Ludzkie koronawirusy - autor: Krzysztof Pyrć z Zakładu Mikrobiologii, Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Balneologia Polska 1-2/2005, s. 60-64
Lucyna Rajchel1, Jacek Rajchel2
Krynica Zdrój – historia uzdrowiska
Krynica-zdrój – the history of the spa
1z Zakładu Stratygrafii i Geologii Regionalnej; Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej im. S. Staszica w Krakowie
2z Zakładu Geologii Ogólnej i Matematycznej; Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej im. S. Staszica w Krakowie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. inż. Stanisław Majewski
Streszczenie
Źródło w Krynicy (późniejszy Zdrój Główny) znane było już w XV wieku, a pierwsza opublikowana przez Gabriela Rzączyńskiego informacja o nim pochodzi z roku 1745. Po raz pierwszy analizę wody tego źródła wykonał prof. Uniwersytetu Lwowskiego B. Hacquet w roku 1788. Początek uzdrowiska związany jest z rokiem 1793; wówczas to Stix von Saunbergen, będący właścicielem gruntu ze źródłem, wybudował pierwszy dom, który stał się zalążkiem uzdrowiska. W roku 1807 powołano Zakład Zdrojowo-Kąpielowy, a Krynica otrzymała status miejscowości uzdrowiskowej. Ogromne zasługi dla rozwoju Krynicy w drugiej połowie XIX wieku są dziełem prof. J. Dietla i dr. Zieleniewskiego. W roku 1877 Krynica otrzymała nowy status uzdrowiska oraz powołano Komisję Zdrojową. Najbardziej tragiczny okres w dziejach uzdrowiska miał miejsce w czasie I i II wojny światowej. Od roku 1947 następuje dynamiczny rozwój i rozbudowa uzdrowiska, a obecnie Krynica posiada pełną infrastrukturę uzdrowiskową. Aktualnie w Krynicy znajduje się 5 źródeł wód mineralnych i 18 odwiertów, które udostępniają szczawy i wody kwasowęglowe wykorzystywane w balneoterapii w licznych sanatoriach oraz są butelkowane.
WSTĘP
Krynica to uzdrowisko karpackie położone w południowo-wschodniej części Beskidu Sądeckiego na wysokości 560-620 m n.p.m., w dolinie potoku Kryniczanka i dolinach jej dopływów: Palenicy i Czarnego Potoku. Jest to uzdrowisko górskie, dolinne, które charakteryzuje się bioklimatem o umiarkowanej i silnej bodźcowości (5).
Krynica usytuowana jest w Karpatach zewnętrznych na obszarze magurskiej jednostki tektonicznej, na pograniczu dwu podjednostek różniących się rozwojem facjalnym. Są to strefa sądecka (bystrzycka) oraz krynicka. Oddzielone są one od siebie podłużną nieciągłością tektoniczną zwaną „dyslokacją krynicką”. Obszar ten budują utwory fliszowe: piaskowce, łupki i margle.
W Krynicy występują wody mineralne typu szczaw i wody kwasowęglowe, należące do centralnej strefy hydrochemicznej Karpat. Skład chemiczny wód, jak i wydajność, jest zróżnicowana. Mineralizacja waha się od 1 do 28 g/dm3 rozpuszczonych składników stałych, a zawartość CO2 od 1,5 do 3,0 g/dm3. Dominują tu szczawy typu: HCO3-Ca-Na-Mg; HCO3-Na-Mg oraz HCO3-Na (Zuber I, III i IV).
Wody mineralne typu szczaw udostępniają źródła (Zdrój Główny, Jan, Józef, Słotwinka, Słoneczne 16 a i Słoneczne 16 b) i 18 odwiertów. Są one wykorzystywane w balneoterapii do krenoterapii i kąpieli leczniczych w licznych sanatoriach uzdrowiskowych oraz są butelkowane.
ŹRÓDŁO (PÓŹNIEJSZY ZDRÓJ GŁÓWNY) – TU SIĘ WSZYSTKO ZACZĘŁO
Historia Krynicy jest nierozerwalnie związana ze źródłem Zdrój Główny i to jemu zawdzięcza swoje powstanie i sławę. Liczne publikacje, materiały archiwalne i niepublikowane dokumentacje dostarczają bardzo obszernego materiału badawczego.
Dzieje Krynicy związane są z historią klucza muszyńskiego należącego do biskupów krakowskich, którzy w 1280 roku otrzymali jego ziemie. Na początku XIV wieku zostały one włączone do dóbr królewskich (11). W roku 1391 król Władysław Jagiełło nadał dobra ziemskie muszyńskie (zamek muszyński wraz z okolicznymi wsiami i dwoma miasteczkami) na wieczną własność Janowi Radlicy – biskupowi krakowskiemu (7). Pierwsza wzmianka o Krynicy znajduje się w akcie wydanym przez biskupa krakowskiego Samuela Maciejowskiego, który chcąc zaludnić okolice 8. I. 1547 roku wydał dekret, w którym udzielił Dankowi z Miastka (Tylicza) przywileju założenia, „innova radice Krzenycze ” sołtysostwa. Nazwa Krzenycze niewątpliwie oznacza źródło lub zdrój i pochodzi od greckiego słowa krene, czyli źródło.
Źródło krynickie przez obfitość wody i „burzenie się” wywołane wydobywającym się CO2 było ciekawostką okolicy, przez co dało osadzie nazwę, ale musiało być znane znacznie wcześniej (10). Przez 200 lat używano wody ze źródła, zanim pojawiła się o nim pierwsza wzmianka, którą podaje ks. Gabriel Rzączyński w dziele Historia naturalia curiosa Regni Poloniae z roku 1721, gdzie wspomina o źródłach wód kwaśnych w dobrach muszyńskich. Następne informacje tego autora pochodzą z Auctuarium historiae naturalia curiosae Regni Poloniae Gedani wydane w 1745 roku, gdzie informuje „... Oprócz Drużbak są szczawy w Muszynie i Krynicy w dobrach biskupstwa krakowskiego. Służą one pijącym...” (8).
W roku 1769 wojska austriackie zajmują Spisz, część starostwa nowotarskiego i nowosądeckiego a wraz z nimi Krynicę. Od roku 1772 wieś jest włączona do ziem I zaboru austriackiego. Dobra Muszyńskie wraz z Krynicą zostały objęte przez austriackie Ministerstwo Rolnictwa. Rząd Gubernialny Lwowski deleguje do Krynicy radcę górniczego, profesora Uniwersytetu Lwowskiego Baltazara Hacqueta, w celu zbadania znanego źródła. Po raz pierwszy przybywa on do Krynicy w roku 1788 wykonując analizę chemiczną wody, a ponownie bada źródło w roku 1796. W swoim dziele Neueste physicalische Reisen in den Jahren 1788-1795 durch die dacischen und sarmatischen Karpathen wydanym w roku 1796 prof. Baltazar Hacquet zamieszcza pierwszy opis źródła krynickiego (późniejszy Zdrój Główny, zwane przez jakiś czas źródłem Heleny), pisząc „...To źródło wielkości sążnia kwadratowego ujęte w drewnianą cembrzynę wytryska u podnóża gór, od strony zachodniej, ale nie ma tu żadnego domu, ani żadnego schronienia. Dlatego musiałem przede wszystkim zbudować szałas z gałęzi, gdyż celem badania wody ze źródła musiałem pozostać na miejscu dwa dni ...” (8). Hacquet obawiał się napadu chłopów, którzy przypatrując się czynnościom, jakie wykonywał badając wodę, posądzili go o czarnoksięstwo (7).
Zalążek przyszłej Krynicy – pierwszy „mały drewniany domek” zbudował Franciszek Stix von Saunbergen (będący ówczesnym komisarzem cyrkularnym), który nabył w 1793 roku dzisiejszy Zdrój Główny wraz z przyległymi gruntami. Wybudował on następnie drugi dom mieszkalny, stajnie oraz ocembrował źródło. W roku 1797 został przeniesiony do Galicji Wschodniej, był więc zmuszony sprzedać zdrojowisko w 1800 roku c.k. Zarządowi Państwa Muszyńskiego za 150 guldenów reńskich. W roku 1805 wydzierżawiono Zakład Janowi Hecht ze Lwowa, późniejszemu wynalazcy sposobu butelkowania wody z gazem (zwanego metodą Hechta) (1). Brak było wówczas w Krynicy urządzeń kąpielowych i odpowiednich pomieszczeń dla kuracjuszy i w tej kwestii złożono memoriał samemu cesarzowi Józefowi II. Efektem tego była wizyta komisarza nadzwyczajnego oraz komisji w roku 1806, która dokładnie zbadała Zakład i władzom galicyjskim poleciła wprowadzenie pewnych udoskonaleń w celu rozwoju zdrojowiska. Podjęte decyzje były stopniowo realizowane a były to m.in.: budowa drogi łączącej Krynicę z Nowym Sączem i Duklą; budowa nowych łazienek i domów mieszkalnych; ustanowienie stałego lekarza zdrojowego. Wykonano nowe ocembrowanie źródła i ujęto go w cembrzyny modrzewiowe; wybudowano wytwórnię kamionek do rozlewania wody krynickiej, zaprojektowano park uzdrowiskowy. Usypano wzdłuż całej doliny wał ochronny w celu zabezpieczenia przed zalewem źródła; wał ten – umocniony palami i faszyną – odsunął Kryniczankę o około 200 metrów od źródła Zdrój Główny (dziś stanowi on bulwary Józefa Dietla).
W roku 1807 prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego J. A. Schultes dokonał dokładnej analizy wody ze Zdroju Głównego (10). On pierwszy wspomina o drugim źródle (Karol) położonym nieopodal pierwszego. Dzięki jego staraniom i autorytetowi Rząd Gubernialny 13.VI. 1807 roku wydał reskrypt o powołaniu Zakładu Zdrojowo-Kąpielowego. W tym samym roku Krynica została uznana za miejscowość klimatyczną.
W 1811 roku sprowadzono z dóbr księcia Lobkowitz w Billinie fabrykanta do wyrobu kamionek na wysyłkę wód, a od 1820 flaszki sprowadzano z Kamienicy w cyrkule sądeckim (9).
W latach 1808-1812 następuje dalsza rozbudowa zdrojowiska; wykonano kanalizację Zakładu, powstał kryty deptak, a Zdrój Główny nakryto altaną w celu zabezpieczenia wody. W roku 1808 powołano pierwszego lekarza zakładowego, został nim dr Hennel, a jego następcą był dr Harland. Od 1814 roku lekarzem został dr Stirba de Stirbitz; lata te należą do świetnych w rozwoju Krynicy. Zjeżdżali tu zamożni kuracjusze z kraju i z zagranicy. W wydanej we Lwowie w roku 1816 publikacji Opisanie źródeł mineralnych w Krynicy wspomina ”... źródło Główne świeżo drzewem modrzewiowym ocembrowane, nakryte było dachem chińskim, do źródła zaś schodziło się po trzech stopniach. Za źródłem było wejście do ogrodu angielskiego, cała zaś lasem pokryta góra nad źródłem, pocięta wygodnymi ścieżkami aż na szczyt jej prowadzącymi, była we wspaniały park zamieniona. Wodę ciepłą i zimną, którą przeważnie noszono do kąpieli w naczyniach, zaczęto sprowadzać rynnami...”. Jest to pierwsza naukowa praca o zdrojowisku krynickim (8).
Wojny napoleońskie, kongres wiedeński, epidemia cholery, oraz niedołężna administracja uzdrowiskiem doprowadziła w roku 1852 do jego upadku. Z powodu braku chętnych do dzierżawienia uzdrowiska, było ono administrowane przez Prefekturę Dóbr Muszyńskich.
ZASŁUGI PROF. JÓZEFA DIETLA DLA KRYNICY
Epokową datą dla Krynicy jest 10. X. 1856 roku, związaną z przyjazdem komisji z prof. Józefem Dietlem, miłośnikiem kąpielisk krajowych na czele. Niezaprzeczalną i nigdy niezapomnianą zasługą Dietla jest skuteczne „wskrzeszenie” uzdrowiska z całkowitego upadku. Plan ratowania i rozwoju Krynicy opracował Prof. Dietl, który zwiedził i zapoznał się szczegółowo z problematyką uzdrowisk europejskich. Projekt został przyjęty i zatwierdzony przez rząd i zaczęto go realizować, nad czym czuwał Dietl. Reklamował on uzdrowisko i posyłał na leczenie swoich licznych pacjentów z Krakowa (2). Ważne dla Krynicy było powołanie dr. Michała Zieleniewskiego na stałego lekarza uzdrowiskowego, które to stanowisko zajmował przez 30 lat. Pozostawił on bardzo dużo informacji opublikowanych na temat działalności i historii zakładu (12, 13, 14).
Do ważnych zadań należało wykonanie analiz chemicznych wody ze Zdroju Głównego, Słotwinki i Karola, które zlecono prof. A. Aleksandrowiczowi i prof. Czyrniańskiemu. Wprowadzono po raz pierwszy kąpiele borowinowe oraz oddano do użytku gości nowe domy. W roku 1859 ujęto Zdrój Główny w cembrzynę z granitu śląskiego usuwając drewnianą.
W 1861 r. mgr Hugon Nitribitt otrzymał rządową koncesję na otwarcie apteki. Sprzedawał on olejek balsamiczny, który otrzymywał z młodych świerków, oraz tzw. kołaczyki mineralne, które przyrządzał na wzór pastylek z Ems i Gleichelbergu. Oba te produkty stanowiły specjalność uzdrowiska krynickiego (11). Również w tym roku otwarto zakład gimnastyczny.

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Adamczyk M.: Nieznane karty z dziejów wód zdrojowych i lecznictwa balneologicznego na terenie obecnego województwa nowosądeckiego. Rocznik Sądecki, t. XVII, str. 83-102. Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddz. w Nowym Sączu, 1982.
2. Dietl J.: Krynica w Karpatach galicyjskich położona. Str. 1-15, Kraków1857.
3. Kiryk F. (red.): Krynica. Wydawnictwo i Drukarnia "Secesja", str. 1-426, Kraków 1994.
4. Korczyński L.: Przyrodzone źródła sił i zdrowia Ziemi Krakowskiej. Nakładem PTB, str. 1-128, Kraków 1931.
5. Kozłowska-Szczęsna B. (red) Bioklimat Uzdrowisk Polskich i możliwości jego wykorzystania w lecznictwie PAN IG i PZ im. S. Leszczyckiego Warszawa 2002; 611
6. Kruszelnicki S.: Krynica. I. Historia jej rozwoju. II. Położenie i Klimat. III. Środki i wskazania lecznicze (Opracował M. Dukiet). IV. Przewodnik po Krynicy i okolicy. Centrala Wydawnicza, str. 1-111. Poznań 1948.
7. Lewicki S.: Historya Krynicy. Nadbitka z biblioteki UJ, str. 1-17, 1913.
8. Skórczewski B.: Historya Krynicy. Przegląd Zdrojowy, nr 3-12, Kraków 1906.
9. Stupnicki M.: Galicya pod względem topograficzno-historycznym. Lwów 1849.
10. Torosiewicz T.: Źródła mineralne w królestwie Galicyi i na Bukowinie. Drukarnia imienia Ossolińskich; str. 1-173, Lwów 1849.
11. Wasiak A.: W czasach staropolskich. W: Krynica, Kiryk F. (red.), Wydawnictwo i Drukarnia "Secesja", str1-426, Kraków 1994.
12. Zieleniewski M.: Obraz stanu zdrojowiska w Krynicy w roku 1860. Tygodnik Lekarski, 1861 r., nr 23, 24, 25 i 26.
13. Zieleniewski M.: Materyały do historyi C.K. Zakładu Zdrojowego w Krynicy. Czcionkami drukarni "Czasu"; nr 22, Kraków 1876.
14. Zieleniewski M.: Pogląd na rozwój Zakładu Zdrojowego w Krynicy w ciągu ubiegłych lat siedemnastu (1857-1873). Drukarnia Leona Paszkowskiego; str. 1-31, Kraków 1874.
Adres do korespondencji:
Lucyna Rajchel
ul. Powstańców 30b/44, 31-422 Kraków

Balneologia Polska 1-2/2005