Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 4/2010, s. 129-132
Agnieszka Fiutak**
Odpowiedzialność karna za zaniechanie udzielenia świadczenia zdrowotnego
W systemie prawa polskiego fundamenty udzielenia świadczenia zdrowotnego tworzą1:
1) art. 68 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r.2, który każdemu człowiekowi gwarantuje prawo do ochrony zdrowia oraz „niezależnie od sytuacji materialnej obywateli, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych”,
2) art. 6 ust. 1 ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta3, wedle którego „pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom wiedzy medycznej”,
3) art. 7 ustawy z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej4, który stanowi, że zakład opieki zdrowotnej nie może odmówić udzielenia świadczenia zdrowotnego osobie potrzebującej natychmiastowej pomocy medycznej ze względu na zagrożenie zdrowia lub życia,
4) art. 15 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych5, który wymienia zakres świadczeń przysługujących ubezpieczonemu (świadczenie zdrowotne służące zachowaniu, zapobieganiu, przywracaniu, poprawie i promocji zdrowia),
5) art. 30 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty6, wedle którego „lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia oraz w innych przypadkach nie cierpiących zwłoki”,
6) art. 2, 7, 68, 69 Kodeksu Etyki Lekarskiej7, które stanowią, że:
a) „Powołaniem lekarza jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego, zapobieganie chorobom, leczenie chorych oraz niesienie ulgi w cierpieniu; lekarz nie może posługiwać się wiedzą i umiejętnością lekarską w działaniach sprzecznych z tym powołaniem” (art. 2 ust. 1).
b) „Największym nakazem etycznym dla lekarza jest dobro chorego – salus aegroti suprema lex esto. Mechanizmy rynkowe, naciski społeczne i wymagania administracyjne nie zwalniają lekarza z przestrzegania zasady” (art. 2 ust. 2).
c) „W szczególnie uzasadnionych wypadkach lekarz może nie podjąć się lub odstąpić od leczenia chorego, z wyjątkiem przypadków nie cierpiących zwłoki. Nie podejmując albo odstępując od leczenia lekarz winien wskazać choremu inną możliwość uzyskania pomocy lekarskiej” (art. 7).
d) „Jeżeli z zatrudnienia lekarza wynika, że winien on spełniać swe obowiązki wobec powierzonych jego opiece chorych bez świadczeń finansowych z ich strony, to nie może żądać od tych chorych wynagrodzenia w jakiejkolwiek formie, ani też uzależniać leczenia od uzyskania materialnych korzyści” (art. 68).
e) „Lekarz nie może odmówić pomocy lekarskiej w przypadkach niecierpiących zwłoki, jeżeli pacjent nie ma możliwości uzyskania jej ze strony instytucji do tego powołanej” (art. 69).
Do lekarzy odnosi się art. 2 k.k. stanowiący, że „odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi”.
W polskim prawie karnym nie ma charakterystycznego przepisu, który dotyczyłby bezpośrednio odpowiedzialności karnej lekarza za zaniechanie udzielenia świadczenia zdrowotnego8. Z tego też powodu jego odpowiedzialność w tym względzie opiera się na zasadach ogólnych, wspólnych dla wszystkich osób. Jej podstawą mogą być:
1) art. 160 k.k. określający narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,
2) art. 162 k.k. penalizujący nieudzielenie pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,
3) art. 156 k.k. penalizujący spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w postaci pozbawienia człowieka wzroku, słuchu, mowy, zdolności płodzenia, innego ciężkiego kalectwa, innej ciężkiej choroby nieuleczalnej lub długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu, trwałej choroby psychicznej, całkowitej albo znacznej trwałej niezdolności do pracy w zawodzie lub trwałego, istotnego zeszpecenia lub zniekształcenia ciała,
4) art. 157 § 1 i § 2 k.k. dotyczący lekkiego i średniego uszczerbku na zdrowiu.
Podstawą odpowiedzialności może być także art. 155 k.k. (nieumyślne spowodowanie śmierci), a także odpowiedzialność z art. 148 k.k. § 1 (zabójstwo).
W przypadku gdy lekarz nie jest obciążony statusem gwaranta (art. 2 k.k.) i umyślnie zaniecha pomocy, odpowiada za nieudzielenie jej (art. 162 k.k.). Jeżeli natomiast mamy do czynienia z lekarzem-gwarantem, który umyślnie nie udziela pomocy, może ponieść odpowiedzialność w zależności od zaistniałego skutku, nawet za umyślne zabójstwo (art. 148 § 1 k.k.)9.
Lekarz jest awalistą jedynie wtedy, gdy spoczywa na nim szczególny obowiązek prawny zapobiegania pejoratywnym skutkom dla zdrowia i życia pacjenta. Przepisy, a w szczególności art. 2 KEL, nakładają na lekarza jedynie obowiązek deontologiczny ochrony życia i zdrowia pacjenta, który nie ma jednak charakteru bezwzględnego10. Gdy brak jest specjalnej relacji prawnej polegającej na tym, że w związku z wykonywaniem swego zawodu w ramach publicznoprawnego stosunku pracy w zakładzie opieki zdrowotnej lub też cywilnoprawnej umowy z pacjentem, lekarz zobowiązany jest do zapobiegania ujemnym dla zdrowia i życia pacjenta skutkom, nie staje się gwarantem nienastąpienia powyższych skutków i może odpowiadać jedynie w oparciu o przepis 162 k.k.11 W stosunku do lekarzy w grę może wchodzić art. 30 u.z.l.l.d. Przepis ten szerzej niż art. 162 k.k. określa obowiązek udzielenia pomocy lekarskiej poprzez sformułowanie, że lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku. Obowiązek pomocy zawarty w art. 162 § 1 k.k. nie jest bezwzględny. Zgodnie z przyjętym przez ustawodawcę zasadniczym kryterium, że życie każdego człowieka stanowi taką samą wartość, nie wymaga się od ewentualnego ratującego, aby ten narażał życie lub zdrowie własne lub innej osoby12. Nie oznacza to jednak rozszerzenia zakresu odpowiedzialności art. 162 k.k., ten bowiem należy interpretować ściśle wg opisanych kryteriów. Oznacza to jedynie, że lekarz, który zaniechał działań, może ponieść odpowiedzialność innego rodzaju: zawodową, cywilną – odszkodowawczą.
Zestawiając brzmienie art. 30 u.z.l.l.d. z brzmieniem art. 162 k.k., trzeba przede wszystkim wskazać, że obowiązek pomocy z art. 30 u.z.l.l.d. obejmuje sytuacje, w których istnieje zagrożenie „ciężkim uszkodzeniem ciała lub ciężkim rozstrojem zdrowia”. O ile pojęcia te odpowiadały nazewnictwu przyjętemu na gruncie k.k. z 1969 r., o tyle obecnie kodeks karny już się nim nie posługuje, zatem przepis odnoszący się do udzielania pomocy przez lekarza nie odpowiada w tym zakresie ogólnoludzkiemu obowiązkowi ratowania zagrożonych osób. Powszechnie przyjmuje się pojęcie „ciężkiego uszczerbku na zdrowiu” z art. 162 k.k. tak równoznaczne z pojęciem użytym w art. 30 u.z.l.l.d.13.
Zawodowy obowiązek prawny udzielenia pomocy lekarskiej jest znacznie szerszy od obowiązku powszechnego. Penalizacja przewidziana w art. 162 k.k. nie obejmuje zatem pełnego zakresu obowiązku, określonego w art. 30 u.z.l.l.d., a ponadto w art. 162 k.k. pojawia się alienacja odpowiedzialności karnej ze względu na okoliczności, które w art. 30 u.z.l.l.d. nie zostały w ogóle wskazane14. Jak trafnie utrzymuje K. Daszkiewicz, od lekarza – w zależności od sytuacji – można oczekiwać pomocy lekarskiej lub pomocy opartej na ogólnoludzkim obowiązku, niezwiązanej z wykonywaniem zawodu15. Lekarz nie może zasłaniać się brakiem czasu, własnymi zajęciami, chęcią odpoczynku, późną porą, nie może również zasłaniać się tym, że w poradni oczekują pacjenci, chyba że naraziłoby to ich na niebezpieczeństwo16. Jak pisze T. Brzeziński, wybranie zawodu lekarza oznacza samo przez się zobowiązanie do pozostawania w stałym pogotowiu, by śpieszyć z pomocą w sytuacjach zagrożenia życia i zdrowia17.
A. Zoll18 podaje przykład sprawy lekarza pogotowia, który u skarżącej się na bóle brzucha pacjentki nie rozpoznał przedwczesnego porodu. Następnie dyspozytorka pogotowia, pomimo kilkukrotnych wezwań o przyjazd karetki do rozpoczętego porodu, odmówiła jej wysłania. Karetka pogotowia, która ostatecznie przyjechała, zabrała do szpitala matkę i dziecko owinięte w koc. W szpitalu odcięto pępowinę, a koc zwrócono ojcu dziecka, który po powrocie do domu znalazł w nim martwego noworodka. Zostało ono pozostawione w kocu przez przeoczenie personelu. Sąd skazał zarówno lekarza, jak i dyspozytorkę za przestępstwo z art. 162 k.k. w odniesieniu do matki i noworodka.
Nieudzielenie pomocy oznacza zaniechanie przez lekarza podjęcia w odniesieniu do określonej osoby znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu jakichkolwiek działań lekarskich zmierzających do jej udzielenia. Przestępstwo to jest przestępstwem umyślnym, dlatego zaniechanie takie musi być świadome. Oznacza to, że lekarz musi obejmować swą świadomością stan zagrożenia, w którym znajduje się ta osoba, i równocześnie chcieć lub co najmniej godzić się na to, iż nie udzielając mu pomocy stanowi temu się nie przeciwstawia.
Dla pociągnięcia lekarza do odpowiedzialności na podstawie art. 162 k.k. nieodzowne jest spełnienie trzech warunków wyjściowych:
1) lekarz musi być świadomy niebezpieczeństwa grożącego pacjentowi, o którym mowa w tym przepisie,
2) mimo posiadania świadomości w powyższym względzie, podejmuje decyzję o nieudzieleniu zagrożonemu adekwatnej pomocy medycznej,
3) na lekarzu tym nie ciążył szczególny obowiązek prawny troszczenia się o tego właśnie pacjenta19.
Przykładem postępowania lekarza, które mogłoby zostać zakwalifikowane jako nieudzielenie pomocy jest sprawa lekarki zatrudnionej w przychodni, do której zwrócił się o pomoc pracownik zakładu przemysłowego znajdującego się po drugiej stronie ulicy, którego kolega stracił przytomność. Lekarka odmówiła opuszczenia stanowiska pracy (mimo że wiedziała, iż stan pacjenta musi być poważny i w przychodni w tym czasie pracowało kilku innych lekarzy) i poleciła wezwać karetkę pogotowia. Chory zmarł na krótko po przyjeździe karetki. W sprawie tej lekarka poniosła jedynie odpowiedzialność zawodową, sąd lekarski uznał ją winną naruszenia art. 12 u.z.l. z 1950 r.20 (obecnie art. 30 u.z.l.l.d.) oraz art. 2 KEL. Lekarka nie poniosła odpowiedzialności karnej21.
Jeżeli lekarz nie jest osobą szczególnie zobowiązaną do ochrony życia lub zdrowia danego pacjenta, to nie udzielając świadczenia lekarskiego, może odpowiadać tylko w granicach art. 162 k.k. za zaniechanie udzielenia pomocy22. Jeżeli lekarz jest osobą szczególnie zobowiązaną do ochrony życia lub zdrowia danego pacjenta, zaniechanie udzielenia pomocy może rodzić odpowiedzialność za skutek w postaci śmierci pacjenta lub uszczerbku na zdrowiu (zob. art. 2 k.k.23).
Typowym źródłem takiego obowiązku mogą być umowy o charakterze cywilnoprawnym – najbardziej znanym i podstawowym rodzajem takiej umowy jest umowa o pracę zawarta pomiędzy lekarzem a zakładem opieki zdrowotnej. Na jej mocy lekarz jest zobowiązany do świadczenia określonych usług zdrowotnych pacjentom tych zakładów w ramach zakresu obowiązków ustalonych w umowie. Identyczną odpowiedzialność ponosić będzie lekarz w ramach tzw. kontraktu zawartego z zakładem opieki zdrowotnej (jest to umowa podobna do umowy zlecenia – art. 750 k.c.). Gwarantem jest również lekarz prowadzący na własny rachunek prywatną praktykę lekarską od momentu, w której choćby w formie konkludentnej, podejmuje się leczenia pacjenta.
Lekarz-gwarant ponosi odpowiedzialność karną z art. 160 § 2 lub 3 k.k., gdy w wyniku zaniechania udzielenia świadczenia zdrowotnego w odniesieniu do pacjenta spowodował taki stan rzeczy, w którym pacjent ten znalazł się w sytuacji grożącej bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, mimo że poprzednio w stanie takim nie był24. Przestępstwo z art. 160 § 2 k.k. należy do przestępstw o ograniczonym kręgu podmiotów i może być popełnione tylko przez osobę mającą obowiązek troszczenia się o osobę narażoną na niebezpieczeństwo25. Lekarz, który uchyla się – wbrew obowiązkowi – od udzielenia pomocy ciężko choremu lub rannemu, naraża go tym samym na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu26.
Dla skazania lekarza-gwaranta za to przestępstwo niezbędne jest wykazanie, że:
1) lekarz miał świadomość, iż ciąży na nim obowiązek opieki nad opieką zagrożoną, tj. że pełni on wobec niej rolę gwaranta,
2) lekarz-gwarant miał świadomość i wolę nieudzielenia świadczenia zdrowotnego, a ponadto przynajmniej godził się na to, że poprzez zaniechanie udzielenia świadczenia zdrowotnego naraża pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo, określone w tym przepisie, następstw zdrowotnych wynikających przyczynowo z takiego zaniechania (ewentualność, iż lekarz chciał tego, jest tu teoretycznie możliwa, praktycznie jednak mało prawdopodobna)27.
Odpowiedzialność karna z art. 160 § 3 k.k. możliwa jest tylko wtedy, gdy wykaże się, że lekarz w swych zachowaniach wobec pacjenta nie zachował wymaganych zasad ostrożności oraz przewidywał lub co najmniej mógł przewidzieć następstwa swego zaniechania w postaci narażenia pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo wystąpienia opisanych w tym przepisie następstw. Polskie prawo karne nie zna tzw. odpowiedzialności obiektywnej za sam (niezawiniony) skutek28.
W ostatnich latach pojawiają się przypadki pociągnięcia do odpowiedzialności karnej pracowników medycznych za nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 k.k.) i za nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 § 2 k.k.). Warunkiem przypisania któregokolwiek z wymienionych przestępstw jest przypisanie lekarzowi winy. Wina ta najczęściej polega na niedołożeniu należytej staranności w wypełnianiu swoich obowiązków29.

**Autorka jest prawnikiem, redaktor naczelną „Edukacji Prawniczej”, pielęgniarką z 9-letnim stażem, doktorantką WPiA Uczelni Łazarskiego w Warszawie. Specjalizuje się w prawie karnym i medycznym.
1M. Filar wymienia jeszcze art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny z dnia 4 kwietnia 1997 r., jednak nie można w Polskich realiach powoływać się na ww. Konwencję Bioetyczną, gdyż Polska do dnia dzisiejszego, tj. 30.11.2010 r., jej nie ratyfikowała, co skutkuje brakiem charakteru wiążącego. Przywoływana Konwencja Bioetyczna może stanowić jedynie zalecenie dla lekarzy, jak mają postępować, jednak bez konsekwencji karnych za jej niestosowanie. M. Filar, Odpowiedzialność karna lekarza za zaniechanie udzielenia świadczenia zdrowotnego ( nieudzielenie pomocy), Pr. i Med. 1999, Nr 3 (vol. 1), s. 33-45; M. Filar [w:] M. Filar, S. Krześ, E. Marszałkowska-Krześ, P. Zaborowski, Odpowiedzialność lekarzy i zakładów opieki zdrowotnej, Warszawa 2005, s. 107-108; M. Filar, Lekarskie prawo karne, Kraków 2000., s. 39-82.
2Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.
3Dz.U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm., dalej jako: Prawa Pacjenta.
4T. jedn.; Dz.U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 ze zm., dalej jako: u.z.o.z.
5T. jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.
6T. jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm., dalej jako: u.z.l.l.d.
7T. jedn. z dnia 2 stycznia 2004 r. zawierający zmiany uchwalone w dniu 20 września 2003 r. przez Nadzwyczajny VII Krajowy Zjazd Lekarzy, http://www.nil.org.pl/xml/nil/wladze/str_zl/zjazd7/kel, stan na dzień 30.11.2009 r.
8„Przepis tak zawarty był np. w k.k. byłej Jugosławii z dnia 30 czerwca 1977 r. Artykuł 127 przewidywał karę jednego roku pozbawienia wolności dla lekarza, których wbrew obowiązkowi nie udzielił pomocy lekarskiej. Podobnie art. 276 k.k. Portugalii z dnia 23 września 1982 r. przewiduje karę dla lekarza uchylającego się od udzielenia pomocy w sytuacji zagrożenia życia (...)”; E. Deutch (red.), H.-L. Schreber, Medical Responsability In Western Europe , Berlin-Heidelberg 1983, podaję za: M. Filar, Lekarskie prawo..., op. cit., s. 43, przypis 8.
9J. Kulesza, Źródła obowiązku gwaranta a odpowiedzialność karna lekarza za zaniechanie pomocy, Pr. i Med. 2008, Nr 1 (30, vol 10), s. 14.
10M. Filar, Lekarskie prawo..., op. cit., s. 46.
11Wyrok SN z dnia 29 kwietnia 1994 r., WR 70/94, OSNKW 1994, Nr 11-12, poz. 70; A. Liszewska, Glosa do wyroku SN z dnia 29.4.1994 r., WR 70/94, Pal. 1995, Nr 5, s. 236.
12M. Budyn-Kulik [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Kraków 2006, s. 316.
13J. Kulesza, Lekarski obowiązek pomocy na tle obowiązku ogólnoludzkiego ( art. 162 k.k.), Pr. i Med. 2006, Nr 1 (22 vol 8), s. 105; B. Michalski, Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu. Nowa kodyfikacja karna. Krótkie komentarze, Warszawa 2000, s. 34.
14L. Kubicki, Obowiązek udzielenia pomocy lekarskiej, Pr. i Med. 2003, Nr 13 (vol 5), s. 14.
15K. Daszkiewicz, Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu. Rozdział XIX Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 2000, s. 425-426
16J. Kulesza, Lekarski obowiązek pomocy na tle obowiązku ogólnoludzkiego (art. 162 k.k.), Pr. i Med. 2006, Nr 1 (22 vol 8), s. 112; SN z dnia 14 czerwca 1956 r., IV KO 17/55, OSN 1956, Nr 4, poz. 51.
17T. Brzeziński [w:] T. Kielanowski (red.), Etyka i deontologia lekarska, Warszawa 1985, s. 57.
18A. Zoll, Zaniechanie leczenia – aspekty prawne, Pr. i Med. 2000, Nr 5 (vol 2), s. 31-38.
19M. Filar, Lekarskie prawo..., op. cit., s. 55; J. Zajdel, Kompendium prawa medycznego, Łódź 2008, s. 189.
20Ustawa z dnia 28 października 1950 r. o zawodzie lekarza, Dz.U. Nr 50, poz. 489 ze zm., dalej jako: u.z.l.
21A. Liszewska, Odpowiedzialność karna lekarza za błąd w sztuce lekarskiej, Kraków 1998, s. 171; M. Filar, Lekarskie prawo..., op. cit., s. 55.
22A. Zoll, Zaniechanie leczenia – aspekty prawne, Pr. i Med. 2000, Nr 5 (vol. 2), s. 31-38.
23Art. 2 k.k. stanowi, że: „Odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi”.
24M. Filar, Lekarskie prawo..., op. cit., s. 67-73; wyrok SN z dnia 5 listopada 2002 r., IV KKN 347/99, LEX Nr 74394.
25B. Michalski [w:] A. Wąsek (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do artykułów 117-221. Tom I, Warszawa 2006, s. 402; Wyrok SA w Łodzi z dnia 9 marca 1995 r., II Akr 40/95, Prok. i Pr. 1995, Nr 6, poz. 23; M. Budyn-Kulik [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks Karny. Praktyczny komentarz, Kraków 2006, 313.
26Wyrok SN z dnia 28 kwietnia 1994 r., WR 70/94, OSNKW 1994, Nr 11-12, poz. 70 z aprobującą glosą A. Liszewskiej, Pal. 1995, Nr 5-6, poz. 236; wyrok SN z dnia 28 kwietnia 2000 r., V KKN 318/99, Prok. i Pr. 2000, Nr 12, poz. 6.
27M. Filar, Lekarskie prawo..., op. cit., s. 77-78.
28 Ibidem, s. 79-80.
29M. Iżycka-Rączka, Odpowiedzialność karna lekarza, Medycyna po Dyplomie 2000, Nr 10 (59) /Vol 9/, s. 32.
Adres do korespondencji:
Agnieszka Fiutak
e-mail: agnieszka.fiutak@gmail.com

Medycyna Rodzinna 4/2010
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna