Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Balneologia Polska 1/2006, s. 56-63
J. Wiesław Kochański
Historia powstania i rozwoju Polskiego Towarzystwa Balneologii i Medycyny Fizykalnej
History of origin and development of polish balneology and physical medicine society
z Wyższej Szkoły Fizjoterapii z siedzibą we Wrocławiu
Uzdrowisko Lądek-Długopole S.A. w Lądku Zdroju
Streszczenie
W 1905 roku ukonstytuowało się Polskie Towarzystwo Balneologiczne i odbył się I Zjazd Balneologiczny. Przedstawiono rozwój i osiągnięcia, oraz działalność wydawniczą Polskiego Towarzystwa Balneologicznego na przestrzeni 100 lat jego istnienia.
Przedstawiono tematykę 4 Zjazdów Balneologicznych, które odbyły się w latach 1905-1939. Po zakończeniu II wojny światowej reaktywowano Polskie Towarzystwo Balneologiczne w maja 1954 r. na Zjeździe Balneologicznym w Inowrocławiu. Podano następnie tematykę 19 Zjazdów Balneologicznych, które zostały zorganizowane w okresie 1954-2003. Przedstawiono również jak kształtowało się lecznictwo uzdrowiskowe przed I i przed II wojną światową, a następnie od zakończenia II wojny światowej do chwili obecnej. Artykuł zakończono trzema wnioskami. Wnioskiem o konieczności utworzenia centralnej instytucji naukowej o podobnym charakterze jak Instytut Balneologiczny. Poczynienie starań o reaktywowanie Związku Uzdrowisk Polskich. Wprowadzenie korekty numeracji zjazdów naukowych towarzystwa, polegającej na pisaniu w dalszym ciągu numerów zjazdu cyframi rzymskimi jak to ma miejsce obecnie, a obok tego numeru dopisywać w nawiasie rzeczywistą numerację zjazdów cyframi arabskimi poczynając od pierwszego zjazdu w 1905 r.
Polskie Towarzystwo Balneologiczne w okresie od 1905 do 1939 roku
Utworzenie Polskiego Towarzystwa Balneologicznego nastąpiło w dniu 15 stycznia 1905 roku w Krakowie na pierwszym walnym zebraniu Polskiego Towarzystwa Balneologicznego, którego prezesem został prof. dr med. Ludomił Korczyński. Towarzystwo zatwierdziło statut i przejęło wszystkie dotychczasowe opracowania obu Krakowskich Komisji Balneologicznych działających w XIX wieku i na ich podstawie ustalono program działania nowo powstałego Towarzystwa (1, 21).
Na pierwszym, założycielskim walnym zebraniu akces do towarzystwa zgłosiło 50 osób, a po roku należało już ponad 100 osób. W krótkim okresie przygotowano program zjazdu balneologicznego, który miał być spotkaniem balneologów i sympatyków balneologii z trzech zaborów (1).
Pierwszy Zjazd Polskiego Towarzystwa Balneologicznego odbył się w maju 1905 roku w Krakowie, w którym wzięło udział 200 osób przybyłych z trzech zaborów. Na zjeździe, poza wystąpieniami medycznymi, uchwalono konieczność zajęcia się prawodawstwem uzdrowiskowym oraz utworzeniem uzdrowiskowego związku ekonomiczno-handlowego. Dzięki tym staraniom w 1908 roku powołano we Lwowie Krajowy Związek Zdrojowisk i Uzdrowisk, który obejmował swym zasięgiem trzy zabory (1).
W kwietniu 1909 roku odbył się w Krakowie 2. Zjazd Polskiego Towarzystwa Balneologicznego, na którym przedstawiono liczne doniesienia medyczne oraz podjęto wniosek o opracowaniu wskazań i przeciwwskazań do leczenia uzdrowiskowego chorób serca, które następnie zostały po raz pierwszy opracowane i opublikowane w 1914 r. Towarzystwo rozszerzając swoją działalność w 1913 roku, utworzyło samodzielną Sekcję Balneoklimatologii (4).
Polskie Towarzystwo Balneologiczne ściśle współpracowało z Krajowym Związkiem Zdrojowisk i Uzdrowisk, który w porozumieniu z towarzystwem utworzył w 1910 roku komisję balneolekarską, balneotechniczną i przemysłową oraz rozpoczął wydawanie periodyków „Nasze Zdroje” i „Przewodnik po zdrojowiskach i miejscowościach klimatycznych Galicji”. W latach następnych nawiązano współpracę z Sekcją Balneo-Klimatyczną Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego powstałą w 1913 r. (2, 3, 4).
Trzeci Zjazd Polskiego Towarzystwa Balneologicznego odbył się w kwietniu 1914 roku w Krynicy, gdzie wnioskowano o utworzenie katedry balneologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Dzięki wystąpieniu Zarządu Polskiego Towarzystwa Balneologicznego do Parlamentu Wiedeńskiego, parlament podjął uchwałę o powołaniu w 1914 roku katedry balneologii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, jednak z powodu wybuchu pierwszej wojny światowej nie doszło do jej otwarcia (1).
Po I wojnie światowej Polskie Towarzystwo Balneologiczne wznowiło swoją działalność około 1923 roku i przez następne lata zajmowało się głównie sprawami organizacyjnymi i legislacyjnymi, ponieważ ustawodastwo jak i standardy uzdrowisk znacznie różniły się pod poszczególnymi rozbiorami. W okresie międzywojennym liczba członków towarzystwa utrzymywała się w granicach 300-350 osób, z podziałem na członków honorowych, członków założycieli, członków zwyczajnych i członków wspierających (1).
W kwietniu 1930 r. odbył się w Krakowie 4. Zjazd Polskiego Towarzystwa Balneologicznego, którego tematem wiodącym były doniesienia medyczne, problemy ekonomiczne oraz dyskusja na temat powołania katedry balneologii i balneotechniki. Rozpoczęte bezpośrednio po wojnie, wielokrotne starania o utworzenie katedry balneologii nie zostały zrealizowane ze względów ekonomicznych. Prof. Korczyński znając te trudności, wszczął w 1936 roku budowę Instytutu Balneologicznego w Krakowie z funduszy społecznych, zwłaszcza z darowizn uzyskanych od uzdrowisk i Związku Uzdrowisk Polskich oraz składek Polskiego Towarzystwa Balneologicznego. W 1938 na Błoniach Krakowskich został oddany do użytku budynek Instytutu Balneologicznego, a Instytut miał rozpocząć swą działalność od następnego roku. Niestety wybuch drugiej wojny światowej uniemożliwił rozpoczęcie funkcjonowania tej instytucji, tak potrzebnej dla uzdrowisk (1, 4).
Działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Balneologicznego rozpoczęła się w 1905 roku, od wydawania rocznika o charakterze naukowym „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, który pod tym tytułem był wydawany do 1935 roku, a następnie do 1939 roku jako „Acta Balneologica”, którego redaktorem przez ostatnie lata był prof. L. Korczyński. W 1905 roku rozpoczęto również wydawanie dwutygodnika „Przewodnik Kąpielowy”, wychodzącego sezonowo od maja do października, zawierającego artykuły popularne i bieżące informacje ze zdrojowisk, który był przeznaczony tak dla pracowników uzdrowisk jak i dla kuracjuszy. W 1909 zmieniono jego tytuł na „Przegląd Zdrojowo-Kąpielowy”, który ukazywał się do 1936 r. staraniem Polskiego Towarzystwa Balneologicznego wydawano od 1908 r. dwutygodnik „Przewodnik Turystyczny”, który następnie od 1927 r. był wydawany jako dodatek do Przeglądu Zdrojowo-Kąpielowego (1).
Lecznictwo uzdrowiskowe w okresie międzywojennym
Po zakończeniu pierwszej wojny światowej Polskie Towarzystwo Balneologiczne wznowiło swoją działalność, podobnie jak i Krajowy Związek Zdrojowisk i Uzdrowisk we Lwowie. Oba stowarzyszenia ściśle współpracowały z sobą, zwłaszcza przez Komisję Balneolekarską. Krajowy Związek w 1920 roku przyjął nazwę Polski Związek Zdrojowisk, Uzdrowisk i Kąpielisk Morskich z siedzibą we Lwowie i ekspozyturą w Warszawie. W wyniku dalszych przemian i zwiększonego zakresu działań w 1926 roku przekształcił się w Związek Uzdrowisk Polskich (ZUK) z siedzibą w Warszawie (2, 3).
Związek Uzdrowisk Polskich wraz z Polskim Towarzystwem Balneologicznym brał czynny udział w tworzeniu ustawy uzdrowiskowej z 1922 roku, a następnie w jej nowelizacji w 1928 roku. Ustawa o uzdrowiskach z 1928 roku regulowała całokształt zagadnień związanych z prowadzeniem lecznictwa w uzdrowiskach polskich, a wszystkie uzdrowiska zgodne z tą ustawą miały charakter organizacji wyższej użyteczności publicznej (2, 4, 6, 32).
W tym czasie istniało w Polsce 29 uzdrowisk, z czego jedynie 5 było czynnych przez cały rok, pozostałe zaś funkcjonowały przeciętnie 5 miesięcy w roku. W większości uzdrowisk, właścicielami zakładów przyrodoleczniczych, sanatoriów i pijalni byli prywatni właściciele oraz spółki i fundacje zarządzane przez rady nadzorcze. W gestii państwa pozostawały zakłady przyrodolecznicze tylko w Krynicy, Ciechocinku, Busku oraz w Szkle (3).
Nadzór nad uzdrowiskami sprawowało Ministerstwo Opieki Społecznej przez Departament Służby Zdrowia oraz Wydział Nadzoru Lecznictwa. Organem opiniodawczo-doradczym Ministerstwa Opieki Społecznej była Państwowa Rada do spraw Uzdrowisk, w skład której wchodzili delegaci Związku Uzdrowisk Polskich. Natomiast w uzdrowiskach w ramach samorządu terytorialnego funkcjonowały komisje uzdrowiskowe, które miały nadzór nad rozwojem i stanem sanitarno-porządkowym uzdrowisk oraz sprawowały opiekę nad zakładami uzdrowiskowymi (2).
Liczba kuracjuszy w polskich uzdrowiskach stopniowo wzrastała od 1920 roku, w którym było ich ponad 67 tysięcy, a w 1925 już ponad 128 tysięcy, przewyższając liczbę kuracjuszy z przed I wojny światowej. W 1925 r. wprowadzono ulgi kolejowe przysługujące kuracjuszom powracającym z uzdrowisk. Spowodowało to dalszy wzrost liczby osób przybywających do uzdrowisk i w roku 1935 liczba kuracjuszy przekroczyła 227 tysięcy, a w 1937 było ich ponad 267 tysięcy (32).
Działalność Polskiego Towarzystwa Balneologicznego po II wojnie światowej
Reaktywowanie po II wojnie światowej Polskiego Towarzystwa Balneologicznego odbyło 30 maja 1954 r. po zakończeniu pierwszego Zjazdu Balneologicznego, który odbył się 28-29 maja w Inowrocławiu. Inicjatorami byli prof. Sabatowski i prof. Jankowiak. Na zebraniu organizacyjnym przyjęto nazwę Polskie Towarzystwo Balneoklimatyczne, wybrano Zarząd Główny oraz prezesa, którym został prof. Antoni Sabatowski. Ustalono program działalności towarzystwa oraz zobowiązano Zarząd Główny do organizowania co 2 lata zjazdów balneologicznych. Za siedzibę Zarządu Głównego przyjęto Instytut Balneoklimatyczny w Poznaniu przy ul. Słowackiego 8/10. Tematem wiodącym zjazdu było leczenie uzdrowiskowe choroby nadciśnieniowej i leczenie niepłodności kobiet. Przed Zjazdem Balneologicznym w dniu 27 maja odbyła się Konferencja Bioklimatyczna zorganizowana przez Polskie Towarzystwo Meteorologiczne i Hydrologiczne w porozumieniu z Komitetem Organizacyjnym Ogólnopolskiego Zjazdu Balneologicznego. Zapoczątkowało to wieloletnią współpracę obu towarzystw dzięki, której przez wiele lat przed zjazdami balneologicznymi odbywały się konferencje bioklimatyczne (8, 25). Pierwszy po wojnie zjazd w Inowrocławiu oznaczono jako Zjazd I i od niego nadawano kolejną numerację następnym zjazdom, pomijając 4 zjazdy jakie miały miejsce w poprzednich latach, co jest niewątpliwie błędem. W 100-lecie istnienia Polskiego Towarzystwa Balneologicznego należy naprawić ten błąd i stosować prawdziwy zapis numeracji poszczególnych zjazdów. Jednak taka bezpośrednia zmiana numeracji zjazdów uczyniłoby niewątpliwie duże zamieszanie. Z tego względu proponuję rozwiązanie kompromisowe polegające na pisaniu w dalszym ciągu numerów zjazdu cyframi rzymskimi jak to ma miejsce obecnie, ale obok tego numeru dopisywać w nawiasie rzeczywistą numerację zjazdów cyframi arabskimi. Przy przyjęciu takiego rozwiązania zapis obecnego zjazdu byłby następujący: Zjazd XX (24).
W czasie następnego II (6) Zjazdu Balneologicznego w 1956 roku w Lądku Zdroju, prezesem został prof. Józef Jankowiak. Tematyka zjazdu obejmowała leczenie uzdrowiskowe chorób gośćcowych i przewodu pokarmowego. W przeddzień Zjazdu Balneologicznego odbyła się konferencja biometeorologiczna zorganizowana wspólnie przez Polskie Towarzystwo Meteorologiczne i Hydrologiczne oraz przez Polskie Towarzystwo Balneoklimatyczne. Na konferencji podjęto uchwałę o konieczności opracowania charakterystyk bioklimatycznych wszystkich uzdrowisk i utworzenia 3 stacji badawczych biometeorologicznych w typowym uzdrowisku górskim, nizinnym i nadmorskim (1, 8).
W 1958 r. w Ciechocinku odbył się III (7) Zjazd Balneologiczny, którego tematem było leczenie uzdrowiskowe chorób ortopedycznych i chorób naczyń obwodowych. Towarzystwo nawiązało również ożywioną współpracę z wieloma pokrewnymi towarzystwami międzynarodowymi i krajowymi. Szczególnie udane współdziałanie miało miejsce z Główną Sekcją Balneotechniki utworzoną w 1959 roku przy Zrzeszeniu Inżynierów i Techników Sanitarnych.
W Szczawnie-Zdroju w 1960 odbył się IV (8) Zjazd, na którym po raz pierwszy brali czynny udział również goście zagraniczni. Temat Zjazdu obejmował leczenie uzdrowiskowe chorób górnych dróg oddechowych oraz bioklimatologię ze szczególnym uwzględnieniem zanieczyszczenia powietrza (17).
W Poznaniu w 1962 r. odbył się V (9) Zjazd. Zjazd zainaugurowała uroczysta sesja z okazji X-lecia działalności Instytutu Balneoklimatycznego. Tematyka główna dotyczyła zastosowania tworzyw naturalnych w lecznictwie uzdrowiskowym i pozauzdrowiskowym oraz peloidoterapii. Odbyła się również Konferencja Bioklimatologiczna z licznymi wystąpieniami.
W 1964 r. w Krynicy odbył się VI (10) Zjazd, który poświęcony był zagadnieniom rehabilitacji uzdrowiskowej, ze szczególnym uwzględnieniem niedawno wprowadzonej rehabilitacji poszpitalnej układu krążenia i narządu ruchu. Omówiono również projekt nowej ustawy uzdrowiskowej oraz rolę Instytutu Balneoklimatycznego pełniącego funkcję specjalisty krajowego. Równolegle toczyły się obrady Konferencji Bioklimatologicznej (16).
W 1966 roku zaszły poważne zmiany organizacyjne, mianowicie na walnym zebraniu Polskiego Towarzystwa Balneoklimatycznego uchwalono zmianę nazwy towarzystwa na Polskie Towarzystwo Balneologii Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej oraz ustalono, że zjazdy towarzystwa będą odbywać się co 4 lata (1). W dniach 18-22 września w 1967 r. odbyło się po raz pierwszy w Polsce Międzynarodowe Sympozjum Balneotechniczne, którego organizatorem był Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej. Głównymi tematami poruszanymi na sympozjum było wykonywanie badań naturalnych surowców balneologicznych w procesie eksploatacyjnym, funkcjonalność zakładów przyrodoleczniczych i aparatury zabiegowej oraz planowanie przestrzenne uzdrowisk (22).
Następny VII (11) Zjazd odbył się po 4-letniej przerwie w 1968 r. w Kołobrzegu, a jego główną tematyką było zastosowanie talassoterapii w lecznictwie i prowadzenie badań biometeorologicznych oraz zagospodarowanie przestrzenne uzdrowisk i miejscowości wypoczynkowych (9).
W 1970 r. została utworzona Sekcja Biometeorologii przy Polskim Towarzystwie Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej, którego prezesem został doc. dr hab. Jerzy Bogucki (1).
W 1972 r. odbył się w Szczawnicy VIII (12) Zjazd, na którym omawiano rolę uzdrowisk w zapobieganiu chorobom cywilizacyjnym oraz problematykę balneotechniki.
W 1973 r. odbyło się II Sympozjum Talassoterapii w Kołobrzegu, zorganizowane przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej, które miało charakter sympozjum międzynarodowego i dotyczyło głównie zagadnienia talassoterapii dzieci i dorosłych z chorobami dróg oddechowych oraz właściwości bioklimatycznych Wybrzeża Bałtyku (23). Przedstawiono informację o wkładzie polskich naukowców w badaniach z zakresu biometeorologii człowieka w latach 1930-1970 , którzy opublikowali w kraju i zagranicą 961 publikacji (28).
W 1976 roku na stanowisko prezesa Polskiego Towarzystwa Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej wybrano dr. Zdzisława Szamborskiego, ówczesnego naczelnego dyrektora Zjednoczenie „Uzdrowiska Polskie”, ponieważ prof. Jankowiaka złożył rezygnację z powodu przejścia na emeryturę. W tym też roku w Polanicy Zdroju odbył się IX (13) Zjazd, który poświęcony był kardiologii, a w ramach Konferencji Biometeorologicznej omówiono problemy leczenia klimatycznego i zagadnienia meteoropatologii oraz ochrony środowiska regionów uzdrowiskowych i wypoczynkowych (13).
W 1978 roku nastąpiła zmiana na stanowisku prezesa Polskiego Towarzystwa Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej, na które wybrano prof. Gerarda Straburzyńskiego, dyrektora Instytutu Balneoklimatycznego.
W 1979 w Kołobrzegu odbył się X (14) Zjazd poświęcony zagadnieniom biometeorologicznym, na którym wygłoszono wyjątkowo dużą ilość referatów z zakresu klimatologii i meteorologii.
Zjazd XI (15) odbył się w 1983 r. w Kamieniu Pomorskim o ogólnej tematyce balneologicznej.
W 1986 r. odbył się XII (16) Zjazd w Ciechocinku połączony z obchodami 150-lecia istnienia Ciechocinka. W tym też roku przemianowano Instytut Balneoklimatyczny na Instytut Medycyny Uzdrowiskowej z zachowaniem dotychczasowej struktury.
Następny XIII (17) zjazd odbył się dopiero w 1992 roku w Polanicy, na którym podjęto uchwałę o zmianie statutu i powołano zespół do jego opracowania.
W 1993 r. odbył się w Inowrocławiu XIV (18) Zjazd, na którym nastąpiła zmiana przewodniczącego towarzystwa. Na przewodniczącego wybrano dr. med. Eugeniusza Gawlaka i przeniesiono siedzibę Zarządu Głównego do Inowrocławia. W trakcie obrad Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej przedyskutowano przedstawiony nowy statut towarzystwa, do którego wniesiono szereg uwag i zalecono aby po opracowaniu poprawek przedłożyć nowy projekt na następnym zjeździe (10).
Zjazd XV (19) odbył się w Ustroniu w 1995 r. Tematyka zjazdu dotyczyła postępów leczenia zespołów bólowych kręgosłupa oraz postępów w zastosowaniu niektórych zabiegów fizykoterapeutycznych. Na Zjeździe zatwierdzono nowy statut towarzystwa, który zmienił dotychczasową nazwę z Polskie Towarzystwo Balneologii, Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej na Polskie Towarzystwo Balneologii i Medycyny Fizykalnej. Złożono podziękowania prof. dr. hab. n. med. Janowi Łazowskiemu i zespołowi, któremu przewodniczył, za przegotowanie nowego projektu statutu. Na uwagę zasługuje przekazanie w nowym statucie znacznych kompetencji oddziałom terenowym oraz uproszczenie szeregu procedur organizacyjnych. W czasie zjazdu odsłonięto pamiątkową tablicę ku czci dr. Jana Rottermunda, wielce zasłużonego dla lecznictwa uzdrowiskowego i długoletniego dyrektora uzdrowiska Ustroń-Jastrzębie (19, 33).
W 1997 w Kołobrzegu odbył się XVI (20) Zjazd. Tematem była rehabilitacja układu krążenia (18). W tym też roku prof. Irena Ponikowska została przewodniczącą Towarzystwa.
Zjazd XVII (21) odbył się w Ciechocinku w 1999. Tematyka zjazdu obejmowała reumatologię w medycynie uzdrowiskowej i fizykalnej oraz postępy w balneologii, balneochemii, balneotechniki, balneoklimatologii i medycynie fizykalnej. Odrębnym tematem była rehabilitacja przedrentowa i zagadnienia transformacji lecznictwa uzdrowiskowego (34).
Zjazd XVIII (22) odbył się w Sopocie w 2001. Poinformowano o opracowaniu ogólnopolskiego rejestru lekarzy specjalistów z balneologii i medycyny fizykalnej oraz bibliograficznej bazy danych zamieszczonej w internecie, zawierającej spis artykułów opublikowanych w Balneologii Polskiej od 1970 r. (7).
W 2003 r. w Szczawnie Zdroju odbył się XIX (23) Zjazd. Program zjazdu obejmował 9 sesji naukowych, których głównymi tematami były postępy w balneologii i balneochemii oraz w fizykoterapii i klimatologii (29).
Obecnie Polskie Towarzystwo Balneologii i Medycyny Fizykalnej składa się z około 650 członków i współpracuje z wieloma towarzystwami naukowymi, a zwłaszcza z Polskim Towarzystwem Meteorologicznym i Hydrologicznym, Sekcją Balneotechniki przy Zrzeszeniu Inżynierów i Techników Sanitarnych, Warszawskim Towarzystwem Lekarzy Medycyny Fizykalnej powstałym w 1958 (5) oraz Izbą Gospodarczą „Uzdrowiska Polskie” powstałą w 1991 r.
Niewątpliwie działanie każdego towarzystwa, zwłaszcza naukowego zależy w dużym stopniu od pracy Zarządu Głównego, a głównie od pracy jego prezesa. Poczynając od powstania w 1905 roku Polskiego Towarzystwa Balneologicznego, prezesami towarzystwa były następujące osoby: prof. dr med. Ludomił Korczyński (1905-1907), Jan Potocki (1907-1909), prof. dr med. Stanisław Pareński (1910-1913), dr Maksymilian Cercha (1914-1923), prof. dr med. Ludomił Korczyński (1924-1935), prof. dr med. Tadeusz Tempka (1936-1939), prof. dr med. Antoni Sabatowski (1954-1956), prof. dr med. Józef Jankowiak (1956-1976), dr Zdzisław Szamborski (1976-1978), prof. dr hab. med. Gerard Straburzyński (1978-1993), dr med. Eugeniusz Gawlak (1993-1997), prof. dr. hab. med. Irena Ponikowska (od 1997).
Działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Balneologicznego
Po zakończeniu drugiej wojny światowej od 1951 roku wznowiono wydawanie pisma naukowego o tematyce balneologicznej pt. Balneologia Polska, pod redakcją dr. J. Dobrzyńskiego. W latach 1955-1958 pismo przeszło pod redakcję prof. Roguskiego, a od 1958 r. pod redakcję prof. J. Jankowiaka. W tym okresie Balneologia Polska ukazywała się jedynie okazjonalnie (aperiodycznie). W 1956 roku powstał kwartalnik Wiadomości Uzdrowiskowe pod redakcją prof. Jankowiaka, który wychodził do końca 1967 roku i został w 1968 roku przekształcony w kwartalnik Balneologia Polska. Redaktorem Naczelnym Balneologii Polskiej w latach 1968-1979 był prof. Józef Jankowiak, następnie w latach 1980-1992 prof. Gerard Straburzyński, a w latach 1994-2000 prof. Szymon Kubiak. Od 2001 roku redaktorem naczelnym Balneologii Polskiej jest prof. Włodzisław Kuliński. W tym okresie zarówno Wiadomości Uzdrowiskowe, jak i Balneologia Polska ukazywały się regularnie w formie kwartalnika, jedynie w 1993 roku Balneologia Polska nie ukazała się wcale.
W grudniu 1958 r. powstało Koło Warszawskie Polskiego Towarzystwa Balneologicznego, które później zostało przemianowane na Odział Warszawski Polskiego Towarzystwa Balneologicznego. Koło Warszawskie Polskiego Towarzystwa Balneologicznego wraz z Centralnym Zarządem Uzdrowisk, a później ze Zjednoczeniem „Uzdrowiska Polskie”, wydawało od 1959 roku miesięcznik pt. Problemy Uzdrowiskowe, którego tematyka obejmowała wszystkie dziedziny lecznictwa uzdrowiskowego (31). Pierwszym naczelnym redaktorem był dr Konrad Orzechowski, a najdłużej, a zarazem ostatnim redaktorem był dr Zdzisław Szamborski, który od 1966 do 1990 roku sprawował funkcję naczelnego redaktora. Problemy Uzdrowiskowe były pismem bardzo popularnym wśród pracowników uzdrowiskowych, ponieważ drukowane tam artykuły obejmowały pełen zakres zagadnień z zakresu lecznictwa, balneotechniki, klimatologii, balneochemii i organizacji zarządzania.
Instytut Balneoklimatyczny
14 maja 1952 roku powołano Instytut Balneoklimatyczny z siedzibą w Poznaniu, którego dyrektorem został prof. Józef Jankowiak (1904-1984). Należy zwrócić uwagę, że od 1948 roku rozpoczęto tworzenie w wielu uzdrowiskach ośrodków naukowo-leczniczych kierowanych przez samodzielnych pracowników naukowych kilku Akademii Medycznych. Pierwszy taki ośrodek kliniczny trzech klinik Akademii Medycznej z Warszawy powstał w Ciechocinku w 1948 r. (6). Ośrodki te rozpoczęły pionierską pracę dążącą do oparcia lecznictwa uzdrowiskowego na nowoczesnych podstawach naukowych. Działalność tych ośrodków przyczyniła się między innymi do powołania Instytutu Balneologicznego, który miał zajmować się działalnością naukową oraz koordynować prace badawcze i działalność konsultacyjną w uzdrowiskach, jak również miał organizować i nadzorować działalność ośrodków naukowo-leczniczych (3).
W pierwszym okresie zajmowano się wewnętrzną organizacją Instytutu i przygotowaniami do reaktywowania Polskiego Towarzystwa Balneologicznego. Instytut współpracował z Ministerstwem Zdrowia, Polską Akademią Nauk oraz z wszystkimi instytucjami zajmującymi się lecznictwem uzdrowiskowym. Po reaktywowaniu w 1954 r. Polskiego Towarzystwa Balneoklimatycznego, wzajemne współdziałanie tych instytucji było bardzo korzystne, ponieważ dyrektor instytutu był zwyczajowo wybierany na prezesa towarzystwa, a siedziba Zarządu Głównego mieściła się w obiekcie instytutu.
W 1957 roku prof. Jankowiak wystąpił z wnioskiem o powołanie Polskiego Towarzystwa Medycyny Fizykalnej, ponieważ w wielu krajach istniały samodzielne Towarzystwa Fizykoterapeutyczne. Wniosek ten doczekał się pełnej realizacji dopiero w 1966 r. Medycyna fizykalna stała się składową Polskiego Towarzystwa Balneologicznego (20).
Na przestrzeni kilku lat Instytut znacznie rozwinął swoją działalność nawiązując szeroką współpracę z odpowiednimi instytucjami zagranicznymi i poszerzając współpracę z Ośrodkami Naukowo-Badawczymi w uzdrowiskach prowadzonych przez poszczególne Akademie Medyczne, jednocześnie znacznie rozwinął funkcję dydaktyczną (15). Współpraca Instytutu Balneoklimatycznego z Akademiami Medycznymi była bardzo owocna i zapewniała stały postęp w lecznictwie uzdrowiskowym w wielu uzdrowiskach. Rozwój ośrodków naukowo-badawczych był dynamiczny, przykładowo w 1955 r. było ich 30, w 1958 r. 35, w 1962 r. już 42, zaś w 1975 r. 72 (6), a w 1977 r. osiągnęła największą liczbę wynoszącą 81 z 20-ma profilami specjalistycznymi (1, 35).
W wyniku stałego rozwoju Instytut Balneoklimatyczny osiągnął szczytowy rozwój w połowie lat siedemdziesiątych zatrudniając około 80 pracowników. Instytut posiadał w tym okresie 37 pracowników nauk, Radę Naukową składającą się z 15 Komisji Problemowych oraz Krajowy Zespół Nadzoru Specjalistycznego w Zakresie Balneoklimatologii, składający się z kilku specjalistycznych komisji (11, 14).
W 1975 roku stanowisko dyrektora Instytutu Balneoklimatycznego objął prof. Gerard Straburzyński, po przejściu prof. Jankowiaka na emeryturę. W 1986 roku przemianowano Instytut Balneoklimatyczny na Instytut Medycyny Uzdrowiskowej z zachowaniem dotychczasowej struktury.
Na podstawie Zarządzenia MZiOS z dnia 24 lutego 1992 roku, po 40 latach istnienia, Instytut Medycyny Uzdrowiskowej uległ likwidacji, z wielką szkodą dla lecznictwa uzdrowiskowego.
Pomyślnym rozwiązaniem było utworzenie w 1992 r., w Akademii Medycznej w Bydgoszczy Katedry i Kliniki Balneologii i Chorób Przemiany Materii pod kierownictwem prof. dr. hab. n. med. Ireny Ponikowsiej, która przejęła część zadań prowadzonych dotychczas przez zlikwidowany Instytut Medycyny Uzdrowiskowej. Do głównych działań Kliniki Balneologicznej usytuowanej w uzdrowisku Ciechocinek należy kierunek naukowo-badawczy, dydaktyczny i usługowo-leczniczy. Katedra Balneologii wraz z podległym Uzdrowiskowym Szpitalem Klinicznym i Pracownią Balneotechniki jest jedyną tego typu placówką w kraju (27).
Funkcjonowanie lecznictwa uzdrowiskowego po II wojnie światowej
Po zakończeniu drugiej wojny światowej, Polska straciła część uzdrowisk położonych na wschodzie a zyskała nowe uzdrowiska na północy i zachodzie kraju. Uzdrowiska w około 50% były zdewastowane lub zniszczone i z nieliczną kadrą kwalifikowanych pracowników. W kwietniu 1945 roku utworzono w Ministerstwie Zdrowia, Samodzielny Wydział Uzdrowisk, któremu podlegał Zarząd Państwowych Uzdrowisk Dolnośląskich z siedzibą w Szczawnie i Zarząd Państwowych Uzdrowisk Nadmorskich z siedzibą najpierw w Ustroniu Morskim, a następnie w Międzyzdrojach, później zaś w Połczynie. W tym czasie powołano również Centralę Eksploatacji Produktów Uzdrowiskowych z siedzibą w Warszawie. W 1945 roku reaktywowano również Związek Uzdrowisk Polskich, którego działalność była znacznie ograniczona, ponieważ w tym okresie trwało upaństwowienie zakładów uzdrowiskowych, które zakończono w 1948 roku, a ponadto zarządzanie uzdrowiskami przekształcało się w system scentralizowany (2, 6). W 1945 roku w Szczawnie Zdroju uruchomiono Laboratorium Wód Mineralnych, które przekształcono w 1947 roku w Zakład Naukowo-Badawczy, a następnie w 1951 w Zakład Balneotechniki. W wyniku znacznego rozszerzenia się działalności, zakład ten rozbudowano i przekwalifikowano w 1955 roku w Przedsiębiorstwo Państwowe „Obsługa Techniczna Uzdrowisk”, później zaś przemianowano na „Balneoprojekt” (2, 4, 30).
W wyniku kolejnej reorganizacji lecznictwa uzdrowiskowego 1 października 1947 roku została powołana Dyrekcja Naczelna Przedsiębiorstwo Państwowe „Polskie Uzdrowiska” podlegająca bezpośrednio Ministerstwu Zdrowia i zlikwidowano Samodzielny Wydział Uzdrowisk, Centralę Eksploatacji Produktów Uzdrowiskowych oraz Związek Uzdrowisk Polskich. W tym systemie organizacyjnym Dyrekcji Naczelnej PP „Polskie Uzdrowiska” podlegały 3 następujące Dyrekcje Okręgowe: Podkarpacka, Dolnośląska i Nadmorska, którym podporządkowano 49 uzdrowisk. Taki system organizacyjny trwał do 1950 roku, poczym zlikwidowano dyrekcje okręgowe, a poszczególne uzdrowiska podporządkowano bezpośrednio Dyrekcji Naczelnej PP „Uzdrowiska Polskie” (2).
Następnie w 1953 roku powołano Centralny Zarząd Uzdrowisk podległy Ministerstwu Zdrowia. W wyniku połączeń niektórych uzdrowisk w jedno przedsiębiorstwo w 1953 roku w skład Centralnego Zarządu Uzdrowisk wchodziły 24 państwowe przedsiębiorstwa uzdrowiskowe oraz Państwowe Przedsiębiorstwo „Obsługa Techniczna Uzdrowisk” i Państwowa Rada Uzdrowisk przy ministrze zdrowia (2). W 1968 Centralny Zarząd Uzdrowisk przemianowano na Zjednoczenie „Uzdrowiska Polskie”, które przejęło zwierzchni nadzór w imieniu ministra zdrowia nad lecznictwem uzdrowiskowym. W tym też roku podporządkowano zjednoczeniu Instytut Balneoklimatyczny i utworzono Naczelną Radę Uzdrowisk i Wczasów Pracowniczych w miejsce Państwowej Rady Uzdrowisk.
W tym okresie intensywnie wzrastało zapotrzebowanie na leczenie uzdrowiskowe. Modernizowano i budowano nowe sanatoria oraz zakłady przyrodolecznicze, co powodowało systematyczny wzrost liczby leczonych. Liczba kuracjuszy w 1948 wynosiła około 100 tysięcy, w 1952 r. 178 tysięcy, a w 1962 r. już 320 tysięcy osób. W tym okresie powstała nowa zorganizowana forma lecznictwa ambulatoryjnego, tzw. wczasy lecznicze zorganizowane w ramach działalności Funduszu Wczasów Pracowniczych. W 1966 r. celem zwiększenia ilości leczonych zmieniono czas trwania turnusów z 28 dni na 24 dni, co spowodowało wzrost ilości kuracjuszy w sanatoriach o 200 tysięcy osób (26).
Począwszy od 1962 roku wprowadzono w uzdrowiskach wyodrębnioną formę lecznictwa tzw. rehabilitację poszpitalną i specjalistyczną przeznaczając na ten cel 1000 łóżek, które w 1970 roku poszerzono do 6 tysięcy tworząc tzw. szpitale uzdrowiskowe. Szpitale uzdrowiskowe były wyodrębnionymi zakładami w uzdrowisku o określonych wymogach leczniczych i technicznych. Profil skierowań do szpitali uzdrowiskowych w większości obejmował kardiologię, narząd ruchu, reumatologię, pulmonologię, choroby skóry, choroby kobiece, cukrzycę, urologią i choroby zawodowe (2, 3).
Z dniem 1 stycznia 1967 r. została wprowadzona w życie ustawa o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym uchwalona 17 czerwca 1966 r., która zastąpiła ustawę z 23 marca 1922 r. (12). W 1967 roku minister zdrowia i opieki społecznej wydał zarządzenie określające rodzaje zakładów i urządzeń lecznictwa uzdrowiskowego oraz wykaz 36 miejscowości uznanych za uzdrowiska. W 1974 r. Rada Ministrów wydała zarządzenie, w którym umieszczono wykaz 22 miejscowości objętych niektórymi przepisami ustawy o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym, które posiadają dobre warunki klimatyczne, źródła wód mineralnych lub złoża borowinowe i prowadzą działalność uzdrowiskową w niepełnym zakresie. Miejscowości te w przyszłości mogą uzyskać status uzdrowiska statutowego po spełnieniu wszystkich wymogów ustawowych. W rozporządzeniu tym podano również wykaz 62 miejscowości potencjalnie uzdrowiskowych, które posiadają dobre warunki klimatyczne, a niektóre z nich również złoża wód leczniczych lub borowin, jednak nie posiadają ani odpowiednich zakładów, ani urządzeń lecznictwa uzdrowiskowego. W latach siedemdziesiątych wydano wiele zarządzeń, które wynikały z nowej ustawy uzdrowiskowej oraz z konieczności uregulowania działalności tzw. sanatoriów branżowych. Poczynania te miały na celu poprawienie jakości usług, które ze względu na swoją masowość i wielu gestorów budziły szereg zastrzeżeń merytorycznych (3, 12).
Ustawa z 1981 r. zmieniła sytuację prawną przedsiębiorstw państwowych, jakimi były uzdrowiska, które stały się przedsiębiorstwami użyteczności publicznej gospodarujące na zasadzie samorządności, samodzielności i samofinansowania (24).
W wyniku kolejnych reorganizacji w 1981 roku zlikwidowano Zjednoczenie „Uzdrowiska Polskie” i utworzono Naczelny Inspektorat Lecznictwa Uzdrowiskowego, który przekształcono w 1990 w Departament Lecznictwa i Uzdrowisk, a następnie w 1993 w Departament Rehabilitacji i Uzdrowisk. Dalsze zmiany organizacyjne i redukcja zatrudnienia w tym pionie spowodowały utworzenie od 1 lipca 1997 roku Biura ds. Uzdrowisk, a następnie od września 1998 roku przekształcenia go w Departament ds. Uzdrowisk.
W 1999 roku przeprowadzono komercjalizację Przedsiębiorstw Państwowych „Uzdrowiska Polskie”, w wyniku, czego powstały spółki prawa handlowego, których organem założycielskim został Minister Skarbu Państwa. Z większych uzdrowisk utworzono spółki akcyjne (S.A.), a z mniejszych spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (Sp. z o.o.). W wyniku tej reorganizacji Ministerstwo Zdrowia zaprzestało pełnienia dotychczasowego nadzoru merytorycznego i funkcjonalnego nad uzdrowiskami. Obecnie jedynie Krajowy Konsultant w dziedzinie Balneologii i Fizjoterapii oraz Konsultanci Wojewódzcy spełniają jednoosobowo nadzór nad lecznictwem uzdrowiskowym.
W okresie ostatnich lat wykaz miejscowości uzdrowiskowych i potencjalnie uzdrowiskowych uległ zmianie. W 2005 roku w wykazie uzdrowisk statutowych znajduje się 43 miejscowości, ponieważ statut uzdrowiska uzyskały w 1999 r. Polańczyk i Sopot, w 2000 r. Gołdap, w 2001 r. Supraśl i w 2002 r. Krasnobród. Miejscowości objętych niektórymi przepisami ustawy o uzdrowiskach i lecznictwie uzdrowiskowym obecnie jest 20, oraz 59 miejscowości potencjalnie uzdrowiskowych.
Wnioski
Opierając się na doświadczeniach historycznych jakie miały miejsce w 100-letniej historii Polskiego Towarzystwa Balneologicznego, pojawiają się te same problemy, które nieodparcie nasuwają podobne wnioski, wymagające powtórzenia w 2005 r.
1. Podjąć starania o utworzenie centralnej instytucji naukowej o podobnym charakterze, jaką spełniał uprzednio Instytut Balneologiczny. Uzdrowiskowa centralna instytucja naukowa powinna działać w zakresie lecznictwa uzdrowiskowego, balneoklimatologii, balneotechniki, balneochemii i geologii uzdrowiskowej oraz spełniać nadzór specjalistyczny.
2. Poczynić starania o reaktywowanie Związku Uzdrowisk Polskich, ponieważ obecnie uzdrowiska nie posiadają zwartego systemu organizacyjnego. Utworzenie Związku Uzdrowisk Polskich powinno usprawnić całą gospodarkę uzdrowiskową i stworzyć warunki do koordynowania całej działalności uzdrowiskowej oraz odtworzenia w pełnym zakresie działalność naukowo-badawczej. W zadaniach statutowych Związku Uzdrowisk Polskich powinno być finansowanie uzdrowiskowej centralnej instytucji naukowej oraz wdrażanie uzyskanych wyników badań oraz opinii specjalistycznych. Uzdrowiska polskie bez zorganizowanego zaplecza naukowego staną się w Unii Europejskiej wyłącznie tanią „usługówką” tracącą systematycznie swoją jakość w kraju i konkurencyjną wartość w międzynarodowym lecznictwie uzdrowiskowym.
3. W rocznicę 100-lecia istnienia Polskiego Towarzystwa Balneologicznego należy wprowadzić korektę numeracji zjazdów naukowych towarzystwa, poczynając od pierwszego zjazdu w 1905 r. Proponuję rozwiązanie kompromisowe polegające na pisaniu w dalszym ciągu numerów zjazdu cyframi rzymskimi jak to ma miejsce obecnie, a obok tego numeru dopisywać w nawiasie rzeczywistą numerację cyframi arabskimi. Przy przyjęciu takiego rozwiązania zapis obecnego zjazdu byłby następujący: Zjazd XX (24).
Piśmiennictwo
1. Kowalenko H.: Polskie Towarzystwo Balneologii Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej – geneza i kolejne formy organizacyjne. Problemy Uzdrowiskowe, 1975, 4/I, 155-169.
2. Leski J.: Organizacja i ekonomika uzdrowisk w 30-lecie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Problemy Uzdrowiskowe, 1975, 4/I, 17-35.
3. Szamborski Z.: Zdrojownictwo w pierwszym 30-leciu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Problemu Uzdrowiskowe, 1975, 4/I, 5-15.
5. Kuliński W., Cinkowska G.: Warszawskie Towarzystwo Lekarzy Medycyny Fizykalnej – 40 lat działalności. Balneologia Polska, 1998, T. XXXX, z. 3-4, 99.
5. Madeyski A.: Technika uzdrowiskowa w latach 1945-1975. Problemy Uzdrowiskowe, 1975, 4/I, 97-111.
6. Kaden K.: Lecznictwo uzdrowiskowe. Problemy Uzdrowiskowe, 1975, 4/I, 37-69.
7. Ponikowska I.: Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Balneologii i Medycyny Fizykalnej. Balneologia Polska, 2001, T. XLIII, z. 3-4, 113-117.
8. Tyczkówna S.: Konferencja biometeorologiczna w Lądku-Zdroju. Wiadomości Uzdrowiskowe, 1957, 2/3, 107-109.
9. Komunikat Redakcji: Wnioski podjęte na Konferencji Biometeorologicznej w Kołobrzegu. Balneologia Polska, 1969, T. XIV, z 1-2, 293.
10. Komunikat Redakcji: Z życia Towarzystwa. Balneologia Polska, 1994, 1, 121-123.
11. Sprawozdanie z działalności w 1977 roku. Instytut Balneoklimatyczny, Poznań 1978.
12. Szewczyk P.: Przepisy uzdrowiskowe. Zjednoczenie „Uzdrowiska Polskie”, Warszawa 1977.
13. Dobrzyńska T.: IX Krajowa Konferencja Biometeorologiczna, Polanica Zdrój 10-11. X. 1976 r. Balneologia Polska, 1977, T. XXII, z. 3-4, 319-320.
14. Jankowiak J.: Działalność i osiągnięcia naukowe Instytutu Balneoklimatycznego. Problemy Uzdrowiskowe, 1975, 4/I, 71-83.
15. Jankowiak J.: Działalność Instytutu Balneoklimatycznego na terenie krajowym i międzynarodowym. Wiadomości Uzdrowiskowe, 1967,3-4, 285-291.
16. Kowalenko H.: VI Ogólnopolski Zjazd Balneoklimatyczny w Krynicy-Zdroju. Wiadomości Uzdrowiskowe,1965, 1, 75-78.
17. Kowalenko H.: Z posiedzenia Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Balneoklimatycznego. Wiadomości Uzdrowiskowe, 1960, 1, 63-64.
18. Kubiak S.: Informacje. Balneologia Polska, 1977, T. XXIX, z. 3-4, 263-267.
19. Kubiak S.: Ogólnopolski Zjazd Balneologiczny. Balneologia Polska, 1995, T. XXXVII, z. 3-4, 115-117.
20. Jankowiak J.: Uwagi dotyczące powstania Polskiego Towarzystwa Medycyny Fizykalnej. Wiadomości Uzdrowiskowe, 1957, 2/3, 93-94.
21. Ciszewski F.: Polskie lecznictwo uzdrowiskowe w XIV wieku z uwzględnieniem uzdrowiskowego leczenia chorób reumatycznych. Problemy Uzdrowiskowe, 1988, 11-12, 79.
22. Madejski A.: Międzynarodowe Sympozjum Balneotechniczne. Wiadomoúci Uzdrowiskowe, 1966, ľ, 45-46.
23. Tyczka S.: II Sympozjum Talassoterapii w Kołobrzegu 30.V.-1.VII. 1973. Balneologia Polska, 1973, T. XVII, z. 4, 551-553.
24. Osiński R.: Analiza funkcjonowania ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w państwowych przedsiębiorstwach uzdrowiskowych. Problemy Uzdrowiskowe, 1988, z. 9/10 (251-252), 95-116.
25. Pamiętnik Ogólnopolskiego Zjazdu Balneologicznego. PZWL, Warszawa 1955.
26. Papierkowski J.: Rola polskich uzdrowisk w ochronie zdrowia i zapotrzebowanie społeczne na lecznictwo uzdrowiskowe w latach 1971-1985. Problemy Uzdrowiskowe, 1973, z. 4 (70), 13-111.
27. Ponikowska I.: Kompendium balneologii. Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2001.
28. Tyczka S., Bestyńska B.: Piśmiennictwo polskie z zakresu biometeorologii człowieka za lata 1930-1970. Problemy Uzdrowiskowe, 1973, z. 1 (67), 1-227.
29. Ponikowska I.: Sprawozdanie z XIX Zjazdu Balneologicznego w Szczawnie Zdroju. Balneologia Polska, 2001, T. XLV, z. 3-4, 97-99.
30. Potocki I. i wsp.: Geologia uzdrowiskowa. Problemy Uzdrowiskowe, 1975, 4/I, 113-128.
31. Potocki I.: 25 lat „Problemów Uzdrowiskowych”. Problemy Uzdrowiskowe, 1984, z. 3-4 (197/198), 12-17.
32. Prus S.: Uzdrowiska w okresie międzywojennym. Problemy Uzdrowiskowe, 1973, z. 9 (75), 221-226.
33. Komunikat Redakcji: Z życia Towarzystwa. Balneologia Polska, 1995, 3-4, 115.
34. Szmurło W.F.: Sprawozdanie z XVII Ogólnopolskiego Zjazdu Balneologicznego. Balneologia Polska, 1999, T. XLI, z. 1-2, 157-159.
35. Straburzyński G.: Dorobek polskich ośrodków naukowo-badawczych w latach 1974-1976. Problemy Uzdrowiskowe, 1979, z. 12 (146), 181-184.
otrzymano: 2005-12-07
zaakceptowano do druku: 2005-12-18

Adres do korespondencji:
J. Wiesław Kochański
ul. Wolności 3/2, 57-540 Lądek Zdrój
tel. 0 602 37-77-12

Balneologia Polska 1/2006