Wybrane wskaźniki antropometryczne u otyłych byłych sportowców

Postęp cywilizacyjny w społeczeństwach wysoko rozwiniętych prowadzi nieuchronnie do zmniejszenia się stopnia aktywności fizycznej. Proces akinezy uzupełniony niewłaściwą dietą bogatoenergetyczną powoduje, że zwiększa się występowanie wśród tych społeczeństw nadwagi i otyłości (1, 2). Teoretycznie wielkość nadwagi i otyłości nie jest trudna do określenia. Wystarczy wyznaczyć tzw. poziom należnej masy ciała, który byłby właściwy dla indywidualnego osobnika. Są jednak grupy osób, których poziom aktywności fizycznej jest wyższy od przeciętnego, którzy mają inny skład ciała niż osoby o bardzo małej aktywności fizycznej. Do nich zalicza się zawodników różnych dyscyplin sportowych oraz osoby wykonujące zawody wymagające zwiększonego wysiłku fizycznego. Powszechnie stosowany wskaźnik BMI przy określaniu nadwagi i stopnia otyłości nie informuje nas o tym, co składa się na całkowitą masę ciała. Regularne uprawianie sportu prowadzi do zmian proporcji w obrębie składu masy ciała, a mianowicie do zmniejszenia masy tłuszczowej na korzyść beztłuszczowej masy ciała. Wyżej wymienione proporcje są wynikiem nie tylko zwiększonej aktywności fizycznej, lecz także wynikiem selekcji do sportu i zawodu.

Celem naszej pracy było zbadanie, czy osoby otyłe, uprawiające wyczynowo sport w przeszłości różnią się wybranymi cechami antropometrycznymi od osób, które nie prowadziły podwyższonej aktywności fizycznej.

Materiał obejmujący 187 mężczyzn, których podzielono na trzy grupy badawcze i trzy grupy kontrolne. Grupy podstawowe stanowili mężczyźni z otyłością: I stopnia (BMI od 30 do 34,9 kg/m²) o średnim BMI=32,1 kg/m²±1,6, w średnim wieku 51±5 lat; z otyłością II stopnia (BMI od 35 do 39,9 kg/m²) o średnim BMI=37,6kg/m²±1,5, w średnim wieku 48±8 lat; w skład trzeciej grupy wchodzili mężczyźni z otyłością III stopnia (BMI>40 kg/m²) ze średnim BMI=46,9 kg/m²±6, w średnim wieku 45±8 lat. Te trzy grupy chorych stanowiły osoby otyłe różnego stopnia, które w przeszłości intensywnie uprawiały sport. Wśród uprawianych dyscyplin sportowych największy procent stanowiły: podnoszenie ciężarów, zapasy, sporty walki, gry zespołowe, pływanie, kolarstwo. Do grup kontrolnych zakwalifikowano podobnych otyłych I, II i III stopnia, którzy nie uprawiali sportu . W grupach podstawowych jak i kontrolnych występowała głównie otyłość typu wisceralnego. Charakterystykę chorych podano w tabeli 1.

Zarówno w grupach badawczych, jak i w odpowiadających im grupach kontrolnych dokonano pomiaru masy ciała na wadze lekarskiej oraz pomiaru wzrostu za pomocą antropometru. Obliczono wskaźnik BMI, na którego podstawie zakwalifikowano chorych do poszczególnych grup (3, 4). U badanych chorych pomierzono za pomocą centymetra obwód talii (cm) w połowie odległości między dolnym brzegiem żeber a górnym grzebieniem kości biodrowej oraz obwód bioder (cm) na wysokości krętarza większego. Następnie określono stosunek obwodów talii do bioder i wskaźnik WHR (waist to hip ratio). Na podstawie wskaźnika WHR kwalifikujemy chorych do otyłości wisceralnej, gdy wskaźnik WHR ≥0,95 (u mężczyzn) i WHR ≥0,80 (dla kobiet) oraz otyłości pośladkowo-udowej, gdy wskaźnik ten był<0,95 dla mężczyzn i <0,80 (dla kobiet) (wg WHO). Nasz materiał obejmował tylko mężczyzn. Pomierzono obwód klatki piersiowej na wysokości punktu xiphiale [xi] w bezdechu. Dokonano pomiaru u badanych chorych następujących fałdów tłuszczowych za pomocą fałdomierza: policzkowego, podbródkowego, z przodu i z tyłu ramienia, pachowego, podłopatkowego, z boku tułowia, żebrowego, brzusznego, kolanowego, podkolanowego. Określono szerokość nasad kostnych: kolanowej i łokciowej oraz szerokość bioder w punkcie Iliocristale (ic-ic) za pomocą cyrkla kabłąkowego. Ponadto wykonano pomiary składu masy ciała metodą impedancji bioelektrycznej za pomocą aparatu Bodystat 1500 i wyznaczono betłuszczową i tłuszczową masę ciała. Metoda bioimpedancji bioelektrycznej polega na wykorzystaniu różnicy oporności bioelektrycznej pomiędzy masą beztłuszczową, dobrze uwodnioną (ok. 73% wody organizmu), w związku z tym charakteryzującą się większym przewodnictwem elektrycznym, a masą tłuszczową, słabiej uwodnioną i gorzej przewodzącą prąd elektryczny (5-7).

Na podstawie pomiarów masy tłuszczowej i beztłuszczowej dokonaliśmy określenia wskaźnika mięśniowo-tłuszczowego (MT), obliczając stosunek wielkości masy beztłuszczowej(%) do tłuszczowej (%) dla każdej z grup badanych. Przez nas wprowadzony wskaźnik nazwany MT pozwala na lepsze odzwierciedlenie różnic w proporcjach masy beztłuszczowej i tłuszczowej w poszczególnych grupach otyłych niż tylko procentowa ocena składu masy ciała. Wskaźnik MT>3 odpowiada 25% masy tłuszczowej. Jest to wartość graniczna, od której zalicza się otyłych do I^o(dla mężczyn) (8). Niższe wartości wskaźnika odpowiadają otyłości większego stopnia.

Stwierdzono istotne statystycznie różnice pomiędzy zawartością masy tłuszczowej i beztłuszczowej wyrażoną w % w grupie otyłości I stopnia. Masa beztłuszczowa była u byłych sportowców o 4% wyższa, a masa tłuszczowa o tyle samo niższa niż u osób nietrenujących przy zbliżonym BMI. Również w grupie otyłych II stopnia uzyskano istotnie statystyczne różnice pomiędzy zawartością masy tłuszczowej i beztłuszczowej (wyrażoną w %). Masa beztłuszczowa u byłych sportowców była istotnie statystycznie wyższa o 5,2% niż w grupie kontrolnej i masa tłuszczowa analogicznie o tyle samo niższa. W dwóch grupach otyłości III stopnia różnice te nie były tak wyraźne. Masa beztłuszczowa (wyrażona w %) była u byłych sportowców istotnie statystycznie wyższa (o 3%), a masa tłuszczowa analogicznie niższa niż w grupie kontrolnej (ryc. 1). Wprowadzony przez nas wskaźnik mięśniowo-tłuszczowy okazał się przydatny do oceny składu masy ciała. Wartość wskaźnika mięśniowo-tłuszczowego MT dla mężczyzn obliczono zakładając, że przy prawidłowej masie ciała BMI=25 procentowa zawartość masy tłuszczowej dla mężczyzn wynosi 15%, dla BMI=30; masa tłuszczowa=20%, dla BMI=35; masa tłuszczowa=25%; BMI=40; masa tłuszczowa=30%. Wyniki obliczeń wskaźnika MT dla różnych stopni otyłości przedstawiono w tabeli 2. We wszystkich grupach otyłych sportowców wskaźnik ten był istotnie statystycznie wyższy niż u otyłych tego samego stopnia nieuprawiających sportu. Ponadto zarówno w grupach kontrolnych jak i badawczych zauważono wzrost wielkości MT wraz ze zmniejszeniem się stopnia otyłości. Oznacza to, że stosunkowo największą masę beztłuszczową, jednocześnie najmniejszą masę tłuszczową mieli byli sportowcy zakwalifikowani do grupy otyłości I stopnia. Ujemna korelacja wskaźnika MT nasilała się wraz ze wzrostem stopnia otyłości, jednocześnie była wyższa u uprawiających w przeszłości sport niż u osób nietrenujących (ryc. 2). W grupie otyłych I stopnia korelacja między wskaźnikiem MT a stopniem otyłości wyniosła u byłych sportowców – 0,34, w grupie kontrolnej – 0,58, w grupie otyłych II stopnia u byłych sportowców – 0,37, w grupie kontrolnej – 0,46; w grupie otyłych III stopnia byłych sportowców – 0,70, a w grupie kontrolnej – 0,80. W naszych badaniach nie stwierdzono wpływu rodzaju uprawianej dyscypliny sportowej na wielkość otyłości u byłych sportowców.

Nie zanotowano istotnych statystycznie różnic w badanych grupach chorych w zakresie badanych innych wskaźników antropometrycznych między grupami badanymi i kontrolnymi. Obwód pasa, który był nieco mniejszy u sportowców we wszystkich badanych grupach otyłych, ale również nieistotny statystycznie. Podobnie wskaźnik WHR był nieznacznie niższy u sportowców niż w grupach kontrolnych, z czym wiązał się także niższy osetek występowania wisceralnego typu otyłości wśród badanych grup podstawowych (tab. 3). Obwody klatki piersiowej były w grupach sportowców nieistotnie statystycznie wyższe niż w odpowiadających im grupach kontrolnych. Podobnie nie wykazano istotnych statystycznie różnic w zakresie szerokości bioder, szerokości nasad kostnych łokciowych i kolanowych, które były nieistotnie statystycznie szersze u osób uprawiających sport niż w grupach kontrolnych u otyłych II^o i III^o.

Nie stwierdzono istotnych statystycznie różnic pomiędzy pomiarami grubości poszczególnych fałdów tłuszczowych u badanych chorych. Jednak Suma 10 fałdów tłuszczowych we wszystkich grupach podstawowych była nieistotnie statystycznie niższa niż w grupach kontrolnych (tab. 4).

Wysiłek fizyczny związany ze zwiększoną konsumpcją zasobów energetycznych oraz jego regularne wykonywanie prowadzi do odmiennych proporcji w obrębie składu ciała, a mianowicie do zwiększenia masy mięśniowej i obniżenia masy tłuszczowej u osób regularnie uprawiających sport niezależnie od występowania, czy stopnia otyłości. Zmiana ta ma wartość jednego odchylenia standardowego i wyraża się obniżeniem masy tłuszczowej o około 5% w stosunku do średniej populacji i podwyższeniem o tę samą wartość poziomu beztłuszczowej masy ciała u osobnika szczupłego (9-13). Ciężar ciała osób uprawiających sport zwykle zwiększa się kosztem masy mięśniowej. Na podstawie przeprowadzonych przez nas badań uzyskaliśmy zbliżone wyniki do podawanych w piśmiennictwie u osób otyłych uprawiających w przeszłości intensywnie różne dyscypliny sportu w stosunku do analogicznej grupy nieuprawiającej sportu. Nie stwierdziliśmy wśród naszych badanych istotnych statystycznie odmiennych cech antropometrycznych predysponujących do wykonywania ciężkiej pracy fizycznej w grupie byłych sportowców. Możliwe, że zbyt mały materiał chorych nie pozwolił na wyraźne zróżnicowanie tych cech.

U otyłych byłych sportowców z dużą masą mięśniową przydatność pomiaru masy ciała oraz powszechnie stosowanego wskaźnika określającego wielkość otyłości BMI jest mało przydatne. U osób o dużej masie mięśniowej występuje zwykle zwiększona masa ogólna ciała, mierzona przy użyciu wagi lekarskiej, co jeszcze nie świadczy o otyłości. Dokładnym wyznacznikiem wielkości otyłości jest analiza składu ciała u tej grupy osób. Potwierdzali to także inni autorzy (14-16). Wykazały to również nasze wcześniejsze badania (17,18). Sama analiza składu ciała, a więc określenie w procentach lub w kg masy tłuszczowej i beztłuszczowej jest przydatne do klasyfikacji otyłości. Dla lepszego jednak zobrazowania udziału masy beztłuszczowej i tłuszczowej w zależności od stopnia otyłości wprowadzono własny wskaźnik mięśniowo-tłuszczowy MT. Wskaźnik ten jest tym większy im masa mięśniowa jest większa, a masa tłuszczowa mniejsza. Obliczono wskaźnik prawidłowy (norma) oraz dla każdego stopnia otyłości oddzielnie dla mężczyzn oraz dodatkowo dla kobiet zakładając, że zawartość masy tłuszczowej w ogólnej masie ciała u kobiet jest o 10% wyższa niż u mężczyzn. Dane te mogą być przydatne do oceny stopnia otyłości u osób uprawiających sport w przeszłości.

Badania nasze wykazały, że we wszystkich grupach otyłości u byłych sportowców był on wyższy niż u osób nieuprawiających sportu, różnice te były tym większe im otyłość była mniejsza. Wydaje się, że wskaźnik ten może być przydatny do określania zmian w proporcjach składu masy ciała i stopnia otyłości u otyłych byłych sportowców. Wg naszych obliczeń wskaźnik mięśniowo-tłuszczowy o wartości 3 odpowiada I° otyłości (u mężczyzn), a mniejsze wartości wskaźnika kwalifikują otyłych do większych stopni otyłości wg opracowanej przez nas tabeli.

Innym ważnym parametrem otyłości jest obwód pasa. Powyżej 102 cm u mężczyzn i 88 cm u kobiet wskaźnik ten traktowany jest jako czynnik rozwoju miażdżycy (19-21).

W naszym materiale przeciętnie wszystkie wartości obwodu pasa przekroczyły 102 cm, a ponieważ do badań kwalifikowano wyłącznie mężczyzn, to należy ocenić, że wszyscy pacjenci z grupy podstawowej i kontrolnej mieli otyłość będącą czynnikiem ryzyka rozwoju powikłań naczyniowych. Nie stwierdzono istotnych różnic pomiędzy poszczególnymi grupami otyłości w zakresie obwodu pasa.

Obliczony wskaźnik WHR pozwala na zakwalifikowanie większości otyłych z grupy kontrolnej do trzewnego typu otyłości. Ten typ otyłości, jak wiadomo, stanowi istotny czynnik rozwoju zaburzeń metabolicznych u otyłych (22-24). Inne badane parametry antropometryczne okazały się nieprzydatne do różnicowania osób otyłych uprawiających i nieuprawiających sport.

1. U otyłych byłych sportowców występują różnice w proporcjach składu masy ciała wyrażające się zwiększoną masą mięśniową w stosunku do osób otyłych nie uprawiających sportu.

2. Dobrym wskaźnikiem stopnia otyłości u byłych sportowców jest ocena masy tłuszczowej i mięśniowej oraz wskaźnik mięśniowo-tłuszczowy.

3. Niezależnie od zmian w proporcjach składu masy ciała u byłych sportowców inne wskaźniki antropometryczne, takie jak obwody: pasa, bioder, klatki piersiowej, ramienia, uda, szerokości nasad kostnych, bioder nie różnią się istotnie między otyłymi uprawiającymi i nieuprawiającymi sportu w przeszłości.