漏 Borgis - Post阷y Nauk Medycznych 3/2010, s. 188-191
*Anna Misiewicz, Jacek R贸偶a艅ski, Ma艂gorzata Marchelek-My艣liwiec, Magdalena Wi艣niewska
Problemy psychospo艂eczne chorych przewlekle dializowanych
Psychosocial problems of chronic dialysis patients
Klinika Nefrologii, Transplantologii i Chor贸b Wewn臋trznych w Szczecinie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Kazimierz Ciechanowski
Streszczenie
Wst臋p: U chorych przewlekle dializowanych choroba ma negatywny wp艂yw nie tylko na stan somatyczny, ale tak偶e na wiele aspekt贸w 偶ycia: spo艂ecznego, zawodowego i rodzinnego. Celem pracy by艂a ocena wp艂ywu leczenia nerkozast臋pczego na stan psychospo艂eczny badanych, wykazanie najcz臋stszych problem贸w sfery psychospo艂ecznej oraz ocen臋 stopnia zadowolenia z 偶ycia.
Materia艂 i metody: Badania przeprowadzono w grupie 94 chorych przewlekle hemodializowanych w wieku 18-75 lat. Narz臋dzie badawcze stanowi艂 autorski kwestionariusz ankiety.
Wyniki: Funkcjonowanie chorych przewlekle dializowanych ulega ograniczeniu. Ponad 50% ankietowanych uzna艂o, 偶e choroba spowodowa艂a u nich ograniczenie zainteresowa艅. 80,85% os贸b w czasie trwania choroby rezygnowa艂o z wyjazd贸w rekreacyjnych. 72,34% przyzna艂o, 偶e choroba wykluczy艂a ich z aktywnego 偶ycia towarzyskiego.
Wnioski: Chorzy dializowani w znacznym stopniu odczuwaj膮 wp艂yw choroby na sfer臋 psychospo艂eczn膮. Rzadziej korzystaj膮 z 偶ycia kulturalnego oraz towarzyskiego, rekreacji. Choroba staje si臋 nadrz臋dn膮 spraw膮 w 偶yciu.
Summary
INTRODUCTION: Disease in chronically dialyzed patients has negative impact not only on somatic state, but either on several aspects of life – public, occupational and familial ones.
Aim of the study was to assess impact of renal replacement therapy on psycho-social state of study patients and also to evaluate life satisfaction and to demonstrate most frequent psycho-social problems.
Material and methods: Study was conducted in group of 94 chronically dialyzed patients at age 18-75. Author's questionnaire was study instrument.
Results: Chronically dialyzed patients functioning was limited. More than 50% of questionnaired patients reported that disease caused limitation of concerns and 81% patients gave up recreational journeys. 72.3% patients reported exclusion from active social life.
Conclusions: Dialyzed patients to a high agree noticed impast of the disease on psycho-social sphere of life. They more rarely enjoyed cultural, recreational and social life. Disease became superior problem in their life.
Wst臋p
Pacjenci przewlekle dializowani stanowi膮 szczeg贸ln膮 grup臋 chorych, kt贸rych choroba nie ogranicza si臋 jedynie do stanu somatycznego, natomiast niezwykle silnie oddzia艂uje na stan psychospo艂eczny chorych. Systematyczne dializy, sta艂a dieta oraz ci膮g艂a kontrola w艂asnego organizmu doprowadzaj膮 do diametralnych zmian w 偶yciu chorych, staj膮c si臋 藕r贸d艂em wielu problem贸w natury psychospo艂ecznej. Z kolei problemy te niekorzystnie wp艂ywaj膮 na wsp贸艂prac臋 mi臋dzy pacjentem, lekarzem i piel臋gniark膮 pracuj膮cymi w stacji dializ i utrudniaj膮 osi膮gni臋cie wyznaczonych cel贸w leczenia.
Cel pracy
W pracy skupiono si臋 na problemach dotycz膮cych sfery emocjonalnej, towarzyskiej, seksualnej oraz og贸lnego zadowolenia z aktualnie prowadzonego 偶ycia.
Materia艂y i metody
Badania przeprowadzono na grupie 94 chorych przewlekle dializowanych w 3 zachodniopomorskich stacjach dializ: w Stacji Dializ Kliniki Nefrologii, Transplantologii i Chor贸b Wewn臋trznych Szpitala Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie, Stacji Dializ Fresenius w Stargardzie Szczeci艅skim oraz Stacji Dializ HandProd w Drawsku Pomorskim. Narz臋dzie badawcze stanowi艂 autorski kwestionariusz ankiety utworzony na potrzeby pracy. Wszystkie kwestionariusze czytane by艂y respondentom podczas trwania zabiegu hemodializy. Kwestionariusz sk艂ada艂 si臋 z danych socjodemograficznych (tab. 1-6), og贸lnych danych odnosz膮cych si臋 do zabiegu hemodializy (tab. 7-9) oraz stanu psychospo艂ecznego badanych.
Tabela 1. P艂e膰 respondent贸w.
P艂e膰n=94%
Kobieta3537,23
M臋偶czyzna5962,77
Tabela 2. Wiek respondent贸w.
Wiekn=94%
18-30 lat88,51
31-40 lat55,31
41-50 lat1212,77
51-60 lat1819,14
61-70 lat1920,21
> 70 lat3234,04
Tabela 3. Wykszta艂cenie badanych.
Wykszta艂cenien=94%
Niepe艂ne podstawowe88,51
Podstawowe2728,72
Zawodowe2021,28
艢rednie2930,85
Wy偶sze1010,64
Tabela 4. Stan cywilny badanych.
Stan cywilnyn=94%
Kawaler/panna1313,83
呕onaty/zam臋偶na5558,51
Wdowiec/wdowa2223,40
呕yj臋 w nieformalnym, wolnym zwi膮zku44,26
Tabela 5. Aktywno艣膰 zawodowa badanych.
Zatrudnienien=94%
Pracuj臋, jestem na rencie 1212,77
Nie pracuj臋, jestem na rencie3031,91
Nie pracuj臋, jestem na emeryturze4952,13
Pracuj臋, jestem na emeryturze22,13
Pracuj臋, jestem na rencie oraz emeryturze11,06
Tabela 6. Subiektywna ocena sytuacji materialnej badanych.
Sytuacja materialnan=94%
Trudna 1515,96
Wzgl臋dna5457,44
Dobra2526,6
Bardzo dobra00
Tabela 7. Okres dializ badanych.
Okres dializn=94%
0,5-25659,57
2,1-52223,4
5,1-81212,77
8,1-1044,26
>1000
Tabela 8. Odleg艂o艣膰 miejsca zamieszkania badanych od stacji dializ.
Odleg艂o艣膰 od stacji dializn=94%
Do 10 km 4952,13
11-50 km3031,91
51-100 km1212,77
>100 km33,19
Tabela 9. Szanse badanych na przeszczep nerki.
Szanse na przeszczep nerkin=94%
Tak3739,36
Nie5760,64
Wyniki bada艅 i ich om贸wienie
W przeci膮gu ostatnich lat problemy pacjent贸w przewlekle dializowanych sta艂y si臋 obiektem zainteresowa艅 wielu badaczy (8, 13). Pocz膮tkowo badania zajmuj膮ce si臋 pacjentami dializowanymi dotyczy艂y jedynie ich stanu fizycznego. Udowodniono jednak, 偶e choroba przewlek艂a wp艂ywa na szereg innych problem贸w dotycz膮cych, m.in. sfery psychologicznej oraz spo艂ecznej chorych.Stan psychospo艂eczny chorych okre艣lany jest jako rozk艂ad opinii oraz odczu膰 dotycz膮cych postrzegania w艂asnej choroby, aktualnej satysfakcji z 偶ycia osobistego oraz towarzyskiego (1, 10, 11, 12, 17).
Funkcjonowanie chorych przewlekle dializowanych na poziomie 偶ycia spo艂ecznego ulega znacznemu ograniczeniu. Wiele chorych ogranicza sw膮 aktywno艣膰 偶yciow膮, rezygnuj膮c tym samym z uczestnictwa w 偶yciu zawodowym, rozrywkowym, towarzyskim oraz z wyjazd贸w rekreacyjnych (6, 7, 18).
W przeprowadzonych badaniach ponad po艂owa ankietowanych (57,45%), uzna艂a, 偶e choroba spowodowa艂a u nich ograniczenie zainteresowa艅, a a偶 80,85% respondent贸w w czasie trwania choroby zrezygnowa艂o z wyjazd贸w rekreacyjnych. 68 (72,34%) spo艣r贸d 94 badanych przyzna艂o, 偶e choroba wykluczy艂a ich z aktywnego uczestnictwa w 偶yciu towarzyskim. Na tak du偶y spadek aktywno艣ci towarzyskiej, mia艂 bez w膮tpienia wp艂yw fakt, 偶e 84,04% badanych to osoby niepracuj膮ce, ograniczone zawodowo. Badaj膮c funkcjonowanie 偶ycia psychospo艂ecznego, zapytano r贸wnie偶 badanych, czy posiadaj膮 cel w 偶yciu niezwi膮zany z chorob膮, do kt贸rego obecnie d膮偶膮. Przygn臋biaj膮cy jest fakt, 偶e spo艣r贸d 94 chorych a偶 59 (62,77%) celu takiego nie posiada, a je偶eli ju偶 posiadaj膮 jaki艣 cel to dotyczy on jedynie choroby.
Na funkcjonowanie chorego podczas prowadzonego leczenia, istotny wp艂yw ma otoczenie. Dzi臋ki silnemu wsparciu chory nie odczuwa osamotnienia w chorobie (18). Istnienie tego faktu potwierdzi艂y badania, kt贸re udowadniaj膮, 偶e dzi臋ki rodzinie po艂owa respondent贸w mo偶e liczy膰 na wsparcie w swojej chorobie, przez co ma poczucie bezpiecze艅stwa oraz stabilizacji. Dodatkowo 1/3 ankietowanych przyzna艂a, 偶e choroba wp艂yn臋艂a na zaw臋偶enie stosunk贸w rodzinnych.
Choroba przewlek艂a cz臋sto wp艂ywa na funkcjonowania 偶ycia seksualnego pacjent贸w. Pacjenci dializowani w por贸wnaniu do okresu przed chorob膮 znacznie rzadziej podejmuj膮 aktywno艣膰 seksualn膮. Przyczyn膮 zaburzenia wsp贸艂偶ycia seksualnego s膮, m.in. zaburzenia stanu emocjonalnego pacjent贸w, uczucie nieprzydatno艣ci, zwi膮zane z utrat膮 pracy oraz zmiany w wygl膮dzie zewn臋trznym chorych (5). Analizuj膮c odpowiedzi dotycz膮ce aktywno艣ci seksualnej oraz atrakcyjno艣ci zewn臋trznej w ankiecie stwierdzono, 偶e ponad p艂owa pacjent贸w (52,13%) zauwa偶y艂a niekorzystne zmiany w swoim wygl膮dzie. Spo艣r贸d 51 badanych (40 os贸b uzna艂o, 偶e aktywno艣膰 seksualna ich nie dotyczy, a 3 osoby nie udzieli艂y odpowiedzi na to pytanie), a偶 38 respondent贸w (40,43%) odczu艂o wp艂yw choroby na 偶ycie seksualne. Natomiast por贸wnanie odpowiedzi dotycz膮cych zadowolenia z 偶ycia seksualnego respondent贸w z odpowiedziami dotycz膮cymi wp艂ywu choroby na 偶ycie seksualne, wykaza艂o, 偶e choroba mog艂a negatywnie wp艂yn膮膰 na 偶ycie seksualne u 28 badanych (29,79%).
Wszyscy chorzy poddawani ci膮g艂ym hemodializom s膮 uzale偶nieni od stosowanej terapii, personelu lecz膮cego oraz urz膮dze艅 medycznych. Dodatkowo s膮 r贸wnie偶 nara偶eni na dzia艂anie innego rodzaju czynnik贸w wywo艂uj膮cych stres. Poczucie obci膮偶enia stresem mo偶e doprowadzi膰 do rozwoju depresji lub innych zaburze艅 psychicznych (2, 5, 9). Postrzeganie choroby jako sytuacji stresowej jest istotnie zauwa偶alne u ponad 2/3 pacjent贸w.
Pomimo opanowania choroby oraz 艣wiadomego przyst膮pienia pacjenta do przewlek艂ej dializoterapii wielu chorych stale cierpi z powodu emocjonalnych skutk贸w choroby. Zmiana stylu 偶ycia oraz nasilaj膮ce si臋 objawy uboczne, wynikaj膮ce z d艂ugotrwa艂ej dializoterapii lub progresji choroby podstawowej, przyczyniaj膮 si臋 do wyzwalania u pacjent贸w szeregu negatywnych emocji. L臋k jest jedn膮 z najcz臋艣ciej opisywanych emocji, wyst臋puj膮cych u pacjent贸w przewlekle dializowanych. L臋k u pacjent贸w jest wywo艂any najcz臋艣ciej skutkami choroby oraz rezultatami jej leczenia (14, 15, 16). Analiza odczuwalno艣ci l臋ku u pacjent贸w hemodializowanych nie potwierdzi艂a, by uczucie l臋ku by艂o jedn膮 z najcz臋stszych emocji, towarzysz膮cych przewlekle chorym. Emocje, kt贸re cz臋艣ciej towarzyszy艂y ankietowanym to bezradno艣膰, przygn臋bienie oraz rezygnacja, charakterystyczne dla depresji.
Depresja jest natomiast jednym z najpowa偶niejszych powik艂a艅 psychologicznych wyst臋puj膮cych w艣r贸d chorych przewlekle dializowanych. Wyst臋puje na skutek realnych lub wyimaginowanych zagro偶e艅 oraz straty, kt贸ra wi膮偶e si臋 z poczuciem utraty kontroli, szeregiem obowi膮zk贸w oraz brakiem nadziei, jak膮 odczuwaj膮 chorzy dostosowuj膮cy si臋 do wymog贸w terapii (5, 9). W przeprowadzonych badaniach niepokoj膮cy jest fakt, 偶e ok. 1/4 badanych odczuwa brak kontroli nad w艂asnym 偶yciem, a prawie po艂owa ankietowanych (46,81%) odczuwa przyt艂oczenie nadmiarem obowi膮zk贸w, wynikaj膮cych z prowadzonego leczenia.
Badania dotycz膮ce zadowolenia z 偶ycia przewlekle chorych s膮 o tyle wa偶ne, poniewa偶 mo偶na je interpretowa膰 m.in.: jako efekt, kt贸ry wywo艂uje choroba oraz prowadzona terapia. Jak potwierdzaj膮 liczne badania na zadowolenie z 偶ycia ma wp艂yw wiele zale偶nych i niezale偶nych aspekt贸w 偶ycia. Determinanty wp艂ywaj膮ce na wy偶sze zadowolenie chorych przewlekle dializowanych to m.in.: oczekiwanie na transplantacje nerki, zatrudnienie, wysoko艣膰 zarobk贸w, itp. Z kolei do czynnik贸w obni偶aj膮cych jako艣膰 偶ycia zalicza si臋 m.in.: wiek, p艂e膰 偶e艅ska, wolny stan cywilny (3, 4, 8).
Por贸wnuj膮c wyniki tej pracy okaza艂o si臋, 偶e czynniki, kt贸re wp艂yn臋艂y na wysokie warto艣ci zadowolenia z 偶ycia (powy偶ej 8 punkt贸w w 10-punktowej skali) to m.in. wykszta艂cenie (osoby posiadaj膮ce wykszta艂cenie poni偶ej zawodowego, jak wynika z bada艅, s膮 bardziej zadowolone z 偶ycia), oczekiwanie na transplantacj臋 (1/3 os贸b, kt贸re maj膮 szanse na przeszczep nerki r贸wnie偶 wykaza艂a wysokie zadowolenia z 偶ycia). Wysoko艣膰 zarobk贸w natomiast, nie wsp贸艂gra艂a z wysokim wsp贸艂czynnikiem zadowolenia z 偶ycia (co wi臋cej 1/6 danych, kt贸ra okre艣li艂a zadowolenie z 偶ycia jako wysokie, ujmowa艂a sw膮 sytuacj臋 materialn膮 jako trudn膮). Do czynnik贸w wp艂ywaj膮cych na ni偶sze warto艣ci zadowolenia z 偶ycia (poni偶ej 3 punkt贸w w 10-stopniowej skali) u ankietowanych zalicza艂 si臋 wiek: osoby powy偶ej 70 lat, wykaza艂y ni偶szy wsp贸艂czynnik zadowolenia. Pozosta艂e determinanty nie ukaza艂y istotnych r贸偶nic. Satysfakcjonuj膮cy pozostaje jednak fakt, 偶e spo艣r贸d wszystkich badanych powy偶ej 5 punkt贸w (w 10-stopniowej skali) zadowolenie ze swojego 偶ycia ocenia 53,20% og贸艂u badanych, w tym 12,77% ankietowanych ocenia zadowolenie z 偶ycia na maksymaln膮 liczb臋 punkt贸w. 艢rednia zadowolenia z 偶ycia chorych przewlekle dializowanych wynios艂a 6,2 punkt贸w.
Wnioski
Wyniki w艂asne potwierdzaj膮 badania innych autor贸w, 偶e chorzy przewlekle dializowani w znacznym stopniu odczuwaj膮 wp艂yw choroby i prowadzonego leczenia na sfer臋 psychospo艂eczn膮 偶ycia.
Najcz臋stsze problemy sfery spo艂ecznej chorych dotycz膮 ograniczenia aktywno艣ci 偶yciowej. Chorzy przewlekle dializowani znacznie rzadziej korzystaj膮 z 偶ycia kulturalnego oraz towarzyskiego. Przywi膮zanie do miejsca dializoterapii, wp艂ywa na ograniczenie korzystania chorych z wyjazd贸w rekreacyjnych poza rejon dializacyjny.
Dla wi臋kszo艣ci badanych choroba staje si臋 nadrz臋dn膮 spraw膮 w 偶yciu. Wi臋kszo艣膰 badanych skupia si臋 wy艂膮cznie na chorobie, nie pozostawiaj膮 sobie innego celu w 偶yciu.
W przebadanej grupie stwierdzono, 偶e choroba w znacz膮cym stopniu wp艂ywa na postrzeganie swojej atrakcyjno艣ci oraz 偶ycie seksualne badanych. Choroba mo偶e oddzia艂ywa膰 niekorzystnie na aktywno艣膰 seksualn膮 chorych dializowanych.
Istnieje obawa, 偶e postrzeganie przez ankietowanych choroby w negatywny spos贸b, traktowanie jej jako sytuacji stresowej mo偶e doprowadzi膰 do rozwoju depresji lub innych zaburze艅 na tle emocjonalnym.
Pi艣miennictwo
1. Bie艅 B: Wp艂yw pozaontogenetycznych uwarunkowa艅 starzenia na zdrowotn膮 i psychosocjaln膮 sytuacj臋 ludzi starych: 15-letnie przekrojowo-sekwencyjne badania kohortowe ludzi starych w Bia艂ymstoku – rozprawa habilitacyjna. Wyd. Uczelniane AM. Bia艂ystok 1996.
2. Fija艂kowska-Morawska J, Morawski J, Chrzanowski W: Jako艣膰 偶ycia i aspekty spo艂eczno-etyczne zwi膮zane z dializ膮 w wieku podesz艂ym. Nefrol i Dializ Pol 2002; 6 (1): 39-42.
3. Hryszko T, My艣liwiec M: Jako艣膰 偶ycia chorych dializowanych. Nefrol i Dializ Pol 2000; 4 (2): 73-75.
4. Jaracz K: Sposoby ujmowania i pomiaru jako艣ci 偶ycia. Pr贸ba kategoryzacji. Piel臋g Pol 2001; 2 (12): 219-226.
5. Kimmel PL, Levy NB: Psychologia i rehabilitacja. [W:] Podr臋cznik dializoterapii. Pod red.: A. Ksi膮偶ka. Wyd. Czelej. Lublin 2003.
6. K艂ak R, Kazimierczak K, Penar J: Indywidualizacja wyboru metody leczenia nerkozast臋pczego chorych z nefropati膮 cukrzycow膮 w oparciu o wzgl臋dy medyczne, psychologiczne i spo艂eczne. Pol Merkuriusz Lek 2005; 19 (114): 835-838.
7. Korna艣 K: Ocena jako艣ci 偶ycia chorych dializowanych. Zdr Pub 1999; 109 (4): 139-145.
8. Kusztal M, Nowak K, Magott-Procelewska M: Ocena zale偶nej od zdrowia jako艣ci 偶ycia u chorych przewlekle dializowanych. Do艣wiadczenia w艂asne z u偶yciem kwestionariusza SF-36. Pol Merkuriusz Lek 2003; 14 (80): 113-117.
9. Lauda艅ski K, Nowak Z, Wa艅kowicz Nastr贸j: Nastr贸j i stres chorobowy u chorych dializowanych. Pol Merkuriusz Lek 2002; 13 (77): 376-379.
10. Lichodziejewska-Niemierko M: Dializoterapia u pacjent贸w w podesz艂ym wieku. Gerontom Pol 2005; 13 (4): 230-237.
11. Majkowicz M, Lichodziejewska-Niemierko M, Afeltowicz Z: Jako艣膰 偶ycia chorych z przewlek艂膮 niewydolno艣ci膮 nerek. Psychoonkologia 1999; (4): 644-663.
12. Niewiadomska J: Psychologiczne problemy pacjent贸w przewlekle chorych leczonych hemodializami a poprawa jako艣ci 偶ycia z uwzgl臋dnieniem podawania erytopetyny. Nefrol i Dializ Pol 2003; 7 (1): 25-27.
13. Niewiadomska J, Pietrzak I: Psychologiczne zagadnienia u chorych z przewlek艂膮 niewydolno艣ci膮 nerek leczonych erytropoetyn膮 i hemodializ膮. Nefrol i Dializ Pol 2003; 7 (4): 148-150.
14. Salmon P: Psychologia w medycynie. Wyd Gda艅skie Wyd Psychologiczne. Gda艅sk 2002.
15. Sapilak BJ, Steciwko A: Depresja i zaburzenia l臋kowe wyst臋puj膮ce w trakcie d艂ugotrwa艂ej hemodializoterapii. Probl Lek 2004; 43 (3/4): 109-114.
16. Sapilak BJ, Steciwko A: Ocena jako艣ci 偶ycia pacjent贸w dializowanych. Prob Lek 2004; 43 (3/4): 105-109.
17. Sapilak B, Mastalerz-Migas A, Steciwko A: Pacjent przewlekle dializowany w uj臋ciu holistycznym. Fam Med Prim Care Rev 2005; 7 (2): 149-153.
18. Ziarko E, Orze艂-Nowak A, Rak A: Jako艣膰 偶ycia pacjent贸w z niewydolno艣ci膮 nerek. Piel臋g i Po艂o偶 2001; 43 (2): 4-8.
Adres do korespondencji:
*Anna Misiewicz
Wojew贸dzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Szczecinie
Oddzia艂 Epidemiologii
ul. Spedytorska 6/7, 70-632 Szczecin
tel.: 0 886-610-722
e-mail: ann-nowacka@wp.pl

Post阷y Nauk Medycznych 3/2010
Strona internetowa czasopisma Post阷y Nauk Medycznych