Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Balneologia Polska 1/2006, s. 51-55
Janina Trepińska1, Katarzyna Piotrowicz1, Rafał Bąkowski2, Filip Bolechała3
Pogoda a samobójstwa
Weather and suicides
1 z Zakładu Klimatologii Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie
2 z Zakładu Prognoz Meteorologicznych Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej Oddziału Krakowskiego
3 z Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie
Streszczenie
W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby samobójstw, w tym również samobójstw przez powieszenie, które stanowią najliczniejszą grupę. Najczęściej tę metodę odebrania sobie życia wybierają mężczyźni, znacznie rzadziej kobiety. Do przyczyn samobójczych zgonów zalicza się m.in. choroby psychiczne, alkoholizm, narkomanię, wpływ społeczeństwa i najbliższego otoczenia, a także warunki meteorologiczne.
W opracowaniu podjęto próbę wykazania wpływu warunków pogodowych na częstość przypadków samobójstw przez powieszenie w okolicach Krakowa w latach 1991-2004. Do meteorotropowych sytuacji pogodowych zaliczono: duże i bardzo szybkie zmiany ciśnienia atmosferycznego i temperatury powietrza oraz dni upalne i gorące, mroźne i bardzo mroźne, dni parne, a także dni z wiatrem halnym.
Najwięcej samobójstw przez powieszenie w okolicach Krakowa popełniono w maju (13,9%) i w okresie od maja do lipca (40%). Część z nich mogła mieć związek z występującymi w tych miesiącach dniami upalnymi i parnymi oraz z wiatrem halnym. Szczególnie niekorzystne okazały się również gwałtowne i duże spadki ciśnienia atmosferycznego.
Wstęp
Według Światowej Organizacji Zdrowia wśród przyczyn śmierci ludzi na całym świecie samobójstwa zajmują 13 miejsce. Tylko w 2000 roku zanotowano ich ponad 815 tys. W Europie dokonuje się każdego roku ok. 43 tys. samobójstw i 700 tys. prób samobójczych (4, 8). Również w Polsce liczba zamachów samobójczych zakończonych zgonem jest znaczna i niestety w ostatnich latach obserwuje się wzrost ich częstości (4, 8). W 2001 roku w naszym kraju samobójstwo popełniło ponad 4900 osób, a 2002 już 5100 (9).
Badania kliniczne dowodzą, że głównymi przyczynami targnięcia się ludzi na swoje życie są zaburzenia w samym człowieku: choroba psychiczna, szczególnie depresje i zaburzenia afektywne oraz nadużywanie alkoholu i substancji psychotropowych, także wpływ społeczeństwa i najbliższego otoczenia: patologia i nieporozumienia w rodzinie, stresujące przeżycia, kłopoty finansowe, zawód miłosny, a w przypadku nieletnich również problemy w szkole i brak akceptacji wśród rówieśników (2, 9). Często trudno jednoznacznie podać przyczynę samobójczej śmierci, gdyż zwykle istnieje równocześnie kilka czynników sprawczych. Ogólnie uważa się, że nie bez znaczenia są również warunki pogodowe. W literaturze wielokrotnie poruszano problem zależności pomiędzy zachorowalnością i śmiertelnością ludzi a warunkami meteorologicznymi (1, 3, 10, 11, 12, 13). Na szkodliwe działanie pogody, tzw. psychiczne odczuwanie pogody, jest narażony przede wszystkim układ nerwowy, a dopiero później podlegają jemu inne narządy (5, 6, 7). Najbardziej wrażliwi na sytuacje meteorotropowe są pacjenci cierpiący na depresję, schizofrenię, neurotycy, a także narkomani i alkoholicy (9). Właśnie tacy pacjenci zaliczani są do grupy największego ryzyka zamachów samobójczych.
Wśród meteorotropowych sytuacji pogodowych wyróżnia się m.in.: układy niskiego ciśnienia i związane z nimi nagłe zmiany poszczególnych elementów meteorologicznych (głownie ciśnienia atmosferycznego i temperatury powietrza) podczas przechodzenia frontów atmosferycznych, szczególnie frontu chłodnego oraz występowanie wiatru halnego czy burz (6, 7).
Celem opracowania jest charakterystyka sezonowego zróżnicowania przypadków samobójstw przez powieszenie oraz próba określenia wpływu warunków pogodowych na liczbę popełnionych w ten sposób zgonów w Krakowie i okolicach w latach 1991-2004.
Materiał i metoda
Do analizy wykorzystano dane dotyczące samobójstw przez powieszenie pochodzące z Zakładu Medycyny Sądowej Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obejmują one jedynie samobójstwa dokonane. Dla spełnienia warunków jednorodności badanej grupy i uniknięcia nieprecyzyjnej kwalifikacji spośród wszystkich przypadków samobójstw badanych pośmiertnie w krakowskim Zakładzie Medycyny Sądowej wybrano tylko te, w których przyczyną zgonu było uduszenie gwałtowne przez powieszenie. Odrzucono też te przypadki, w których nie można było ustalić precyzyjnej daty zgonu lub które nie pochodziły z rejonu miasta Krakowa i jego okolic.
Dane meteorologiczne wykorzystane w opracowaniu pochodzą ze Stacji Naukowej Zakładu Klimatologii UJ w Krakowie położonej na terenie Ogrodu Botanicznego, ze stacji synoptycznej w Krakowie-Balicach i Zakopanem oraz z Wysokogórskiego Obserwatorium Meteorologicznego na Kasprowym Wierchu z lat 1991-2004.
Za niekorzystne warunki meteorologiczne, działające rozdrażniajaco, silnie i bardzo silnie bodźcowo przyjęto duże i bardzo szybkie zmiany ciśnienia atmosferycznego, temperatury powietrza oraz dni: upalne i gorące, mroźne i bardzo mroźne, dni parne oraz dni z wiatrem halnym. Nie ograniczono się jedynie do określenia związku poszczególnych elementów meteorologicznych z liczbą popełnionych samobójstw ale uwzględniono oddziaływanie całego zespołu elementów pogodowych.
Wyniki
Wśród sposobów popełniania samobójstw największą grupę stanowią samobójstwa przez powieszenie (tab. 1). Najczęściej tę metodę wybierają mężczyźni, prawie 70%, znacznie rzadziej kobiety – niecałe 44% (tab. 1).
Tabela 1. Sposoby popełniania samobójstw.
SposóbOgółem (%)Kobiety (%)Mężczyźni (%)
powieszenie63,443,869,4
upadek11,520,38,9
zatrucie9,514,37,9
utonięcie6,512,74,6
rany cięte i kłute2,93,12,8
przejechanie (pociąg)1,91,82,0
postrzał1,80,42,2
inne2,53,62,2
razem100,0100,0100,0
W latach 1991-2004 w Krakowie i okolicach zdarzyło się łącznie 1737 samobójstw przez powieszenie. Dni z samobójstwami było 1467, przy czym w 208 dniach samobójstwa popełniły dwie osoby, w 27 dniach – trzy, a w 1 dniu – aż cztery osoby. W analizowanym 14-leciu liczba samobójstw w roku przekroczyła w każdym przypadku 100 (ryc. 1). Najwięcej samobójstw popełniono w 2002 roku, aż 156, natomiast najmniej w 1996 i 1991 roku, odpowiednio 102 i 103 (ryc. 1).
Ryc. 1. Liczba samobójstw przez powieszenie w Krakowie i okolicach w poszczególnych latach.
W każdym z miesięcy analizowanego wielolecia popełniono samobójstwo przez powieszenie. Najmniej osób zginęło w ten sposób w listopadzie 1995 roku i styczniu 1996 roku – 3 osoby, najwięcej w marcu 1997 roku – 20 osób.
Z danych wynika, że średnio w miesiącu co najmniej 8 osób odbiera sobie życie przez powieszenie. Najwięcej samobójstw popełniono w maju (średnio 13,9, co stanowi 11% wszystkich przypadków) i w okresie od maja do lipca (40%), najmniej w lutym i grudniu (średnio 8,4) oraz zimą (średnio 8,6, co stanowi 21%) (ryc. 2).
Ryc. 2. Średnia liczba samobójstw przez powieszenie w Krakowie i okolicach w poszczególnych miesiącach z lat 1991-2004.
Jak wspomniano we wstępie, do sytuacji meteorotropowych zalicza się m.in. duże i szybkie zmiany ciśnienia atmosferycznego i temperatury powietrza. W niniejszym opracowaniu badając wpływ tych elementów meteorologicznych na samobójstwa przez powieszenie wyróżniono w całym 14-leciu takie dni, w których oprócz samobójstw zanotowano duże (8-16 hPa oraz 6,1-12,0°C) i bardzo duże (powyżej 16 hPa oraz powyżej 12,0°C) zmiany ciśnienia atmosferycznego lub temperatury powietrza z dnia na dzień i pomiędzy trzema terminami obserwacyjnymi, tj. o godz. 7, 13 i 19 czasu środkowoeuropejskiego, czyli T7-T13, T13-T19, T19-T7 następnego dnia.
Stwierdzono zwiększoną liczbę omawianych samobójstw podczas zmian ciśnienia atmosferycznego z dnia na dzień o ponad 16 hPa, szczególnie w półroczu chłodnym oraz zimą i wiosną. Obliczone wartości prawdopodobieństwa warunkowego (aż 50%) wskazują na znacznie większy związek zamachów samobójczych ze spadkiem ciśnienia atmosferycznego o ponad 16 hPa w godzinach nocnych, pomiędzy III i I terminem obserwacyjnym dnia następnego. Przy spadku ciśnienia w przedziale 8-16 hPa prawdopodobieństwo to wynosi 28,8%. Okazuje się, że nie tylko wartość zmiany ciśnienia jest istotna, ale również znak i część doby, w której ta zmiana występuje. Podczas wzrostów ciśnienia atmosferycznego stwierdzono, że prawdopodobieństwo warunkowe wystąpienia samobójstwa znacznie spada. Wynosi 25,0% podczas wzrostów ciśnienia powyżej 16 hPa, a tylko 16,7% przy wzrostach w przedziale 8-16 hPa. Wzrost ciśnienia z dnia na dzień o ponad 16 hPa, głównie w południowym terminie obserwacyjnym, przyczynił się do wzrostu samobójstw w półroczu ciepłym, a szczególnie jesienią.
Znacznie mniejszy wpływ na liczbę stwierdzonych przypadków odbierania sobie życia miały wahania temperatury powietrza w ciągu dnia. W tym przypadku, jedynie silne wzrosty temperatury, powyżej 12°C, między godziną 7 a 13 wykazały prawdopodobieństwo warunkowe równe 26,0%. Badając wpływ dobowych zmian temperatury na wystąpienie samobójstwa wykazano, że przy zmianach temperatury w przedziale od 6,1 do 12°C prawdopodobieństwo warunkowe wahało się w granicach 24-25%, natomiast przy zmianach dobowych większych od 12°C, wartości te wzrastają do 40%. Zauważono, że dość wyraźnie zaznaczyła się częstość pojawiania się samobójstw w dniach, w których wystąpił duży (6,1-12°C) i bardzo duży (>12°C) wzrost temperatury powietrza. Miało to miejsce głównie w półroczu ciepłym i latem.
Analiza statystyczna wykazała, że podczas występowania zarówno dni upalnych, z temperaturą maksymalną powietrza przekraczającą 30°C, jaki i parnych, z prężnością pary wodnej powyżej 18,8 hPa, wzrasta liczba popełnianych samobójstw. Szczególnie wyraźnie ta zależność jest zauważalna wiosną, od marca do maja oraz w czerwcu. W przypadku dni parnych również jesienią, głównie we wrześniu.
Po okresie zimowym, pojawienie się dni gorących i parnych jest szczególnie silnie bodźcowe dla psychiki człowieka i może powodować próby samobójcze. Dni takie, charakterystyczne głównie dla okresu letniego (czerwiec-lipiec) w ostatnich latach szczególnie często pojawiają się nagle w kwietniu i maju. Wydaje się więc, że prawdopodobnie to może być jedną z przyczyn wysokiej liczby samobójstw popełnianych częściej właśnie w tych miesiącach. Nagłe pojawienie się dni parnych we wrześniu działa również destabilizująco na psychikę. Wzrost samobójstw może być więc związany z pojawieniem się dni, które nie są typowe w danym miesiącu.
Bardzo często wypadki samobójcze były wiązane z występowaniem wiatru fenowego (halnego) (10, 11, 12, 13). Podczas występowania tego wiatru mamy do czynienia nie tylko z jednym wyodrębnionym czynnikiem meteorologicznym, ale zawsze działa w tym czasie cały kompleks pogodowy: wzrasta temperatura powietrza, spada wilgotność, występują nagłe zmiany ciśnienia atmosferycznego, prędkości wiatru i jonizacji powietrza (przewaga jonów dodatnich). W konsekwencji pogoda związana z występowaniem wiatru halnego wywiera niekorzystny wpływ na organizm. W zależności od typu psychicznego człowieka powoduje albo wzmożoną pobudliwość i agresję, albo bardzo silną depresję, która może skończyć się nagłą decyzją odebrania sobie życia (12, 13).
W analizowanych latach wiatry fenowe (halne) stwierdzono w 247 dniach. Najczęściej występowały one w listopadzie (50 przypadków, stanowiące 20,2%), w październiku i w kwietniu (ryc. 3). Z kolei najrzadziej omawiane wiatry występowały w sierpniu – zaledwie 0,4% przypadków oraz w lipcu i czerwcu (ryc. 3). Na półrocze chłodne przypada 62,3% przypadków wystąpienia wiatrów halnych, na półrocze letnie – 37,7% (tab. 2). Najbardziej sprzyjającą porą roku dla wystąpienia omawianego zjawiska jest jesień (41,3% przypadków) i wiosna (27,1%), a najmniej sprzyjającą – lato (8,9%) oraz zima (22,7%). Zaznacza się zatem wzrost częstości pojawiania się wiatrów halnych w przejściowych porach roku, natomiast najmniej takich dni występowało w miesiącach letnich (tab. 2).
Ryc. 3. Przebieg roczny częstości (w %) występowania wiatru halnego i częstości samobójstw w dniach z takim wiatrem.
Tabela 2. Wpływ wiatru halnego na samobójstwa.
 Wiatr halnySamobójstwa w czasie wiatru halnego
Liczba przypadkówCzęstość [%]Liczba przypadkówCzęstość [%]
Półrocze chłodne (XI-IV)15462,34428,6
Półrocze ciepłe (V-X)9337,73436,6
Zima (XII-II)5622,71425,0
Wiosna (III-V)6727,12537,3
Lato (VI-VIII)228,9940,9
Jesień (IX-XI)10241,33029,4
Analiza prawdopodobieństwa warunkowego wystąpienia samobójstwa w dniach ze stwierdzonym wiatrem halnym daje podstawy by stwierdzić, że największe prawdopodobieństwo występuje w okresie letnim, około 41%, przy czym w lipcu, prawdopodobieństwo to wynosi aż 55,6% (ryc. 4). Także znaczne wartości omawianego prawdopodobieństwa występowały wiosną (37,3%), a miesiącem, w którym stwierdzono największy wpływ na przypadki samobójstw był maj (aż 63,2%). Najmniejsze prawdopodobieństwo stwierdzono natomiast w zimie (25,0%) i w jesieni (29,4%). Zwraca uwagę fakt, że największe prawdopodobieństwo warunkowe wystąpienia samobójstwa w dniach z wiatrem halnym występuje wtedy, gdy przypadków wystąpienia omawianego zjawiska było stosunkowo niewiele, czyli w sezonach, w których wiatr halny pojawia się rzadko. Także półrocze ciepłe odznacza się większymi wartościami omawianego prawdopodobieństwa – 36,6%, niż półrocze zimowe – 28,6% (tab. 2). Dla całego roku wartość prawdopodobieństwa warunkowego wyniosła 31,6%.
Ryc. 4. Prawdopodobieństwo warunkowe (w %) wystąpienia samobójstwa w dniach z wiatrem halnym.
Podsumowanie i wnioski
W opracowaniu scharakteryzowano sezonowe zróżnicowanie samobójstw przez powieszenie oraz dokonano próby określenia wpływu jaki wywiera na nie pogoda. Stwierdzono, że:
– w badanym 14-leciu (1991-2004) zaobserwowano wzrost rocznej liczby samobójstw przez powieszenie w danych krakowskiego Zakładu Medycyny Sądowej,
– najwięcej samobójstw popełniono w maju (13,9%) i w okresie od maja do lipca (40%),
– w 2004 roku po raz pierwszy od 14 lat zanotowano w ciągu jednego dnia aż 4 zgony, którego przyczyną było powieszenie; miało to miejsce 31 maja,
– tak znaczną liczbę samobójstw w maju nie należy wiązać z prowadzonymi w tym okresie egzaminami maturalnymi, gdyż odsetek ludzi młodych popełniających w tym czasie zamachów samobójczych jest stosunkowo niewielki,
– w niektórych porach roku wzrost częstości popełnionych samobójstw można wiązać z występowaniem niekorzystnych i silnie bodźcowych warunków pogodowych,
– część z samobójstw mogła mieć związek z występowaniem w maju i kwietniu dni upalnych i parnych – pierwszych takich dni w roku po okresie zimowym oraz z występowaniem wiatru halnego w maju,
– część samobójstw popełnionych w okresie letnim 2002 roku można wiązać z wyjątkowo gorącym latem, kiedy to przez wiele dni panowała upalna pogoda na znacznej części Europy,
– wpływ wiatru halnego jest znacznie większy w tych sezonach roku, kiedy w wieloleciu pojawiał się stosunkowo rzadko, czyli wiosną i w lecie.
W Polsce niestety brak jest spójnego i kompleksowego programu przeciwdziałania samobójstwom, w którym należałoby uwzględnić sezonowe zróżnicowanie warunków pogodowych. Pogoda może mieć wpływ na decyzję o popełnieniu samobójstwa, ale z pewnością nie jest ona jedyną i decydującą przyczyną podjęcia takiego kroku.
Piśmiennictwo
1. Fleming G.: Klimat-środowisko-człowiek, WPRiL, Warszawa 1983.
2. Gmitrowicz A.: Społeczne i psychiczne uwarunkowania prób samobójczych u młodzieży, Post. Psychiatr. Neurol, 1999, 8.
3. Grąbczewski J.: Wpływ pogody na zdrowie człowieka, PZWL, Warszawa 1972.
4. Hołyst B.: Ocena tendencji rozwojowych samobójstw w Polsce i niektórych innych państwach, Lęk Depr., 1997, 3.
5. Jankowiak J., Tyczka S.: Zagadnienie meteorotropizmu u psychicznie i nerwowo chorych, Wiad. Uzdrow., 1963, 3/4.
6. Kozłowska Szczęsna T. (red.): Metody badań bioklimatu człowieka, Probl. Uzdrow., 1985, 1/2.
7. Kozłowska-Szczęsna T., Błażejczyk K., Krawczyk B.: Biometeorologia człowieka. Metody i ich zastosowanie w badaniach bioklimatu Polski, Monografie IGiPZ PAN, 1, Warszawa 1997.
8. Lester D.: Samobójstwa w Polsce na tle trendów światowych, Psychiatr. Pol., 2000, 34.
9. Polewka A., Bolechała F., Skupień E.: Samobójstwa dokonane i depresje u osób w wieku podeszłym, Przegl. Lek., 2002, 4-5 (59).
10. Przybyła R.: Próba określenia wpływu stanów pogody na samopoczucie ludzi chorych psychicznie w Zakopanem w latach 1983-1987, Maszynopis w Zakładzie Klimatologii IGiGP UJ, Kraków 1991.
11. Przybyła R.: Próba określenia wpływu stanów pogody na samopoczucie ludzi chorych psychicznie w Zakopanem, Zesz. IGiPZ PAN, 1994, 24.
12. Schiffer Z.: Wiatr halny a samobójstwa i bójki, [w:] Biometeorologia a organizm ludzi i zwierząt, Wojtusiak R.J. (red.), PWN, Warszawa-Kraków 1986.
13. Schiffer. Z.: Próba określenia faz pogody i ich wpływu na nasilenie się schorzeń meteorotropowych, [w:] Biometeorologia a organizm ludzi i zwierząt, Wojtusiak R.J. (red.), PWN, Warszawa-Kraków 1986.
otrzymano: 2005-12-14
zaakceptowano do druku: 2005-12-28

Adres do korespondencji:
Prof. dr hab. Janina Trepińska
ul. Gronostajowa 7, 30-387 Kraków
fax. (0-12) 664-53-29

Balneologia Polska 1/2006