Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografię? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis – wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 2/2012, s. 109-114
*Dariusz Niedziałek1, Witold Tłustochowicz2
Leczenie bólu w chorobach reumatycznych**
Management of pain in rheumatic diseases
1Oddział Chorób Wewnętrznych SP ZOZ Szpitala Powiatowego w Mińsku Mazowieckim
Ordynator Oddziału: dr med. Dariusz Niedziałek
2Klinika Chorób Wewnętrznych i Reumatologii Wojskowego Instytutu Medycznego CSK MON w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Witold Tłustochowicz
Streszczenie
Przewlekły ból jest kluczowym objawem większości chorób reumatycznych. Ponieważ na choroby układu kostno-stawowego cierpi ok. 70% populacji po 50. roku życia, są one najczęstszą przyczyną przewlekłych zespołów bólowych. O bólu przewlekłym mówimy, gdy trwa powyżej trzech miesięcy. Zrozumienie podstawowych mechanizmów powstawania i transmisji bodźców bólowych pozwala wdrażać skuteczne metody postępowania leczniczego. W każdym przypadku bólu przewlekłego niezbędne jest ustalenie jego przyczyny i ocena wydolności nerek i wątroby. Na czoło tych metod wysuwa się farmakoterapia z coraz powszechniejszym zastosowaniem leków z grupy silnych opioidów, takich jak: pochodne morfiny, fentanyl, buprenorfina, które wraz z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi i paracetamolem stanowią grupę leków pierwszego rzutu. W artykule omówiono najważniejsze zagadnienia z zakresu farmakoterapii bólu.
Summary
Chronic pain is one of main symptoms of majority of rheumatic diseases. Because more than seventy percent of population over fifty year-old suffer of rheumatic disorders, so they are most often reason of chronic pain syndromes. Every kind of pain (regardless of reason) lasting over three months should be called a chronic one. Knowledge of the mechanisms is very important in effective anti-pain therapy. In every case of chronic pain it is necessary to diagnose the reason of disease and to evaluate renal and liver function before application of analgesic treatment.
Currently strong opioids drugs as morphine, fentanyl, buprenorphine are commonly using in non-cancer treatment, however weak opioids as tramadol and codeine and non-opioids analgesics as paracetamol and NSAID (e.g diclofenac) remain first way drug treatment. The article presents currently view of pain treatment.
Wprowadzenie
Ból jest najczęstszą przyczyną wizyt lekarskich większości pacjentów cierpiących na choroby układu ruchu. Może on przybierać formę bólu ostrego, przewlekłego lub tzw. bólu przebijającego. Niezależnie od lokalizacji i nasilenia przedłużający się ból wzmaga cierpienie związane z chorobą, bywa przyczyną depresji i innych zaburzeń sfery psychicznej, prowadzi do ograniczenia lub uniemożliwienia wykonywania pracy zawodowej oraz do pogorszenia jakości życia. Dlatego chorzy oczekują do lekarza szybkiej i skutecznej pomocy w zwalczaniu bólu. Leczenie przeciwbólowe w chorobach reumatycznych jest najczęściej uzupełnieniem leczenia choroby zasadniczej. Leki modyfikujące przebieg chorób reumatycznych zwykle mają późny początek działania, dlatego do czasu ich efektu terapeutycznego należy sięgać po skuteczne analgetyki. Do walki z bólem najpowszechniej wykorzystywane są leki nieopioidowe (wśród których najpopularniejsze są niesteroidowe leki przeciwzapalne i paracetamol) oraz opioidy (o słabym i silnym działaniu). Bardzo pomocne w terapii bólu są koanalgetyki (adjuwanty), które nie tylko wzmagają przeciwbólowe działanie właściwych leków, ale także poprzez inne swoje właściwości wpływają na poprawę jakości leczenia i zmniejszenie dawek analgetyków, redukując ich efekty toksyczne.
W artykule przedstawiono aktualne poglądy na temat leczenia bólu w chorobach reumatycznych, z uwzględnieniem najważniejszych zagadnień związanych z patofizjologią procesów powstawania, przewodzenia oraz odczuwania bólu i towarzyszących im mechanizmów zapalnych oraz receptorowych.
Ogólne zasady leczenia przeciwbólowego
1. Ból towarzyszący chorobom reumatycznym w wielu przypadkach zmniejsza się lub ustępuje pod wpływem leczenia choroby zasadniczej. Kluczową rolę odgrywa więc ustalenie właściwego rozpoznania i wdrożenie leczenia indukującego remisję. Efekt terapeutyczny leków modyfikujących przebieg choroby występuje zwykle po kilku tygodniach leczenia. Do tego czasu należy wdrożyć leki uśmierzające ból, najczęściej nieopioidowe, w przypadku braku ich skuteczności wdrożyć terapię słabymi lub silnymi opioidami.
2. Zwalczanie bólu przewlekłego powinno odbywać się w sposób kompleksowy, polegający na etapowym lub jednoczasowym stosowaniu farmakoterapii, metod inwazyjnych, rehabilitacji i fizykoterapii, psychoterapii oraz tzw. metod alternatywnych, które nie mogą zastępować zasadniczych form leczenia.
3. Ocena rodzaju bólu i stopnia jego nasilenia powinna od początku decydować o wyborze właściwego leczenia. Zalecenia z 1986 roku Światowej Organizacji Zdrowia, znane jako trójstopniowa drabina analgetyczna, mają dziś znaczenie historyczne. Etapowość wdrażania poszczególnych analgetyków, zależnie od natężenia bólu wydaje się jednak bardzo przydatna z praktycznego punktu widzenia. Leczenie rozpoczynamy możliwie najsłabszymi lekami przeciwbólowymi, z zastosowaniem tzw. adjuwantów, co zmniejsza ryzyko powikłań polekowych. Silne opioidy znalazły zastosowanie w leczeniu przewlekłych zespołów bólowych w przebiegu choroby zwyrodnieniowej, chorób zapalnych czy przewlekłych zespołów pourazowych. W doborze właściwego leku przeciwbólowego kierujmy się więc głównie nasileniem bólu (określanym przy pomocy różnych skal oceny natężenia bólu), uwzględniając też jego pochodzenie. Zgodnie z tą zasadą chorzy z bólem przewlekłym, ocenianym na minimum 50% w skali VAS (skala od 0 do 100 mm) praktycznie kwalifikują się do leczenia silnymi opioidami, zapalne pochodzenie bólu stanowi klasyczne wskazanie do wdrożenia leczenia niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi (NLPZ).
4. Dobór leków przeciwbólowych powinien być poprzedzony oceną ryzyka potencjalnych powikłań, wynikających ze stanu wydolności narządów eliminacyjnych (wątroby i nerek), stopnia wydolności układu sercowo-naczyniowego (np. zwiększona retencja wody w przebiegu leczenia NLPZ i glikokortykosteroidami jako adjuwantami może być przyczyną zaostrzenia niewydolności serca), współistnienia innych chorób (astma, choroby przewodu pokarmowego), konieczności stosowania innych leków (np. doustne antykoagulanty), wieku pacjenta i innych indywidualnie uwarunkowanych czynników. Postępujemy zgodnie z zasadą maksymalnej skuteczności, przy minimalnym ryzyku wystąpienia objawów niepożądanych.
5. Skojarzone leczenie przeciwbólowe obejmuje łączenie analgetyków o różnych mechanizmach działania. Dobre efekty osiąga się, łącząc paracetamol z lekami z grupy NLPZ i opioidami z jednoczesnym wdrażaniem adjuwantów. Błędem jest łączenie leków należących do tej samej grupy (np. diclofenaku z ketoprofenem lub tramadolu z fentanylem), gdyż takie skojarzenia nie tylko nie poprawiają siły działania przeciwbólowego, ale też zwiększają liczbę powikłań.
6. W trakcie leczenia przeciwbólowego należy monitorować wskaźniki wydolności wątroby i nerek, zwłaszcza u osób starszych i obciążonych wieloma chorobami przewlekłymi.
7. Stosując leki przeciwbólowe trzeba pamiętać o tzw. efekcie pułapowym niektórych leków (głównie w odniesieniu do NLPZ), zjawisku tolerancji (koniecznośc zwiększania dawek w celu uzyskania takiego samego efektu) oraz o możliwości wystąpienia zespołu zależności.
Analgetyki nieopioidowe
Nieopioidowe leki przeciwbólowe stanowią niejednorodną grupę obejmującą wszystkie leki przeciwbólowe, nie będące pochodnymi opiodów. Do najważniejszych należą: paracetamol, wszystkie generacje NLPZ, nefopam, metamizol oraz flupirtyna. Znalazły one zastosowanie przeciwbólowe zarówno w monoterapii, jak i w leczeniu skojarzonym także z opioidami.
Paracetamol
Od czasu wprowadzenia do leczenia w 1956 roku w Wielkiej Brytanii, stał się najczęściej stosowanym lekiem przeciwbólowym na świecie. Mechanizm jego działania nie został jeszcze wyjaśniony, ale wiadomo, że wykazuje on działanie ośrodkowe i przenika przez barierę krew-mózg. Uważa się, że przenikający do ośrodkowego układu nerwowego paracetamol hamuje aktywność występującej tam cyklooksygenazy-3 (COX-3), która jest izoformą cyklooksygenazy-1 (COX-1) (1). Ostateczna rola COX-3 w procesie nocycepcji nie została wyjaśniona. Pewnego stopnia powinowactwo do niej wykazują też inne leki przeciwbólowe (np. metamizol i NLPZ), nie wyklucza się istnienia wielu odmian cyklooksygenaz (tzw. kontinuum COX) (2), co wymaga potwierdzenia w dalszych badaniach.
Ze względu na siłę działania paracetamol stosowany jest w leczeniu łagodnych i umiarkowanych dolegliwości bólowych, zwłaszcza w chorobach z towarzyszącą gorączką. Dodatkowo jest podstawowym lekiem w walce z tzw. bólem przebijającym. Charakteryzuje się szybkim początkiem (ok. 30-60 min), ale dość krótkim czasem działania (okres półtrwania wynosi od 2 do 4 h), dlatego powinien być stosowany 3-4 razy w ciągu doby. Dobowa dawka leku nie powinna przekraczać 4 g, większe dawki wykazywały wprawdzie lepszy efekt przeciwbólowy, ale też powodowały ciężkie uszkodzenia wątroby i nerek. Do rzadszych powikłań terapii należą: hemoliza (u osób z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanu), reakcje skórne, z martwicą skóry włącznie. Należy zwrócić uwagę na to, że nie ma on istotnego działania przeciwzapalnego, a więc może być skuteczny tylko u chorych o małym i umiarkowanym nasileniu zapalenia (wyrażającym się małym i umiarkowanym bólem). Wbrew obiegowym przekonaniom nie jest on również bezpieczny, już w dawce przekraczającej 2 g na dobę może powodować owrzodzenia górnego odcinka przewodu pokarmowego z krwawieniami i perforacjami podobnie często, a w dawce 3 g częściej jak NLPZ. W dopuszczalnej dawce 4 g na dobę powoduje uszkodzenie wątroby, nie można też zapominać o śródmiąższowym zapaleniu nerek i nadciśnieniu tętniczym. Dlatego też u chorych z umiarkowanym i ciężkim bólem wskazane są leki przeciwzapalne.
NIESTEROIDOWE LEKI PRZECIWZAPALNE
Mechanizm działania NLPZ polega na hamowaniu aktywności enzymów cyklooksygenazy-1 (COX-1) oraz cyklooksygenazy-2 (COX-2), uczestniczących w procesie zapalnym (3). Jak wcześniej wspomniano, istnieją inne cyklooksygenazy: COX-3 oraz kontinuum COX, jednak ich rola i efekty ich zablokowania nie mają takiego znaczenia w mechanizmie działania NLPZ jak hamowanie COX-1 i COX-2 (2). Pod wpływem COX-1 dochodzi do przemiany kwasu arachidonowego wchodzącego w skład struktur błonowych komórki, co skutkuje powstawaniem prostaglandyn E2, I2, i tromboxanu A2, odpowiadających m.in. za regulację przepływów błonowych przewodu pokarmowego, ukrwienia nerek oraz funkcji trombocytów (4). COX-2 w warunkach fizjologicznych występuje w niewielkich ilościach w nerkach, ośrodkowym układzie nerwowym, narządzie rodnym oraz w komórkach śródbłonka i mięśni gładkich naczyń. Blokowanie COX-2 zmniejsza syntezę prostacykliny PGI2, która fizjologicznie wykazuje właściwości naczyniorozszerzające i antyagregacyjne, zapewniając utrzymanie homeostazy naczyniowo-krążeniowej w ważnych życiowo narządach (4). W procesie zapalnym cytokiny prozapalne (IL-1, IL-2, IL-6, TNF-α) prowadzą do pobudzenia syntezy COX-2, która uruchamia drugą gałąź kaskady kwasu arachidonowego, prowadząc do powstawania prostaglandyn (E, F, G), wywołujących ból, wzrost przepuszczalności naczyń i obrzęk w miejscu zapalenia. Oprócz blokowania COX-2, NLPZ wykazują działanie przeciwzapalne, hamując na drodze enzymatycznej powstawanie tlenku azotu oraz blokują czynnik jądrowy NF-KB odpowiedzialny za procesy transkrypcji genowej większości prozapalnych cytokin (5).
Wiadomo, że hamowanie COX-1 jest zjawiskiem niekorzystnym i związane są z nim powikłania nerkowe oraz gastryczne. NLPZ wykazują różny stopień powinowactwa do COX-1 i COX-2, co pozwoliło wyodrębnić trzy ich grupy: klasyczne, preferencyjne oraz wybiórcze. Klasyczne NLPZ w jednakowym stopniu hamują COX-2 i COX-1. Przedstawicielami tej grupy leków są m.in. diklofenak, ketoprofen, kwas acetylosalicylowy, oksykamy, naproxen, ibuprofen, indometacyna, kwas mefenamowy. Leki te różnią się jedynie właściwościami farmakokinetycznymi (głównie czasem i rozpoczęciem działania), ich siła działania zależy od dawki i drogi podawania, a liczba i rodzaj powikłań są na podobnym poziomie.
Preferencyjne NLPZ (nimesulid, nabumeton oraz meloksykam) wykazują 10-20-krotnie większe powinowactwo do COX-2, zaś wybiórcze inhibitory COX-2 (celekoksyb, waldekoksyb i rofekoksyb – dwa ostatnie zostały wycofane z użycia) hamują COX-2 100-krotnie silniej niż COX-1. Zastosowanie wybiórczych NLPZ zdecydowanie zmniejszyło liczbę powikłań ze strony przewodu pokarmowego (6, 7), zaobserwowano jednak niepokojący wzrost incydentów sercowo-naczyniowych u osób starszych (4), co spowodowało wycofanie rofekoksybu i waldekoksybu z produkcji oraz znaczne ograniczenie wskazań do stosowania celekoksybu. Selektywne blokowanie COX-2 prowadzi do zahamowania syntezy prostaglandyn, ale nie zapobiega zahamowaniu syntezy tromboksanu, co w konsekwencji wpłynęło za rozwój powikłań zatorowo-zakrzepowych i znamiennie zwiększyło częstość udarów mózgu oraz zawałów serca (4). Wszystkie rodzaje leków przeciwzapalnych mogą powodować uszkodzenie nerek. Klasyczne NLPZ przez zahamowanie syntezy PGI2 i PGE2 mogą spowodować pogorszenie perfuzji nerkowej i wystąpienia ostrej niewydolności nerek (8). Mogą też nasilić przebieg już stwierdzonej przewlekłej choroby nerek. Wybiórcze inhibitory COX-2 hamują aktywność fizjologicznie występującej w nerkach cyklooksygenazy-2, odpowiedzialnej za regulację gospodarki wodno-elektrolitowej i układu R-A-A (renina-angiotensyna-aldosteron) (9). Skutkiem tego jest zwiększona retencja wody i sodu, co wpływa na pogorszenie wydolności krążenia (4).
Blisko połowa chorych przyjmujących NLPZ ma objawy dyspeptyczne (zgaga, nudności, wymioty, bóle brzucha). U ok. 20% dochodzi do uszkodzeń błony śluzowej górnego odcinka przewodu pokarmowego: nadżerek, owrzodzeń, krwawień i perforacji, będących przyczyną zgonu (7). Zaleca się stosowanie gastroprotekcji z zastosowaniem inhibitorów pompy protonowej, w dawkach zależnych od stopnia ryzyka (odpowiadających 10-40 mg omeprazolu). Warte podkreślenia jest to, że: (1) selektywne inhibitory COX-2 są droższe od leków nieselektywnie hamujących COX-1 i -2, ale nie są od nich skuteczniejsze; (2) wszystkie nieselektywne NLPZ maja podobną skuteczność, ale różnią się wpływem na powikłania krążeniowe, najbardziej korzystny jest naproksen; (3) ich skuteczność, ale i częstość powikłań zależy od dawki, a więc należy zaczynać od mniejszej i nie zawsze musi być stosowana dawka maksymalna; (4) chorzy z wywiadem choroby wrzodowej przewodu pokarmowego, w zaawansowanym wieku, przyjmujący wysokie dawki lub kilka leków przeciwzapalnych równocześnie, stosujący równolegle antykoagulanty w tym aspirynę i leki przeciwpłytkowe mają zwiększone ryzyko powikłań ze strony przewodu pokarmowego i leki powinny być łączone z inhibitorami pompy protonowej; (5) z wyjątkiem naproksenu także nieselektywne inhibitory COX 1 i 2 mogą zwiększać ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych podobnie do selektywnych dla COX-2; (6) selektywne inhibitory COX 2 zwiększają bezpieczeństwo ze strony przewodu pokarmowego, ale zwiększają też liczbę zawałów i udarów, stąd dawka jedynego pozostałego na rynku celekoksybu nie powinna przekraczać 200 mg dziennie. Sytuację zmienia konieczność równoległego stosowania kardioprotekcyjnych dawek aspiryny. Nie może ona być przyjmowana po ibuprofenie (lek ten powinien być przyjmowany 30 min po aspirynie lub 8 godzin przed) ponieważ znosi on jej działanie. Nie dotyczy to innych NLPZ, ale połączenie z nimi aspiryny nasila działania niepożądane na przewód pokarmowy. Niestety naproksen nie może zastąpić aspiryny ze względu na jego zbyt krótki i przejściowy efekt antyagregacyjny.
NEFOPAM

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Kis B, Snipes JA, Busija DW: Acetaminophen and the cyclooxygenase-3 puzzle: sorting out facts, fictions, and uncertainties. J Pharmacol Exp Ther 2005; 315: 1-7.
2. Wordliczek J, Dobrogowski J: Leczenie bólu. PZWL, Warszawa 2008.
3. Barthel HR, Axford-Gatley RA: Topical nonsteroidal anti-inflammatory drugs for osteoarthritis. Postgrad Med 2010; 122: 98-106.
4. Ruan CH, So SP, Ruan KH: Inducible COX-2 dominates over COX-1 in prostacyclin biosynthesis: mechanisms of COX-2 inhibitor risk to heart disease. Life Sci 2011; 88:24-30.
5. Süleyman H, Demircan B, Karagöz Y: Anti-inflammatory and side effects of cyclooxygenase inhibitors. Pharmacol Rep 2007; 59: 247-258.
6. Laine L, Curtis SP, Cryer B et al.: Risk factors for NSAID-associated upper GI clinical events in a long-term prospective study of 34 701 arthritis patients. Aliment Pharmacol Ther 2010; 32: 1240-1248.
7. Scarpignato C, Hunt RH: Nonsteroidal antiinflammatory drug-related injury to the gastrointestinal tract: clinical picture, pathogenesis, and prevention. Gastroenterol Clin North Am 2010; 39: 433-464.
8. Harirforoosh S, Jamali F: Renal adverse effects of nonsteroidal anti-inflammatory drugs. Expert Opin Drug Saf 2009; 8: 669-681.
9. Fendrick AM, Greenberg BP: A review of the benefits and risks of nonsteroidal anti-inflammatory drugs in the management of mild-to-moderate osteoarthritis. Osteopath Med Prim Care 2009; 6, 3: 1.
10. Girard P, Pansart Y, Coppe MC et al.: Modulation of paracetamol and nefopam antinociception by serotonin 5-HT(3) receptor antagonists in mice. Pharmacology 2009; 83: 243-246.
11. Chanques G, Sebbane M, Constantin JM et al.: Analgesic efficacy and haemodynamic effects of nefopam in critically ill patients. Br J Anaesth 2011; 106: 336-343.
12. Dominguez-Ramirez AM, Cortes-Arroyo AR, Y de la Pena MH et al.: Effect of metamizol on morphine pharmacokinetics and pharmacodynamics after acute and subchronic administration in arthritic rats. Eur J Pharmacol 2010; 25, 645: 94-101.
13. Munoz J, Navarro C, Noriega V et al.: Synergism between COX-3 inhibitors in two animal models of pain. Inflammopharmacology 2010; 18: 65-71.
14. Klein T, Magerl W, Hanschmann A et al.: Antihyperalgesic and analgesic properties of the N-methyl-D-aspartate (NMDA) receptor antagonist neramexane in a human surrogate model of neurogenic hyperalgesia. Eur J Pain 2008; 12: 17-29.
15. Osborne NN, Cazevieille C, Wood JP et al.: Flupirtine, a nonopioid centrally acting analgesic, acts as an NMDA antagonist. Gen Pharmacol 1998; 30: 255-263.
16. Pergolizzi J, Böger RH, Budd K: Opioids and the management of chronic severe pain in the elderly: consensus statement of an International Expert Panel with focus on the six clinically most often used World Health Organization Step III opioids (buprenorphine, fentanyl, hydromorphone, methadone, morphine, oxycodone). Pain Pract 2008; 8: 287-313.
17. Tłustochowicz W: Ból w chorobach stawów. Termedia Wydawnictwa Medyczne, Poznań 2010.
18. Berde C, Nurko S: Opioid side effects – mechanism – based therapy. N Engl J Med 2008; 358: 2400-2402.
19. Fine PG, Mahajan G, McPherson ML: Long-acting opioids and short-acting opioids: appropriate use in chronic pain management. Pain Med 2009; 10 Suppl. 2: S79-S88.
20. Gazi MB, Sakata RK, Issy AM: Intra-articular morphine versus bupivacaine for knee motion among patients with osteoarthritis: randomized double-blind clinical trial. Sao Paulo Med J 2008; 126: 309-13.
21. Altman RD, Smith HS: Opioid therapy for osteoarthritis and chronic low back pain. Postgrad Med 2010;122: 87-97.
otrzymano: 2011-12-08
zaakceptowano do druku: 2012-01-04

Adres do korespondencji:
*Dariusz Niedziałek
Oddział Wewnętrzny SP ZOZ w Mińsku Mazowieckim
ul. Szpitalna 37, 05-300 Mińsk Mazowiecki
tel./fax: +48 (25) 759-18-20
e-mail: dariuszni@wp.pl

Postępy Nauk Medycznych 2/2012
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych