Ludzkie koronawirusy - autor: Krzysztof Pyrć z Zakładu Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 9/2010, s. 729-735
Anna Walesiuk1, Marzena Wojewódzka-Żelezniakowicz1, Nammous Halim1, Magdalena Łukasik-Głębocka5, 6, Sławomir Lech Czaban2, Grzegorz Myćko1, Leszek Pazio3, *Jerzy Robert Ładny1
Zatrucia środkami ochrony roślin
Intoxications by chemicals for plant protection
1Zakład Medycyny Ratunkowej i Katastrof Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. med. Jerzy Robert Ładny
2Zakład Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku
Kierownik Zakładu: dr med. Sławomir Lech Czaban
3Szpitalny Oddział Ratunkowy, Samodzielny Publiczny Szpital Wojewódzki w Suwałkach
Kierownik Oddziału: lek. med. Leszek Pazio
5Oddział Toksykologii i Chorób Wewnętrznych ZOZ, Poznań, Jeżyce
Kierownik Oddziału: lek. med. Magdalena Łukasik-Głębocka
6Zakład Medycyny Ratunkowej Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
Kierownik Zakładu: dr n. med. Maciej Naskręt
Streszczenie
Środki ochrony roślin znajdują szerokie zastosowanie w agrotechnice, znacząco wpływają na rozwój gospodarczy bowiem wzrost produkcji żywności możliwy przy wykorzystaniu środków ochrony roślin przyczynia się do poprawy sytuacji socjalno-bytowej w wielu krajach. Pociąga to jednak za sobą wzrost częstości zatruć tymi środkami, a ich różnorodność stanowi znaczny problem leczniczy, w szczególności przy braku dokładnych informacji o spożytej truciźnie. W nazewnictwie międzynarodowym dla wszystkich środków ochrony roślin przyjęła się ogólna nazwa pestycydy. Termin środki ochrony roślin jest pojęciem węższym niż pojęcie pestycydy, ponieważ stosowane są tylko w produkcji roślinnej.
W ochronie roślin obok środków ochrony roślin używa się także substancji nie będących środkami bezpośrednio zabijającymi agrofagi, ale oddziałujących na nie w taki sposób, że organizmy te nie stanowią zagrożenia dla roślin uprawnych. Do tej nowej generacji środków ochrony roślin zalicza się repelenty, atraktanty, antyfidanty, różnego rodzaju feromony itp.
Autorzy szeroko omawiają pestycydy, ich toksyczne działanie na ludzi, podział według toksyczności oraz najczęstsze okoliczności zatruć środkami ochrony roślin. Następnie opisują zatrucia środkami ochrony roślin i przeciw owadom (insektycydy). Najczęściej stosowane insektycydy należą do czterech grup, każda o innej strukturze chemicznej i innym działaniu na organizm człowieka w przypadku zatrucia. Zarówno w rolnictwie, jak i w gospodarstwie domowym używane są: 1) insektycydy fosforoorganiczne, 2) karbaminiany insektycydy, 3) pyretroidy, 4) herbicydy. W odniesieniu do każdej z tych grup omówiono okoliczności zatruć, objawy i dolegliwości występujące po zażyciu i wskazania co do właściwego dalszego postępowania.
Summary
Plant protection products are substances or mixtures thereof, and living organisms designed to protect crops against harmful organisms, destruction of undesirable plants, regulate growth, development and other biological processes in crops (except fertilizers) and to improve the properties or effectiveness of these substances (adjuvants). The international nomenclature for all plant protection products has adopted a general name of pesticides. Desigantion for plant protection products is a concept narrower than that of pesticides because they are used only in crop production. In addition to the plant protection of plant protection products are also used substances that are not directly means killing pests, but not affecting the way that organisms do not pose a threat to crops. For this new generation of plant protection products include repellents, attractants, antifidants, various types of pheromones, etc. The authors extensively discuss pesticides, their toxicity to humans, the breakdown by toxicity and poisoning the most common circumstances of plant protection products. It then describes poisoning plant protection and insect (insecticides). The most commonly used insecticides belong to the four groups, each with a different chemical structure and other effects on the human body in case of poisoning. Both in agriculture and in household use are: 1) organophosphorus insecticides, 2) carbamates insecticides, 3) pyrethroids. For each of these groups discussed the circumstances of poisoning, symptoms and symptoms occurring afteringestion and to indicate the proper way forward.
Środki ochrony roślin są to związki chemiczne (substancje lub mieszaniny substancji) oraz żywe organizmy, przeznaczone do ochrony roślin uprawnych przed organizmami szkodliwymi, niszczenia niepożądanych roślin, regulowania wzrostu, rozwoju i innych procesów biologicznych w roślinach uprawnych oraz do poprawy właściwości lub skuteczności tych substancji. (1).
Pestycydy (łac. pestis – szkodnik, cedeo – niszczyć) – według Amerykańskiej Agencji ds. Ochrony Środowiska są to substancje lub mieszaniny substancji wykazujące zdolność niszczenia, odstraszania lub hamowania rozwoju szkodników. W rozwinięciu tej definicji pestycydem może być czynnik fizyczny, chemiczny lub biologiczny niszczący niepożądane formy roślinne, zwierzęce oraz mikroorganizmy. Zastosowanie znajdują głównie do ochrony roślin uprawnych, lasów, zbiorników wodnych, ale również zwierząt, ludzi, produktów żywnościowych, a także do niszczenia żywych organizmów, uznanych za szkodliwe, w budynkach inwentarskich, mieszkalnych, szpitalnych i magazynach. (1, 2).
W nazewnictwie międzynarodowym dla wszystkich środków ochrony roślin przyjęła się ogólna nazwa pestycydy. Termin środki ochrony roślin jest pojęciem węższym ponieważ dotyczy tylko produkcji roślinnej. (1, 2, 3).
W ochronie roślin używa się ponadto substancji nie posiadających właściwości zabijania niepożądanych organizmów, ale powodujących, że organizmy te nie stanowią zagrożenia dla roślin uprawnych. Do tej nowej generacji środków ochrony roślin zalicza się repelenty, atraktanty, antyfidanty, różnego rodzaju feromony itp. (2).
Wprowadzenie środków ochrony roślin stało się czynnikiem przyczyniającym się w dużej mierze do poprawy światowej sytuacji ekonomiczno-socjalnej. Podniosło znacznie wydajność upraw, tym samym zmniejszając zjawisko głodu oraz obniżając koszty produkcji roślinnej.
Działanie toksyczne na ludzi
W roku 2008 w Polsce do użytku dopuszczono 809 preparatów środków ochrony roślin. (4). W związku z tak dużą różnorodnością i dostępnością pestycydy mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia, a niekiedy życia człowieka. Najczęściej zdarzają się zatrucia niecelowe spowodowane przypadkowym narażeniem na pestycyd, w wyniku wdychania przez nadmiernie długi czas lub też złego zabezpieczenia pracowników opryskujących pola uprawne. Spotykane są też przypadki doustnego przyjęcia pestycydów (przechowywanie w opakowaniach po środkach spożywczych, przygotowywanie bezpośrednio przed opryskiwaniem w naczyniach użytkowych gospodarstwa domowego). Zdarzają się również przypadki wykorzystania pestycydów w celach samobójczych i zbrodniczych. Masowe zatrucia pestycydami są wynikiem braku stosowania odpowiednich środków ostrożności lub nieprzestrzegania zaleceń i ostrzeżeń producentów. Przykładem jest zatrucie motylkiem rtęci w Iraku w 1972 roku. Zatruciu uległo wówczas kilka tysięcy ludzi na skutek spożycia ziarna zaprawionego fungicydem. Zmarło ok. 500 osób (5). Już ok 200 lat wstecz stosowano napary z tytoniu do niszczenia mszyc. Pod koniec XIX wieku jako pierwszy pestycyd syntetyczny do użycia wprowadzono dinitroortokrezolan, a w czasie II wojny światowej DDT (2).
Najczęściej ostre zatrucia wywoływane są przez pestycydy z grupy organofosforanów i fungicydów rtęcioorganicznych (2, 4). W Stanach Zjednoczonych w wybranych stanach z powodu przypadkowych, ostrych zatruć pestycydami hospitalizowano 401 chorych. Większość zatruć (85%) charakteryzowała się łagodnym przebiegiem, w 2 przypadkach obserwowano ciężkie zatrucie, zaś 1 zakończyło się zgonem. Najczęstszymi objawami zatruć wziewnych było podrażnienie skóry i spojówek pod postacią zaczerwienienia i pieczenia oraz bóle gardła z zaczerwienieniem błony śluzowej. (6).
Zatrucia przewlekłe dotyczą osób przewlekle narażonych na kontakt ze środkami ochrony roślin. Zgromadzone w organizmie pestycydy wywierają wpływ na procesy rakotwórcze (mogą je zapoczątkowywać lub nasilać), są neurotoksyczne, zaburzają regulację hormonalną i enzymatyczną. Zapobieganiu bezpośrednim zatruciom, czy też gromadzeniu się pestycydów w organizmie ludzi i zwierząt pomaga przestrzeganie okresów karencji i prewencji. (2, 4).
Współcześnie stosowane pestycydy powinny wykazywać się wybiórczą toksycznością (niską dla ludzi), małą trwałością, dużą siłą działania niszczącego szkodniki, nie kumulować się w środowisku, niską ceną oraz łatwością przechowywania. Działanie kancerogenne lub teratogenne wyklucza możliwość stosowania środka chemicznego w ochronie roślin (2).
Wszystkie środki ochrony roślin zarejestrowane i dopuszczone do stosowania w rolnictwie są corocznie drukowane w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. W 1991 r. na liście zarejestrowanych pestycydów było 441, w 1992 r. – 449, w 1993 r. – 465, w 1994 r. – 523, a w 1995 r. – 564 pozycji a w roku 2008 r. – 809 (4).
Przykłady substancji biologicznie czynnych, których stosowanie w Polsce jest zabronione (2):
– insektycydy chloroorganiczne: aldryna, chlordan, chlorodekon, DDT, dieldryna, heptachlor, lindan, mireks, heksachlorobenzen, terpeny polichlorowane (np. toksafen);
– insektycydy fosforoorganiczne: paration;
– insektycydy pyretroidy: fenwalerat, permetryna;
– fungicydy: kaptafol, zineb;
– herbicydy: 2,4,5-T, monolinuron, dinitroortokrezol (DNOK);
– fumiganty: disiarczek węgla, 1,2-dibromoetan, 1,2-dichloroetan, czterochlorek węgla;
– rodentycydy: kwas fluorooctowy i jego pochodne;
– metale i ich pochodne: arsen, kadm, ołów i rtęć.
Podział środków ochrony roślin
Pestycydy można dzielić ze względu na toksyczność, budowę chemiczną, kierunek zastosowania, sposób działania bójczego oraz na ich trwałość w środowisku. Z medycznego punktu widzenia najbardziej interesujący jest podział w oparciu o toksyczność. Każdy preparat zawiera związek stanowiący substancję czynną. Zależnie od jego właściwości podłożem rozcieńczalnikowym są rozpuszczalniki organiczne lub woda, ale również inne związki spełniające rolę pomocniczą w ich działaniu. Pod względem toksykologicznym najbardziej istotne znaczenie ma substancja czynna danego preparatu.
Obecnie ze względu na toksyczność obowiązuje podział pestycydów na trzy grupy (4):
T+ – bardzo toksyczne – LD50<25 mg/kg m.c.
T – toksyczne – 25 50<200 mg/kg m.c.
Xn – szkodliwe – 200 LD50<2 000 mg/kg m.c.
Podział ze względu na kierunek zastosowania (2):
1. Zoocydy – środki do zwalczania szkodników zwierzęcych (np. insektycydy, akarycydy, rodentycydy, atraktanty, repelenty).
2. Bakteriocydy – środki do zwalczania bakterii.
3. Herbicydy – środki do zwalczania chwastów.
4. Fungicydy – środki do zwalczania grzybów.
Insektycydy – środki ochrony roślin oraz preparaty używane przeciw niszczącym działaniom owadów; zabezpieczają również nasze domostwa przed szkodnikami. Różni je zawartość (stężenie) substancji czynnej. Część preparatów stosowanych w rolnictwie oraz sadownictwie do ochrony roślin jest stężona i służy do przygotowania roztworów użytkowych. Pozostałe są już gotowe do wykorzystania. Insektycydy przeznaczone do gospodarstw domowych są w znacznie niższych stężeniach, ale wystarczających do zlikwidowania szkodników. Herbicydy – środki ochrony roślin służące do zwalczania chwastów w rolnictwie i uprawach. Występuje w nich kilka rodzajów związków chemicznych o nieco odmiennym działaniu i różnej toksyczności dla człowieka. Fungicydy – preparaty do zwalczania chorób grzybowych. Rodentycydy – środki do zwalczania gryzoni. środki ochrony roślin mogą mieć różne formy użytkowe, zależnie od przeznaczenia, najczęściej są w postaci płynnej lub stałej. Wśród płynnych (ciekłych) znajdują się koncentraty do sporządzania roztworów oraz gotowe preparaty (m.in. w aerozolu). Forma stała to przeważnie proszek przeznaczony do przygotowania roztworu, najczęściej wodnego. (4, 9).
Okoliczności zatruć środkami ochrony roślin
Do zatruć środkami ochrony roślin dochodzi najczęściej wśród ludzi zajmujących się uprawą roślin (rolnicy, sadownicy). Sporadycznie występują u dzieci i zwykle są wynikiem niewłaściwej opieki. Zależnie od rodzaju preparatu do zatrucia może dojść przez oczy i skórę, drogą oddechową (zatrucie wziewne) i doustną.Skóra i oczy są najbardziej narażone na ekspozycję w czasie stosowania środków ochrony roślin.
Takie czynności jak przesypywanie, rozlanie czy rozsypanie proszku, stwarzają zagrożenie dla skóry i oczu. W czasie oprysków i rozpyleń istnieje możliwość kontaktu przezskómego i przezspojówkowego, szczególnie kiedy prace te niewłaściwie wykonywane. Są pod wiatr i użytkownik nie ma odpowiednich okularów, rękawic czy ubrania; jeżeli walczymy z domowymi szkodnikami, takie zabezpieczenia nie są konieczne, chociaż posługiwanie się np. preparatem aerozolowym wymaga pewnej ostrożności. poważne zatrucia tego typu zdarzają się rzadko; jeżeli jednak dotyczą dużej powierzchni skóry lub bardzo uszkodzonej, a preparat miał wysokie stężenie – możliwość przeniknięcia substancji czynnej jest większa, podobnie jak ryzyko wystąpienia objawów ogólnoustrojowych (jak w przypadku dzieci, którym matka posmarowała skórę głowy środkiem fosforoorganicznym w celu zwalczenia wszy głowowych). Kontakt z drogami oddechowymi grozi również pewnym niebezpieczeństwem. Mogą to być objawy miejscowe, tzn. obejmujące bezpośredni obszar zetknięcia błony śluzowej z trucizną, rzadziej ogólne, dotyczące całego organizmu. Stosowanie środków ochrony roślin, np. w postaci aerozolów, proszków, pyłów, bez zachowania odpowiedniej ostrożności, może spowodować wystąpienie pełnych objawów zatrucia (7). Zatrucia drogą doustną są najbardziej groźne, a wynikają z nieprzestrzegania zasad stosowania preparatów ochrony roślin oraz lekceważenia elementarnych zasad bezpieczeństwa pracy z tymi substancjami. Dość częstą – na szczęście nie są to przypadki poważne – przyczyną może być spożywanie posiłków lub palenie papierosów bezpośrednio po kontakcie z tymi środkami. Do zatrucia może również dojść w czasie „zasysania” cieczy z dużego, oryginalnego pojemnika, w celu przelania go do mniejszych, nieoryginalnych opakowań (często potem nie oznakowanych!). W takiej sytuacji zagrożenie jest ogromne. Zdarzają się także zatrucia samobójcze oraz po nadużyciu alkoholu, wskutek pomyłkowego wypicia środków przechowywanych w nieoryginalnych lub nieodpowiednio oznakowanych opakowaniach. Niektóre substancje chemiczne bardzo dobrze rozpuszczają się w alkoholu, który niestety dodatkowo ułatwia wchłanianie się ich z przewodu pokarmowego. (9).
Interesujące jest opracowanie A. Przybylskiej, w którym autorka dokonuje szczegółowej analizy zatruć środkami ochrony roślin w 2000 roku. Poniżej zacytowano fragmenty pracy wskazujące na złożoność i istotność problemu. Według autorki zarejestrowano 107 przypadków zatruć pestycydami. Liczba ta była mniejsza od odnotowanej w latach 1999, 1998 r. i 1995-1997 r. (odpowiednio o 11,6, 9,3 i 31,4%) (8). W zależności od rodzaju narażenia nadal przeważająca była ilość zachorowań po doustnym przyjęciu trucizny (80 przypadków; 74,8% ogółu). Spożycie samobójcze było przyczyną 28,0%, spożycie przypadkowe – 43,0%, a z żywnością - 3,7%; przed upływem okresu karencji preparatu stosowanego do oprysku. Zgony wystąpiły tylko u osób, które spożyły preparat w celach samobójczych 7 zgonów, (100,0% zgonów z powodu zatrucia pestycydami).
85,7% zgonów dotyczyło mieszkańców wsi. W trakcie prac rolnych wykonywanych bez odzieży ochronnej, zatruło się 15,9% osób, z czego 14,0% na wsi. W innych sytuacjach doszło do zatrucia 8,4% osób (oblanie preparatem, spryskiwanie bielizny do prasowania, dezynfekcja kurnika itp. (8).
Spośród wszystkich pestycydów najwięcej zachorowań (64,5%) i zgonów (71,4%) spowodowały insektycydy.Z grupy pyretroidów było 37,4% zatruć, zgonów nie zanotowano; insektycydy fosforoorganiczne – 13,1% i 3 zgony (42,9%); insektycydy z grupy karbaminianów – 9,3% zatruć i 2 zgony, insektycydy chloroorganiczne – 2 zatrucia (1,9%) z powrotem do zdrowia, a insektycydy należące do innych grup – 3 zatrucia (2,8%), zgonów nie zanotowano. Herbicydy przyczyniły się do 18 zatruć (16,8%) i 1 zgonu (14,3%), a fungicydy – do 6 zatruć (5,6%), zgonów nie notowano. Inne i różne środki ochrony roślin spowodowały łącznie 15 zatruć (14,0%), zgony nie wystąpiły. Nie uzyskano informacji na temat grupy preparatu w odniesieniu do 3 zachorowań (2,8%), z których jedno zakończyło się zgonem. Na wsi doszło do 83,2% zatruć, a w miastach – 16,8%. Zapadalność mężczyzn była prawie dwukrotnie większa od zapadalności kobiet (odpowiednio 0,37 i 0,19). W 2000 r. największą zapadalność notowano wśród dziewcząt w wieku 0-14 lat na wsi (1,0). Miało na to wpływ częste narażenie na przypadkowe spożycie preparatu. Wysoką zapadalność notowano u mężczyzn na wsi w grupach wieku 50-69 lat (0,89), nieco mniejszą w wieku 15-19 lat (0,77) i 20-49 lat (0,72). Umieralność na wsi dziesięciokrotnie przewyższała umieralność w miastach (odpowiednio 0,04 i 0,004). Umieralność mężczyzn trzykrotnie przewyższała umieralność kobiet (odpowiednio 0,03 i 0,01). Największą umieralność notowano u mężczyzn w wieku od 20 do 49 lat na wsi (0,09). Wysoką śmiertelność (33,3%) zarejestrowano wśród kobiet w wieku od 50 do 69 lat na wsi, oraz u mężczyzn w wieku 50-69 lat w miastach (20,0%).
W 2000 r. – podobnie jak w roku poprzednim – nie wystąpiły ogniska zbiorowych zatruć chemicznymi środkami ochrony roślin (2 osoby i więcej). Rozkład sezonowy zatruć pestycydami przedstawia się następująco: najwięcej zachorowań (20,6%) wystąpiło w maju, w czerwcu notowano 17,8% ogółu zatruć, w lipcu 15,9%, a w kwietniu – 11,2%. W pozostałych miesiącach występowało od 1 (styczeń) do 8 (październik) zatruć, nie przekraczając 8% ogółu. Zgony nie wystąpiły w lutym, lipcu, październiku, listopadzie i grudniu. Dwa zgony (28,5% ogółu zgonów) wystąpiły w marcu i po jednym (14,3%) – w styczniu, kwietniu, czerwcu, sierpniu i wrześniu. Informacje na temat przebiegu zachorowań zamieszczono w 103 ankietach (96,3% ogółu). Najwięcej zatruć (46,7%) miało średni przebieg. Lekki przebieg miały zachorowania 21,5% chorych, ciężki – 15,0%, a jednej osoby (0,9%) – średnio-ciężki. Objawy nie wystąpiły u 12,1% osób (głównie małe dzieci). Brak informacji na temat przebiegu zachorowań w 4 ankietach (3,7%). Nie hospitalizowano 4,7% chorych (w tym 1 zgon). Najwięcej osób przebywało w szpitalu do 1 tygodnia (75,7%). U osób tych zanotowano najwięcej zgonów (57,1%). Od 1 do 2 tygodni przebywało w szpitalu 15,0% chorych, od 2 do 3 tygodni – 2,8%, a powyżej 3 tygodni – 1,9% chorych. Czas trwania objawów do 1 tygodnia notowano u największej liczby chorych (68,2%). Od 1 do 2 tygodni trwały objawy u 14,9% chorych, a powyżej 2 tygodni – u takiej samej liczby osób, jaka odnosi się do okresu hospitalizacji.

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Zimny L: Encyklopedia ekologiczno-rolnicza. Wydawnictwo Akademii Rolniczej, Wrocław 2003.
2. Witold Seńczuk (red.): Toksykologia współczesna. Wydanie I. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2005.
3. Gashi M, Gashi S, Berisha M et al.: Cases of poisoning with organophosphates treated at the University Clinical Centre of Kosova. Med Arh 2010; 64: 48-50.
4. Król M, Panasiuk L, Szponar E, Szponar J: Ostre zatrucia. Rozdz. 8 Pestycydy. Warszawa 2009, PZWL.
5. Najlepsze dostępne techniki (BAT) Wytyczne dla branży chemicznej w Polsce. Ministerstwo Środowiska. Warszawa 2005 r.
6. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) Acute antimicrobial pesticide – related illnesses among Wolkers in health care facilities – California, Louisiana, Michigan, Texas 2002-2007. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2010; 59: 551-6.
7. Burda PR: Jak uchronić się przed zatruciem. Wydanie I. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1997.
8. Przybylska A: Zatrucia chemicznymi środkami ochrony roślin w 2000 roku. Przegl Epidemiol 2002; 56: 311-7.
9. Kanchan T, Menezes RG, Kumar TS et al.: Toxicoepidemiology of fatal poisonings in Southern India. J Forensic Leg Med 2010; 17: 344-7.
10. Thiermann H, Eyer F, Felgenhauer N et al.: Pharmacokinetics of obidoxime in patients poisoned with organophosphorus compounds. Toxicol Lett 2010; 197: 236-42.
11. Kang EJ, Seok SJ, Lee KH et al.: Factors for determining survival in acute organophosphate poisoning. Korean J Intern Med 2009; 24: 362-7.
12. Kim H, Stevens RC, MacCoss MJ, Goodlett D: Identification and characterization of Biomarkers of organophosphorus Exposures in Humans. Adv Exp Med Biol 2010; 660: 61-71.
13. Rosman Y, Makarovsky I, Bentur Y et al.: Carbamate poisoning: treatment recommendations in the setting of a mass casualties event. Am J Emerg Med 2009; 27: 1117-24.
14. Walters JK, Boswell LE, Green MK et al.: Pyrethrin and pyrethroid illnesses in the Pacific northwest: a five-year review. Public Health Rep 2009; 124: 149-59.
15. Mdaghri YA, Mossadeq A, Faroudy M, Sbihi A: Cardiac complications associated with organophosphate poisoning. Ann Cardiol Angeiol (Paris) 2010; 59: 114-7.
16. Magdalan J, Zawadzki M, Merwid-Lad A: Fatal intoxication with hydrocarbons in deltamethrin preparation. Hum Exp Toxicol 2009; 28: 791-3.
17. Walters JK, Boswell LE, Green MK et al.: Pyrethrin and pyrethroid illnesses in the Pacific northwest: a five-year review. Public Health Rep 2009; 124: 149-59.
18. Chen HW, Tseng TK, Ding LW: Intravenous paraquat poisoning. J Chin Med Assoc 2009; 72: 547-50.
19. Jović-Stosić J, Babić G, Todorowić V: Fatal diquat intoxication. Vojnosanit Pregl 2009; 66: 477-81.
otrzymano: 2010-07-21
zaakceptowano do druku: 2010-09-01

Adres do korespondencji:
*Jerzy Robert Ładny
Zakład Medycyny Ratunkowej i Katastrof Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku
ul. Waszyngtona 15A, 15-274 Białystok
tel.: (85) 745-08-05, tel./fax: (85) 745-08-04
e-mail: medrat@amb.edu.pl

Postępy Nauk Medycznych 9/2010
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych