Wydawnictwo Medyczne Borgis
Czytelnia Medyczna » Anestezjologia Intensywna Terapia » 3/2007 » Przeszczep płuc: opieka medyczna nad dawc±
- reklama -
Fitomed
kosmetyki ziołowe
Profesjonalny, stricte ręczny serwis narciarski Warszawa
- reklama -
Zamów prenumeratę czasopisma!
© Borgis - Anestezjologia Intensywna Terapia 3/2007, s. 181-185
*Damian Czyżewski1, Hanna Misiołek2, Roman Przybylski3, Ewa Kucewicz-Czech3

Przeszczep płuc: opieka medyczna nad dawc±

Lung transplantation: donor care
1Klinika Chirurgii Klatki Piersiowej, Wydział Lekarski w Zabrzu ?ląskiego UM w Katowicach
kierownik: prof. dr hab. n. med. W. Rokicki
2Oddział Kliniczny Anestezjologii i Intensywnej Terapii Pooperacyjnej ?ląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu
kierownik: prof. dr hab. n. med. P. Knapik
3Oddział Kliniczny Kardiochirurgii i Transplantologii ?ląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu
kierownik: prof. dr hab. n. med. M. Zembala
Summary
The most common indications for lung transplantation are severe chronic obstructive pulmonary disease, pulmonary fibrosis and primary pulmonary hypertension. Simultaneous lung and heart transplantations are usually performed in patients with Eisenmenger syndrome. What is better – unilateral or bilateral lung transplantation – remains an open question. Because of the lack of suitable donors and better results, the unilateral procedure is preferred in many centers. On the other hand, bilateral transplant patients have better tolerance to stress, present less severe forms of the bronchiolitis obliterans syndrome, and have increased respiratory reserve, compared to patients after unilateral transplantation.
Patients with end-stage lung disease are at significant risk of hypoxia and dynamic hyperinflation during mechanical ventilation, particularly during one-lung ventilation. After intravenous induction, a double-lumen endotracheal tube is inserted, and anaesthesia is maintained with volatile agents or propofol, with epidural analgesia providing a useful adjunct. Nitrous oxide should be avoided. Particular attention to avoiding or reducing the impact of increases in pulmonary vascular resistance and right heart failure are important and may necessitate cardiopulmonary bypass. Minimizing the administration of intravenous fluids without compromising end organ perfusion may avoid or reduce postoperative respiratory insufficiency, and frusemide is routinely used. In approximately 10-20% of cases pulmonary hypertension is observed in the immediate postoperative period. It is managed by nitric oxide inhalation and/or prostacyclin infusion. Cardiopulmonary bypass is used mostly in cases of primary pulmonary hypertension.
Słowa kluczowe: anestezja, przeszczep płuca, chirurgia, płuca, transplantacja.
Key words: anaesthesia, lung transplantation, surgery, lung, transplantation.
Polecane ksi±żki z księgarni medycznej BORGIS:
Znieczulenie ogólne Zatorowo¶ć płucna, Kruszyński Zdzisław
Znieczulenie ogólne Zatorowo¶ć płucna 		Anestezjologia położnicza Położnicze stany nagl±ce, Kruszynski Zdzisław
Anestezjologia położnicza Położnicze stany nagl±ce 		Zastosowanie ultrasonografii w blokadach nerwów obwodowych, Marhofer Peter
Zastosowanie ultrasonografii w blokadach nerwów obwodowych
Przeszczep płuc jest już uznaną metodą leczenia chorych ze skrajną niewydolno?cią tego narządu a przeżycia roczne i 5-letnie biorców wynoszą odpowiednio 75 i 50% [1, 2, 3]. Obecnie jedynie 25% dostępnych dawców kwalifikuje się do pobrania narządów a spo?ród nich 20-25% – do pobrania płuc [1]. Płuca dawcy mogą doznać urazowego uszkodzenia przez mechanizm, który spowodował zgon, powstający w toku resuscytacji wymagającej podawania znacznej ilo?ci płynów czy też wskutek neurogennego obrzęku płuc, w wyniku aspiracji tre?ci żołądkowej bąd? rozwoju zapalenia płuc [3, 4, 5]. Tylko 20% dawców wielu narządów posiada płuca, które spełniają odpowiednie kryteria dla dokonania przeszczepu [2]. Znajomo?ć kryteriów kwalifikujących płuca do przeszczepu, a także optymalizacja postępowania leczniczego w?ród dawców umożliwiają zwiększenie liczby dokonywanych przeszczepów i poprawę wyników odległych [2, 6].
Kryteria kwalifikacji płuc do przeszczepu
Kwalifikacja dawcy do pobrania płuc odbywa się w dwóch etapach, przez dwa różne zespoły lekarskie. Kryteria wstępne (tab. I) są oceniane przez zespół opiekujący się dawcą. Wykluczenia obejmują osoby z chorobą nowotworową (z wyjątkiem nowotworów mózgu i skóry), dodatnim wynikiem serologicznym HIV, HBV, HCV. Z reguły wyklucza się także tzw. ciężkich i nałogowych palaczy [7]. Dane te przekazywane są następnie do wiadomo?ci zespołowi pobierającemu narządy, który ustala ostatecznie możliwo?ć wykorzystania płuc do przeszczepu (tab. II).
Tab. I. Kryteria wstępne kwalifikujące dawcę do pobrania płuc
Brak w wywiadzie: poważnej choroby płuc, ciężkiego urazu klatki piersiowej (KP), wcze?niejszego zabiegu na sercu lub płucach.
Wiek poniżej 60 lat (większo?ć programów preferuje wiek poniżej 55 a nawet 50 lat).
Palenie mniej niż 20 paczek papierosów na rok.
Brak obecno?ci ropnej wydzieliny w drzewie oskrzelowym oraz objawów zakażenia.
Stosowanie mechanicznej wentylacji płuc i intubacji nie dłuższe niż 48-70 h.
W radiogramie klatki piersiowej obraz „czystych płuc”.
PaO2>300 mm Hg przy FIO2=1,0 i PEEP 5 cm H2O.
Zgodno?ć serologiczna dawcy z biorcą w zakresie grup krwi ABO.
Zgodno?ć wymiarów płuc dawcy i biorcy.
Tab. II. Kryteria ostatecznie kwalifikujące dawcę do pobrania płuc
Brak w powtarzanych badaniach pogorszenia w utlenowaniu krwi tętniczej.
Zgodno?ć serologiczna w zakresie grup krwi ABO.
Kontrolny RTG klatki piersiowej bez zacienień i widocznej patologii w miąższu.
Prawidłowy obraz bronchoskopii, brak obecno?ci ropnej wydzieliny lub struktur patologicznych.
Stabilno?ć hemodynamiczna bez oznak niewydolno?ci prawokomorowej.
Brak zmian w miąższu płucnym w ocenie ?ródoperacyjnej.
Zgodno?ć wymiarów płuc dawcy i biorcy.
Dawca, który nie spełnia przynajmniej jednego z kryteriów wstępnych należy do grupy podwyższonego ryzyka przeszczepu i okre?lany jest powszechnie jako „ marginal donors ”. Intensywne postępowanie resuscytacyjne często pozwala na spełnienie kryteriów ostatecznych również i w tym przypadku [2, 8].
Zmiany ogólnoustrojowe u dawcy płuc
?mierć mózgu jest związana z licznymi zmianami ustrojowymi, które wpływają niekorzystnie na pozyskanie wielu narządów i prowadzą do postępującego ich uszkodzenia. Może do tego doj?ć przez niestabilno?ć hemodynamiczną, zaburzenia endokrynologiczne, oddziaływanie procesu zapalnego, zaburzenia rytmu serca, hipotermię i koagulopatię [2, 6, 9, 10, 11]. Uwalnianie endogennych amin katecholowych, powoduje wzrost układowego oporu naczyniowego, ?redniego ci?nienia tętniczego i ci?nienia w lewej komorze serca. Bezpo?rednio przed lub we wstępnej fazie ?mierci mózgu (pierwsze 3 h) wskutek aktywacji adrenergicznej i krążących amin katecholowych, może doj?ć do wzrostu ci?nienia tętniczego, bradykardii przechodzącej w tachykardię, zaburzeń rytmu serca ze zmianami w EKG w postaci uniesienia odcinka ST i hipertermii [12, 13]. Wzrost stężenia amin katecholowych prowadzi do uszkodzenia komórek mię?niowych oraz wyczerpania zapasów trójjodotyroniny, tyroksyny, kortyzolu, wazopresyny i insuliny, podczas gdy stężenie hormonu tyreotropowego i glukagonu pozostają niezmienione [14]. Ten chaos metaboliczny powoduje zmiany w funkcjonowaniu mitochondriów. Obserwowane jest stopniowe obniżenie tlenowej fosforylacji pod postacią zahamowania syntezy fosforanów wysokoenergetycznych i narastania kwasicy tkankowej.
Postępowanie resuscytacyjne u potencjalnego dawcy obejmuje terapię płynową oraz utrzymanie prawidłowej gospodarki elektrolitowej, mechaniczną wentylację płuc, stabilizację hemodynamiczną, endokrynologiczną i metaboliczną. Zasadniczym celem jest zabezpieczenie optymalnego przepływu krwi przez tkanki i zapewnienie należytego przenoszenia tlenu.
Resuscytacja pŁynowa i gospodarka elektrolitowa
Hipotonia jest wynikiem zmniejszenia objęto?ci krwi krążącej oraz postępującego obwodowego poszerzenia naczyń, wywołanego brakiem centralnej regulacji hormonalnej. Uzupełnienie płynów do poziomu normo- a nie hiperwolemii jest zwykle pierwszym krokiem dla przeciwdziałania hipotonii. Unikanie przeładowania płynami jest szczególnie ważne dla potencjalnych dawców płuc [15]. Wybór płynu infuzyjnego zależy od rodzaju płynu utraconego i niedoboru jego składników. Proponowane jest podawanie płynów pod kontrolą ci?nienia osmotycznego. Płuca jako szczególnie skłonne do rozwoju neurogennego obrzęku w wyniku zaburzeń wegetatywnych po ?mierci mózgu, wymagają unikania podawania dużej objęto?ci krystaloidów. U dawców płuc najkorzystniej byłoby ograniczyć podawanie roztworów krystaloidów do około 1 ml kg-1 h-1 [16]. Krystaloidy są wskazane przy wysokim ci?nieniu osmotycznym by zapobiec obrzękowi tkanek, na który płuca i wątroba są najbardziej narażone. Stosowanie roztworów glukozy ułatwia utrzymanie zapasów glukozy w wątrobie. Nadmierne stosowanie izotonicznych roztworów glukozy może jednak wywołać hiponatremię i hiperglikemię z następową poliurią i odwodnieniem wewnatrzkomórkowym [3, 17].
Preparaty żelatyny, roztwory albumin, ?wieżo mrożone osocze (szczególnie przy zaburzeniach krzepnięcia) są pożądane przy niskim ci?nieniu osmotycznym. Pomocny jest pomiar stężenia albumin, ponieważ rzadko dochodzi do obrzęku tkanek gdy jego warto?ć przekracza 25 g l-1 [12].
Podawanie koncentratu krwinek czerwonych i koloidów służy uzupełnianiu ubytków krwi celem uzyskania warto?ci hematokrytu 30% i stężenia hemoglobiny 6,2 mmol l-1. Krew do badania serologicznego i HLA należy pobrać przed podaniem koncentratu krwinek czerwonych.
Mając na uwadze tendencje do hipernatremii proponuje się podawanie hipotonicznych roztworów soli kuchennej. Kliniczne objawy moczówki prostej u dawców ze ?miercią mózgową spostrzegane są z do?ć znaczną (38-78%) często?cią. Niekiedy jedynymi objawami moczówki prostej mogą być hipernatremia i hipokalemia, które predysponują do zaburzeń rytmu serca. Zalecane jest wówczas stosowanie wazopresyny pomimo niezwiększonego wydalania moczu [18]. W przygotowaniu dawców współistniejąca hipernatremia>155 mmol l-1 wymaga ograniczenia podawania sodu przez zastąpienie wszystkich płynów stosowanych dożylnie roztworem 5% glukozy i uzupełnienia deficytu wolnej wody w ciągu 16 h [17]. Jednocze?nie z hormonem antydiuretycznym można stosować furosemid, wykorzystując jego działanie obniżające stężenie sodu. U dawców stężenie sodu we krwi należy utrzymać poniżej 150 mmol l-1, za? potasu na poziomie co najmniej 4 mmol l-1.
Stabilizacja hemodynamiki dawcy
Zapewnienie należytej objęto?ci krwi krążącej, rzutu serca oraz ci?nienia perfuzji warunkuje optymalne dostarczenie tlenu do tkanek dawcy. Za celowe uznaje się utrzymanie warto?ci MAP ł60 mm Hg, SAP>90 mm Hg przy OCŻ od 6 do 10 mm Hg i CI>2,1 l min-1 m-2 [2, 12, 19]. O?rodkowe ci?nienie żylne>8 mm Hg jest niezależnym niekorzystnym czynnikiem rokowniczym wpływającym na czynno?ć płuc po przeszczepie [15]. Jeżeli mimo uzupełnienia łożyska naczyniowego ci?nienie tętnicze pozostaje niskie (<80-90 mm Hg), konieczne jest podanie ?rodków farmakologicznych [2, 12, 20]. Dopamina w dawce 5-10 mg kg-1 min-1 nadal jest przez większo?ć o?rodków powszechnie zalecana jako lek pierwszego rzutu u niestabilnych hemodynamicznie dawców. Nie zaleca się stosowania adrenaliny i noradrenaliny ze względu na udowodniony, niekorzystny ich wpływ na czynno?ć serca po transplantacji [2, 12]. Coraz czę?ciej jako lek pierwszego rzutu stosowana jest wazopresyna w niskich dawkach, gdyż nie tylko poprawia ci?nienie tętnicze krwi ale zmniejsza zapotrzebowanie na egzogenne leki działające dodatnio inotropowo [21]. Korzystny wpływ wazopresyny na zmniejszenie zapotrzebowania na te leki u niestabilnych dawców występuje nawet przy braku objawów moczówki prostej [22]. Stosowanie jej wpływa również korzystnie na czynno?ć nerek, wątroby i serca po przeszczepie [23]. Zalecane jest podawanie wazopresyny w jednorazowej dawce 5 j., a pó?niej w stałym wlewie 1-4 j. h-1 w celu utrzymania naczyniowego oporu obwodowego w zakresie 800-1200 dyn s-1 cm-5 [19, 20]. Dawka wazopresyny <2,5 j. h-1 jest zwykle wystarczająca dla utrzymania prawidłowego MAP 60 mm Hg, bez ubocznego wpływu na czynno?ć serca i nerek, obserwowanego przy wyższej dawce [12].
Za optymalne uważa się zastosowanie cewnika Swan-Ganza u wszystkich potencjalnych dawców, u których frakcja wyrzutowa lewej komory jest mniejsza niż 45% [12].
Wentylacja płuc dawcy
Płuca większo?ci dawców są nadmiernie wentylowane w celu obniżenia ci?nienia wewnątrzczaszkowego. Zmniejszenie VT i VM pozwala na zmniejszenie hipokapni i utrzymanie PaCO2 w granicach 30-40 mm Hg (4-5,33 kPa) a tym samym osiągnięcie prawidłowej warto?ci pH i zapobieżeniu kurczowi naczyń krwiono?nych. W toku postępowania przygotowującego, co 2-3 h i tuż przed pobraniem narządów oceniana jest prężno?ć gazów we krwi tętniczej i równowaga kwasowo-zasadowa.
Tendencje spadkowe w utlenowaniu krwi tętniczej, wraz z klinicznymi objawami obrzęku i zakażenia mogą być istotną przyczyną nie zakwalifikowania płuc do przeszczepu nawet przy warto?ciach PaO2>300 mm Hg (39,99 kPa) [2].
Za optymalne uważane jest postępowanie lecznicze, które przy najniższej możliwej zawarto?ci tlenu w mieszaninie wdechowej (maksymalnie 50%) zapewnia utrzymanie PaO2 w granicach 90-110 mm Hg (12-14,66 kPa) [2]. Stosowanie PEEP 5-10 cm H2O (0,49-0,98 kPa) zapobiega niedodmie i tworzeniu się neurogennego obrzęku płuc. Wyższe ci?nienia PEEP nie są polecane. VT 6-8 ml kg-1 ma zapobiegać uszkodzeniu płuc w toku mechanicznej wentylacji [2, 12]. Optymalne warunki wentylacji płuc u dawców powinny zapewniać utrzymanie pH w zakresie 7,4-7,45 a PaCO2 30-45 mm Hg (4-6 kPa). Wykazano, że objęto?ci oddechowe powyżej 6 ml kg-1, przetoczenie preparatów krwiopochodnych, kwasica metaboliczna i choroba obturacyjna płuc w wywiadzie są czynnikami sprzyjającymi powstaniu ostrego zespołu uszkodzenia płuc zwłaszcza gdy wentylacja mechaniczna trwa dłużej niż 48 h [24].
Powtarzana bronchofibroskopia wykorzystywana jest do zwalczania niedodmy, zakażenia płuc i obturacji oskrzeli. Zaleca się, aby w dwugodzinnych odstępach czasu wykonywać test rekrutacji pęcherzyków płucnych, który ma służyć dobremu ich upowietrznieniu a także zapobiega powstaniu niedodmy [2]. Dla oceny wymiany gazowej w płucach co 2-3 h powinno być prowadzone natlenianie (100% O2 przy PEEP 5 cm H2O / 0,49 kPa) i badanie prężno?ci gazów we krwi tętniczej. W celu kontroli rozwoju zmian w miąższu płucnym, w odstępach 3-4 h, powinny być wykonywane RTG klatki piersiowej [25].
Postępowanie endokrynologiczne i metaboliczne
Wspomaganie hormonalne może być korzystne, szczególnie u dawców z grupy podwyższonego ryzyka [14]. Stwierdzono, że podanie prednizolonu, insuliny, wasopresyny i trójjodotyroniny jest pomocne w resuscytacji niestabilnych hemodynamicznie potencjalnych dawców narządów [14, 19, 20].
Podanie jednorazowej dawki metyloprednizolonu (15 mg kg-1) zapobiega zaburzeniom wymiany gazowej i poprawia stan narządów wewnętrznych dawców. Duża dawka steroidów prawdopodobnie osłabia reakcję zapalną i wyrównuje niedobory wynikające z uszkodzenia przysadki mózgowej występujące po ?mierci mózgu [26]. Analiza czynników dobrze wpływających na przygotowanie płuca do przeszczepu ujawniła, że podanie pojedynczej dużej dawki kortykosteroidów jest niezależnym czynnikiem rokowniczym [2].
Rola hormonów tarczycy u potencjalnego dawcy płuc pozostaje kontrowersyjna. [21, 27, 28]. Wyraża się przekonanie, że jest to lek III rzutu u chorych niestabilnych hemodynamicznie, którzy wcze?niej otrzymali dopaminę i wazopresynę. Rozważane jest początkowe podanie trójjodotyroniny w pojedynczej dawce 4 mg z następową kontynuacją w dawce 3 mg h-1 [2].
Insulina stosowana jest we wlewie dożylnym pozwalającym na utrzymanie stężenia glukozy w granicach 6,7-10 mmol l -1 (ok. 1 j. h-1). Ewentualna kwasica metaboliczna wyrównywana jest roztworem dwuwęglanu sodowego w ilo?ci potrzebnej dla utrzymania BE w granicach 0-5 i stosowaniem umiarkowanej hiperwentylacji (PaCO2 – 30-35 mm Hg/4-4,67 kPa) [12].
Inne czynniki ryzyka
Ważną zasadą postępowania z dawcą jest unikanie zakażenia. Istotne jest systematyczne odsysanie wydzieliny z drzewa oskrzelowego oraz drenaż ułożeniowy. Bronchofibroskopię wykorzystuje się do uruchomienia czopów ?luzowych zatykających ?wiatło oskrzeli. Próbki plwociny lub płynu uzyskane z płukania pęcherzykowo-oskrzelikowego są barwione metodą Grama i poddane hodowli. Służą pomocą w doborze antybiotyku. Aspiracja tre?ci przewodu pokarmowego i/lub zatok do drzewa oskrzelowego uzasadnia profilaktyczne stosowanie ?rodków o szerokim spektrum działania obejmującym bakterie Gram-ujemne, szczególnie u dawców z naciekiem płuc.
Obniżenie ciepłoty ciała jest jednym z ważnych następstw ?mierci mózgowej; może prowadzić do bradykardii, depresji mię?nia sercowego i zmniejszenia dostarczania tlenu do tkanek. Ogrzanie dawcy oraz stosowanie roztworów infuzyjnych o temperaturze 37°C znacznie zmniejsza szkodliwo?ci wynikające z tego stanu.
Przeszczep płuc stał się uznaną metodą leczenia i jedyną możliwo?cią ratowania życia chorych ze schyłkową niewydolno?cią tego narządu [29]. Strategie mające na celu zwiększenie liczby przeszczepianych płuc obejmują między innymi rozszerzenie kryteriów kwalifikujących, poszukiwanie lepszych metod przechowywania płuc, rozwój programu przeszczepu od żyjących krewnych a także próby wykorzystania płuc od dawcy z niebijącym sercem [2, 30]. Kryteria poszerzone stosowane są w zależno?ci od do?wiadczenia o?rodka przeprowadzającego transplantacje [8, 31, 32]. Obecno?ć i utrzymywanie się obustronnych zmian naciekowych w płucach, utrzymywanie się ropnej wydzieliny w drzewie oskrzelowym oraz objawy aspiracji tre?ci żołądkowej są przeciwwskazaniem do pobrania płuc [2]. Wiek, liczba palonych papierosów, czas stosowania mechanicznej wentylacji płuc, obecno?ć bakterii Gram-dodatnich w BAL lub ograniczone, jednostronne zmiany w badaniu RTG oraz różnica w wielko?ci płuc dawcy i biorcy nie zawsze łączą się ze wzrostem wska?nika powikłań pooperacyjnych [4, 8, 33]. Warunkiem zasadniczym zakwalifikowania płuc dawcy do przeszczepu oprócz zgodno?ci serologicznej jest zdolno?ć do utrzymania zadowalającej wymiany gazowej, której potwierdzeniem jest PaO2>100 mm Hg (13,33 kPa) przy FIO2 0,4 i PEEP 5 cm H2O (0,49 kPa), a także wzrost PaO2>300 mm Hg (39,99 kPa) przy FIO2 1,0 przy tej samej warto?ci PEEP.
Polecane ksi±żki z księgarni medycznej BORGIS:
Anestezja bariatryczna, Gaszyński Tomasz
Anestezja bariatryczna 		Anestezjologia kliniczna z elementami intensywnej terapii i leczenia bólu t.1/2,
Anestezjologia kliniczna z elementami intensywnej terapii i leczenia bólu t.1/2 		Anestezjologia położnicza. Położnicze stany nagl±ce, Kruszynski Zdzisław
Anestezjologia położnicza. Położnicze stany nagl±ce
Pi¶miennictwo
1. Filosso P, Turello D, Cavallo A, Ruffini E, Mancuso M, Oliaro A: Lung donor selection criteria: a review. J Cardiovasc Surg 2006; 47: 361-366.
2. DePerrot M, Weder W, Patterson G, Keshavjee S: Strategies to increase limited donor resouces. Eur Respir J 2004: 23; 477-482.
3. Pierre A, Sekine Y, Hutcheon M, Waddel Th, Keshavjee S: Marginal donor lungs: a reasessment. J Thorac Cardiovasc Surg 2002; 123: 412-428.
4. Lopez-Aguilar J, Villagra A, Bernabe F,Murias G, Piacentini E, Real J, Fernandez-Segoviano P, Romero P, Hotchkiss JR, Blanch L: Massive brain injury enhances lung damage in an isolated lung model of ventilator induce lung injury. Crit Care Med 2005; 33: 1077-1083
5. Sundaresan S, Semenkovich J, Ochoa L, Richardson G, Cooper J, Patterson G: Successful outcome of lung transplantation is not compromised by the use of marginal donor lungs. J Thorac Cardiovasc Surg 1995; 109: 1075-1080.
6. Fisher A, Donnelly S, Pitchard G, Dark J, Corris P: Objective assesment of criteria for selection of donor lung suitable for transplantation. Thorax 2004; 59: 434-437.
7. Zembala M, Przybylski R, Wojarski J, Czyżewski D, Nożyński J, Zakliczyński M, Knapik P: Przeszczepianie serca i płuc oraz jednego płuca i obu płuc; w: Transplantologia kliniczna (red.: Rowiński W, Wałaszewski J, Paczek L), PZWL, Warszawa, 2004: 427-422.
8. Schweiger M, Wasler A, Prenner G, Tripolt M, Zink M, Duller D, Schwarz M, Tscheliessnigg K: Improving the rate of organ donation. Transplant Proc 2004; 36: 2543-2545.
9. Avlonitis V, Fisher A, Kirby J, Dark J: Pulmonary transplantation: the role of brain death in donor lung injury. Transplantation 2003; 75: 1928-1933.
10. Avlonitis V, Wigfield C, Kirby J, Dar J: The hemodynamic mechanisms of lung injury and systemic inflammatory response following brain death in the transplant donor. Am J Transplant 2005; 5: 684-693.
11. Dosemeci L, Yilmaz M, Cengiz M, Dora B, Ramazanoglu A: Brain death and donor management in the intensive care unit: experiences over the last 3 years. Transplant Proc 2004; 36: 20-21.
12. Smith M: Physiologic changes during brain stem death-lesson for management of the organ donor. J Heart Lung Transplant 2004; 23: 217-222.
13. Powner D, Allison T: Cardiac dysarhythmias during donor care. Prog Transplant 2006; 16: 74-80.
14. Novitzky D: Donor Management: state of the art.Transplant Proc 1997; 29: 3773-3775.
15. Pennefather S, Bullock R, Dark J: The effect of fluid therapy on alveolar arterial oxygen gradient in brain-dead organ donors. Transplantation 1993; 56: 1418-1422.
16. Nadziakiewicz P, Saucha W, Wojarski J, Wilk J, Zakliczyńska H, Knapik P, Zembala M: Opieka nad dawcą płuc – nowe wezwanie dla anestezjologa w Polsce. Kardiochir Torakochir Pol 2006; 3: 68-72.
17. Saucha W, Zakliczyńska H, Nadziakiewicz P, Knapik P, Zembala M: Opieka nad potencjalnym dawcą serca – stan na rok 2003. Kardiochir Torakochir Pol 2004; 1: 90-97.
18. Żukowski M, Bohatyrewicz R: Zasady opieki nad dawcą narządów – najczę?ciej popełniane błędy. Med Int Rat 2001; 3: 139-143.
19. Powner D: Treatment goals during care of adult donors that can influence of heart transplantation. Prog Transplant 2005; 15: 226-232.
20. Wheeldom D, Potter C, Oduro A: Transform the unacceptable donor: Outcomes from the adoption of standarized donor management technique. J Heart Lung Transplant 1995; 14: 734-742.
21. Rosendale J, Kauffman H, McBride M: Hormonal resuscitation yields more transplanted heart with improved early function. Transplantation 2003;75: 1336-1341.
22. Chen J, Cullinane S, Spanier T, Artrip JH, John R, Edwards NM, Oz MC, Landry DW: Vasopressin deficiency and pressor hypersensitivity in hemodynamically unstable organ donors. Circulation 1999; 100 (Suppl. 19): II244-II246.
23. Pennefather S, Bullock R, Mantle D, Dark J: Use of low dose arginine vasopressin support brain-dead organ donors. Transplantation 1995; 59: 5862.
24. Gajic O, Dara S, Mendez J, Adesanya A, Festic E, Caples S, Rana R, St Sauver J, Lymph J, Afessa B, Hubmayr R: Ventilator-associated lung injury in patients without acute lung injury at onset of mechanical ventilation. Crit Care Med 2004; 32: 1817-1824.
25. Powner D, Biebuyck J: Introduction to the interpretation of chest radiographs during donor care. Prog Transplant 2005; 15: 240-248.
26. Follette D, Rudich S, Babcock W: Improved oxygenation and increased lung donor recovery with high-dose steroid administration after brain death. J Heart Lung Transplant 1998; 17: 423-429.
27. Randell T, Hockerstedt K: Triiodothyronine treatment is not indicated in brain-dead multiorgan donors:a controlled study. Transplant Proc 1993; 25: 1552-1553.
28. Powner D, Hernandez M: A review of thyroid hormone administration during adult donor care. Prog Transplant 2005; 15: 202-207.
29. Zembala M, Wojarski J, Przybylski R, Nożyński J, Nadziakiewicz P, Czyżewski D, Perdus J, Czapla J, Glanc W, Jastrzębski D, Zakliczyński M, Żegleń S, Białkowski J, Wodniecki J, Kozielska E, Kozielski J, Knapik P, Kalarus Z, Poloński L: Pierwsze pomy?lne transplantacje serca i płuc w Polsce – szansą dla chorych z nieodwracalnym uszkodzeniem tych narządów. Kardiochir Torakchir Pol 2004; 1: 98-105.
30. Steen S, Sjoberg T, Pierre L, Liao Q, Eriksson L, Agotsson L: Transplantation of lungs from non-heart beating donor. Lancet 2001; 357: 852-829.
31. Aigner C, Winkler G, Jaksch P, Seebacher G, Lang G, Taghavi S, Wisser W, Klepetko W: Extended donor criteria for lung transplantation-a clinical reality. Eur J Cardiovasc Thorac Surg 2005; 27: 757-761.
32. Gabbay E, Williams TJ, Griffiths AP, Macfarlane L, Kotsimbobos T, Esmore D, Snell G: Maximizing the utilization of donor organs offered for lung transplantation. Am J Respir Crit Care Med 1999; 160: 265-271.
33. Wisser W, Klepetko W, Wekerle T, Laufer G, Stift A, Hiesmayr M, Schlick W: Tailoring of the lung to overcome size disparities in lung transplantation. J Heart Transplant 1996; 15: 239-241.
otrzymano: 2006-05-08
zaakceptowano do druku: 2007-02-20

Adres do korespondencji:
*Damian Czyżewski
Klinika Chirurgii Klatki Piersiowej ?l.AM
ul. 3-go Maja 13-15, 41-800 Zabrze
tel./fax 0-32 271-03-34
e-mail: damianczyzewski@go2.pl

Anestezjologia Intensywna Terapia 3/2007
Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 3/2007:

- reklama -