartość obliczona statystyki testowej przewyższała wartość graniczną przy przyjętym poziomie istotności (Ostasiewicz i wsp. 1998; Mynarski 2003). Do oceny wpływu hipoterapii na poprawę sprawności fizycznej zastosowano test t-Studenta (dla prób zależnych).
Statystykę testową wyznaczono według wzoru:
w którym
d jest średnią różnic obliczoną w sposób następujący:
Οd jest błędem standardowym różnic między średnimi różnic wg wzoru:
przy czym
Analiza istotności różnic została przeprowadzona na 3 poziomach istotności:
* – istotność przy poziomie 0,05
** – istotność przy poziomie 0,01
*** – istotność przy poziomie 0,001
Wyniki badań
W celu określenia związków zachodzących pomiędzy wybranymi funkcjami motorycznymi w obydwu grupach badawczych obliczono podstawowe miary statystyczne opisujące badane cechy: średnią arytmetyczną x– jako miarę położenia, odchylenie standardowe S oraz współczynnik zmienności V jako miara dyspersji (Ostasiewicz i wsp. 1998). Zestawiono także wartości minimalne i maksymalne cech.
Pierwsze badanie w grupie eksperymentalnej zostało wykonane przed rozpoczęciem intensywnych zabiegów z hipoterapii, a drugie badanie było wykonane po miesięcznej sesji zabiegów z hipoterapii.
Pierwsze badanie w grupie porównawczej zostało wykonane przed rozpoczęciem cyklu badawczego, a drugie badanie było wykonane po miesiącu od pierwszego badania.
Umiejętności ruchowe ręki
Analizując umiejętności ruchowe ręki w zakresie pięciu badanych cech, należy zauważyć, że w przypadku grupy eksperymentalnej tylko w przypadku trzech cech, jak: chwytanie precyzyjne, rzucanie woreczkiem oraz posługiwanie się łyżką, można zauważyć istotną poprawę (ryc. 1). W przypadku dwóch pozostałych badanych cech, wyniki średnich z pierwszego, jak i drugiego badania, są zbliżone do siebie (tab. 1).
Ryc. 1. Wartości średnie (x–) i odchylenie standardowe (S) uzyskane w grupie eksperymentalnej – umiejętności ruchowe ręki.
1 – pierwszy pomiar
2 – drugi pomiar
Tabela 1. Umiejętności ruchowe ręki.
 Grupa eksperymentalnaGrupa porównawcza
CechaBadaniexSVxmin xmaxxSVxmin xmax
Chwytanie całą dłonią14,810,398,2454,790,418,545
24,810,398,2454,790,418,545
Wartość t-Studenta--
Rzucanie woreczkiem13,600,4913,7343,770,8021,235
24,570,5010,9454,090,6014,635
Wartość t-Studenta-7,622***-4,955***
Chwytanie precyzyjne13,530,5014,3343,790,8622,835
24,580,5010,8454,020,7518,635
Wartość t-Studenta-8,476***-3,901***
Posługiwanie się łyżką13,510,5014,4343,720,8823,835
25,000,000,0554,040,7318,135
Wartość t-Studenta-21,501***-4,956***
Samodzielne mycie się12,740,4516,2234,001,0425,925
22,740,4516,2234,001,0425,925
Wartość t-Studenta--
Biorąc natomiast pod uwagę umiejętność posługiwania się łyżką, możemy zauważyć, że w przypadku grupy eksperymentalnej, po drugim badaniu nastąpiła istotna poprawa, której to aż tak wyraźnej nie zauważamy w grupie porównawczej.
Związek pomiędzy wybranymi funkcjami motorycznymi dziećmi z grupy eksperymentalnej a płcią badanych
Na podstawie wyników średnich w obydwu grupach obserwujemy, że w przypadku badanych cech, tj.: chwytanie całą dłonią oraz samodzielne mycie się, nie zanotowano żadnej zmiany w porównaniu z badaniem pierwszym. Oznaczać to może, że płeć nie ma istotnego wpływu na te cechy (tab. 2).
Tabela 2. Umiejętności ruchowe ręki.
 DziewczętaChłopcy
CechaBadaniexSVxmin xmaxxSVxmin xmax
Chwytanie całą dłonią14,770,439,0454,850,36 7,445
24,770,439,0454,850,36 7,445
Wartość t-Studenta--
Rzucanie woreczkiem13,690,4712,7343,520,5114,534
24,580,5010,9454,560,5111,245
Wartość t-Studenta-5,339***-7,702***
Chwytanie precyzyjne13,380,5014,8343,670,4813,134
24,690,4710,0454,480,5111,445
Wartość t-Studenta-6,674***-6,090***
Posługiwanie się łyżką13,500,5114,6343,520,5114,534
25,000,000,00555,000,000,0055
Wartość t-Studenta-11,475***-11,342***
Samodzielne mycie się12,580,5019,4232,890,3211,123
22,580,5019,4232,890,3211,123
Wartość t-Studenta--
Obserwując trzy pozostałe cechy, można stwierdzić, że w przypadku obydwu grup różnice są statystycznie istotne. Analizując różnice średnich w rzucaniu woreczkiem: dziewczęta – 0,89 (analizując same różnice miedzy średnimi pomiaru 1 i 2), chłopcy – 1,04 oraz w chwytaniu precyzyjnym dziewczęta – 1,31, chłopcy – 0,81, możemy stwierdzić, że są różnice w postępach terapeutycznych.
Natomiast w przypadku posługiwania się łyżką obydwie grupy badawcze wykazują się poprawą w stosunku do badania pierwszego: dziewczęta – 1,50, chłopcy – 1,48 89 (analizując same różnice miedzy średnimi pomiaru 1 i 2).
Analiza współzależności pomiędzy zastosowaniem hipoterapii, płcią badanych i wiekiem badanych wykonana trójczynnikową analizą wariancji
Współzależności pomiędzy zmienną niezależną a wiekiem i płcią badanych poszukiwano przy pomocy trójczynnikowej analizy wariancji. Celem tej analizy było udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy określony w planie doświadczenia czynnik (jeden lub dwa; w tym przypadku: płeć i wiek) powoduje zróżnicowanie wyników badania poszczególnych funkcji. Zastosowanie metody analizy wariancyjnej było możliwe w odniesieniu do tych parametrów jakościowych, które można było uznać za zmienne ciągłe (silne) o rozkładzie zbliżonym do normalnego. Testowano hipotezę zerową o równości wartości średnich w populacjach generalnych – testem F Snedecora (Dobosz 2004, Jóźwiak 2001).
Analiza przeprowadzona została według następujących współzależności:
– o równości średnich arytmetycznych obliczonych dla czynnika klasyfikującego A (zastosowanie hipoterapii);
– o równości średnich arytmetycznych obliczonych dla czynnika klasyfikującego B (płeć dzieci);
– o równości średnich arytmetycznych obliczonych dla czynnika klasyfikującego C (wiek dzieci);
– czynniki A i B wpływają na zmienną zależną niezależnie jeden od drugiego (oznacza to, że brak jest interakcji między czynnikami A i B);
– czynniki A i C wpływają na zmienną zależną niezależnie jeden od drugiego (oznacza to, że brak jest interakcji między czynnikami A i C);
– czynniki B i C wpływają na zmienną zależną niezależnie jeden od drugiego (oznacza to, że brak jest interakcji między czynnikami B i C);
– czynniki A, B i C wpływają na zmienną zależną niezależnie od siebie (oznacza to, że brak jest interakcji między czynnikami A, B i C).
W przypadku jednoczynnikowej analizy wariancyjnej wartość testu F obliczano wzorem:
w którym:
suma kwadratów dla zmienności międzyobiektowej
suma kwadratów dla zmienności wewnątrzobiektowej
k – liczba obiektów
n – liczba powtórzeń
Hipotezę zerową odrzucano, gdy wartość obliczona F była wyższa od granicznej (przy przyjętym poziomie istotności α = 0,05), inaczej: wartość obliczona F była statystycznie istotna – oznaczało to, że ujęty w modelu czynnik różnicuje wyniki badania zmiennej. W przypadku testowania trzech lub więcej średnich arytmetycznych dalszą analizę – post-hoc – wykonywano testem RIR (rozsądnej istotnej różnicy) Tukeya. Pozwoliło to na wskazanie jednorodnych grup średnich arytmetycznych.
W przypadku dwuczynnikowej analizy wariancyjnej kolejne trzy hipotezy zerowe sprawdzano wzorami:
– hipoteza o równości średnich arytmetycznych obliczonych dla czynnika klasyfikującego A:
– hipoteza o równości średnich arytmetycznych obliczonych dla czynnika klasyfikującego B
– hipoteza, że czynniki A i B wpływają na zmienną zależną niezależnie jeden od drugiego (oznacza to, że brak jest interakcji między czynnikami A i B)
przy czym:
suma kwadratów dla zmienności między obiektami czynnika A
suma kwadratów dla zmienności między obiektami czynnika B
suma kwadratów dla interakcji
suma kwadratów dla błędu
k – liczba obiektów czynnika A
r – liczba obiektów czynnika B
n – liczba powtórzeń
Hipotezę zerową odrzucano, gdy wartość obliczona F była wyższa od granicznej (przy przyjętym poziomie istotności α = 0,05).
Umiejętności ruchowe ręki (rzucanie woreczkiem)
Stopień poprawy rzucania woreczkiem zależy od leczenia hipoterapią, wieku i płci dzieci (tab. 3). Współczynnik Ez w grupie dzieci leczonych był znacznie wyższy od współczynnika w grupie porównawczej (ryc. 2). Współczynnik Ez w grupie dziewcząt był niższy od współczynnika w grupie chłopców (ryc. 3). Współczynnik Ez w grupie dzieci 7-letnich był znacznie wyższy od współczynnika w grupie dzieci starszych (ryc. 3). Istotna statystycznie wartość F dla interakcji hipoterapia i wiek wynika z faktu, że w grupie 7-letnich dzieci leczonych hipoterapią współczynnik Ez przyjął wartości wyższe niż w pozostałych grupach wiekowych (1,65 wobec 1,15; ryc. 2), podczas gdy w grupie porównawczej takich różnic nie odnotowano. Istotna statystycznie wartość F dla interakcji płeć i wiek wynika z faktu, że w grupie 7- i 8-letnich chłopców współczynnik Ez przyjął wartości wyższe w porównaniu z grupą 7- i 8-letnich dziewcząt (1,5 wobec 1,1; ryc. 3), podczas gdy w grupie dzieci 9- i 10-letnich nie stwierdzono różnic pomiędzy dziewczętami i chłopcami.
Ryc. 2. Porównanie wartości współczynnika Ez w grupie eksperymentalnej i porównawczej ze względu na wiek.
Ryc. 3. Porównanie wartości współczynnika Ez w grupie dziewcząt i chłopców ze względu na wiek.
Tabela 3. Umiejętności ruchowe ręki (analiza wariancyjna – wartości testu F).
CzynnikRzucanie woreczkiemChwytanie precyzyjnePosługiwanie się łyżką
Leczenie hipoterapią194,845***56,481***144,203***
Płeć116,170***0,05511,807***
Wiek156,331***3,410*6,186***
Interakcja: HIP i PŁEĆ2,42819,694***8,004**
Interakcja: HIP i WIEK53,490***1,3795,302**
Interakcja: PŁEĆ i WIEK25,598***9,583***2,939*
Interakcja: HIP i PŁEĆ i WIEK10,103***14,549***4,646*
Umiejętności ruchowe ręki (chwytanie precyzyjne)
Stopień poprawy chwytania precyzyjnego zależy od leczenia hipoterapią. W grupie dzieci leczonych hipoterapią współczynnik Ez przyjmował wartości wyższe niż w grupie porównawczej (ryc. 4). Istotna statystycznie wartość F dla interakcji hipoterapia i płeć wynika z faktu, że w grupie dziewcząt leczonych hipoterapią współczynnik Ez przyjął wartości wyższe niż u chłopców leczonych hipoterapią (1,4 wobec 1,15; ryc. 5). Istotna statystycznie wartość F dla interakcji płeć i wiek wynika z faktu, że w grupie 7- i 8-letnich chłopców współczynnik Ez przyjął wartości niższe w porównaniu z grupą 7- i 8-letnich dziewcząt (1,1 wobec 1,35; ryc. 5), podczas gdy w grupie 9- i 10-letnich chłopców współczynnik Ez przyjął wartości wyższe w porównaniu z grupą 9- i 10-letnich dziewcząt (1,2 wobec 1,0; ryc. 5).
Ryc. 4. Porównanie wartości współczynnika Ez w grupie eksperymentalnej i porównawczej ze względu na płeć.
Ryc. 5. Porównanie wartości współczynnika Ez w grupie dziewcząt i chłopców ze względu na wiek.
Umiejętności ruchowe ręki (posługiwanie się łyżką)
Stopień poprawy tej czynności zależy od: leczenia hipoterapią, wieku i płci dzieci. Dzieci leczone hipoterapią odznaczają się wyższymi wartościami współczynnika Ez w porównaniu z grupą porównawczą (ryc. 6). Dzieci młodsze (zwłaszcza 7-8-latki) odznaczają się wyższymi wartościami współczynnika Ez w porównaniu z pozostałymi grupami wiekowymi (ryc. 7). Istotna statystycznie wartość F dla interakcji hipoterapia i płeć wynika z faktu, że dziewczęta nieleczone hipoterapią odznaczają się niższymi wartościami współczynnika Ez w porównaniu z chłopcami nieleczonymi hipoterapią (1,02 wobec 1,2; ryc. 6), podczas gdy w grupie dzieci nieleczonych nie odnotowano takich różnic. Istotna statystycznie wartość F dla interakcji hipoterapia i wiek wynika z faktu, że w grupie 7- i 8-letnich dzieci leczonych hipoterapią współczynnik Ez przyjął wartości wyższe niż u dzieci 7- i 8-letnich nieleczonych hipoterapią (1,6 wobec 1,1; ryc. 7), podczas gdy w grupie dzieci starszych nie stwierdzono różnic pomiędzy dziećmi leczonymi i nieleczonymi.
Ryc. 6. Porównanie wartości współczynnika Ez w grupie eksperymentalnej i porównawczej ze względu na płeć.
Ryc. 7. Porównanie wartości współczynnika Ez w grupie eksperymentalnej i porównawczej ze względu na wiek.
Dyskusja
Mózgowe porażenie dziecięce zajmuje coraz ważniejsze miejsce w postępowaniu medycznym. Z uwagi na częstość występowania tego zespołu oraz ogromne zainteresowanie problemem usprawniania poszukuje się ciągle nowych metod wspomagających proces rehabilitacji. Rehabilitacja dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym powinna rozpocząć się wcześnie i przebiegać kompleksowo z uwzględnieniem danej fazy rozwojowej dziecka.
Sprawność motoryczna jest nierozłącznym elementem działalności każdego człowieka, kształtuje jego funkcje i decyduje o jego samodzielności. W przypadku dziecka z mózgowym porażeniem dziecięcym uszkodzenie niedojrzałych struktur układu nerwowego zaburza rozwój podstawowych czynności ruchowych. W wyniku tego jest ograniczona jego samodzielność, widoczna zarówno w sferze możliwości ruchowych, jak i adaptacji społecznej (Cytowicz-Karpiłowska 2001).
W przebiegu spastycznej postaci mózgowego porażenia dziecięcego występuje stała skłonność do ustawiania kończyn górnych w zgięciu i nawróceniu. Przy próbie chwytania palce ulegają nadmiernemu wyprostowaniu w stawach nadgarstkowo-śródręcznych (Czochańska, Łosiowski 1985; Jóźwiak, Stryła 2003). Powodem tego ustawienia jest spastyczność, przede wszystkim mięśnia zginacza łokciowego długiego nadgarstka oprócz innych zginaczy tej okolicy. Powiększenie zgięcia dłoniowego nadgarstka umożliwia pełny wyprost bierny palców (Michałowicz 2001).
Wyniki dotyczące umiejętności funkcjonalnych w zakresie: chwytania całą dłonią, rzucania woreczkiem, chwytania precyzyjnego, posługiwania się łyżką oraz samodzielnego mycia się, można skonfrontować z badaniami przeprowadzonymi przez Wingate (1982), która zauważyła, że po zajęciach hipoterapeutycznych pacjenci zgłaszają większą niezależność w umiejętnościach funkcjonalnych (np. kąpiel pod prysznicem). Cykl badawczy trwał pięć tygodni, a pacjenci (4 osoby) uczestniczyli w terapii dwa razy w tygodniu.
Biorąc pod uwagę analizowany materiał badawczy pracy w przypadku oceny umiejętności funkcjonalnych w zakresie posługiwania się łyżką, chwytania precyzyjnego i rzucania woreczkiem, nastąpiła istotna statystycznie poprawa w grupie eksperymentalnej, zauważono stopień poprawy zależny od hipoterapii, wieku i płci dzieci. Dzieci młodsze 7-8-latki wykazują wyższe wartości współczynnika Ez w porównaniu ze starszymi.
Natomiast w przypadku pozostałych badanych cech, tj: chwytanie całą dłonią, samodzielne mycie się, nie zanotowano istotnej poprawy. Takie wyniki badań mogą sugerować, że zbyt krótki cykl badawczy nie pozwolił na zaobserwowanie istotnej poprawy w zakresie badanych funkcji. Można również stwierdzić, że tym samym nie nastąpiła istotna poprawa umiejętności funkcjonalnych. W analizowanym materiale w przypadku samodzielnego mycia się nie zanotowano żadnej poprawy w obydwu grupach badawczych. W przypadku badań Wingate (1982) taka poprawa została zgłoszona przez pacjentów, ale nie potwierdzona odpowiednim testem badawczym. Poza tym w badaniach Wingate, grupa badawcza stanowiła małą próbę do jednoznacznego stwierdzenia poprawy w zakresie umiejętności funkcjonalnych.
Wnioski
1. Wyraźną poprawę stwierdzono w zakresie funkcji: posługiwania się łyżką, chwytania precyzyjnego oraz rzucania woreczkiem. W przypadku pozostałych funkcji zanotowano poprawę, ale nie istotną statystycznie.
2. W świetle analizy wariancji możemy stwierdzić, że dzieci młodsze uzyskały lepsze rezultaty terapeutyczne niż dzieci starsze. Większość badanych cech uległa u nich poprawie bądź pozostała na tym samym, niezmienionym poziomie.
3. Płeć nie jest czynnikiem różnicującym postępy terapeutyczne.
Piśmiennictwo
1. Cytowicz-Karpiłowska W, Karpiłowski B: Zastosowanie testu P. Clarka i C. Copa do oceny efektów postępowania usprawniającego dzieci z mózgowym porażaniem dziecięcym. Postępy Rehabilitacji 2001; t. XV, z. 4, 57-66. 2. Czochańska J, Łosiowski Z: Mózgowe porażenie dziecięce. [W:] Neurologia dziecięca. Red. Czochańska J, PZWL, Warszawa 1985. 3. Dobosz M: Wspomagana statystycznie analiza wyników badań. Akademicka Oficyna Wydawnicza EXIT, Warszawa 2004. 4. Engel B: Terapeutyczna jazda konna II. Strategie rehabilitacji. Fundacja "Hipoterapia" na rzecz rehabilitacji dzieci niepełnosprawnych, Kraków 2004. 5. Gołąb BK: Anatomia czynnościowa ośrodkowego układu nerwowego, PZWL, Warszawa 1992. 6. Grochmal S: Neurofizjologiczne mechanizmy w kompensacji zaburzeń układu nerwowego. [W:] Rehabilitacja w chorobach układu nerwowego. Red. Grochmal S, PZWL, Warszawa 1986. 7. Jóźwiak M, Stryła W: Leczenie rehabilitacyjno ortopedyczne chorego z mózgowym porażeniem dziecięcym. [W:] Degi W Ortopedia i rehabilitacja. Red. Marciniak W, Szulc A, PZWL, Warszawa 2003. 8. Michałowicz R: Mózgowe porażenie dziecięce. PZWL, Warszawa 2001. 9. Ostasiewicz S, Rusnak Z, Siedlecka U: Statystyka, elementy teorii i zadania. AE, Wrocław 1998. 10. Pieniążek M: Model postępowania usprawniającego po leczeniu operacyjnym urazowych uszkodzeń ścięgien zginaczy palców ręki. Studia i Monografie AWF, nr 11, Kraków 2000. 11. Sawaryn D: Hipoterapia w rehabilitacji dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym. Fizjoterapia, Wrocław 2002; 10, 3-4: 72-82. 12. Sawaryn D: Wpływ hipoterapii na poprawę stanu zdrowia pacjentów z mózgowym porażeniem dziecięcym. Refleksoterapia, Wyd. Jet, nr 3, 2009: 44-48. 13. Strauβ I: Neurofizjologiczna gimnastyka lecznicza na koniu. Fundacja na rzecz rehabilitacji konnej dzieci niepełnosprawnych, Kraków 1996. 14. Wingate R: Feasibility of horseback riding as a therapeutic and integrative program for handicapped children. Physical Therapy 1982: 62 (2): 184-186.
otrzymano: 2010-02-06
zaakceptowano do druku: 2010-03-02

Adres do korespondencji:
*Daria Sawaryn
Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie
Katedra Fizjoterapii
ul. Krośnieńska 28/2, 35-505 Rzeszów
tel.: 0 783-274-776
e-mail: dsawaryn@wsiz.rzeszow.pl

Nowa Pediatria 2/2010
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria