漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 3/2012, s. 188-191
*Ewa Cie艣lik, Kinga Topolska
Sk艂ad chemiczny i w艂a艣ciwo艣ci funkcjonalne jagody acai (Euterpe oleracea Mart.)
Chemical composition and fuNctional properties of acai berry (Euterpe oleracea mart.)
Ma艂opolskie Centrum Monitoringu i Atestacji 呕ywno艣ci, Uniwersytet Rolniczy w Krakowie
Kierownik Centrum: prof. dr hab. in偶. Ewa Cie艣lik
Summary
Modern civilization, except dynamic growth of technology and science, brings many serious problems connected with chronic non-infectious diseases. The scientists are looking for natural pro-healthy substances, which – being constituents of diet – could possibly prevent these disorders, as well as improve proper body condition. The solution of this problem could be acai berry (Euterpe oleracea), from Brazilian rainforests. It contains many valuable nutrients, and it is one of the richest source of antioxidants in our food. It has a benefit effect i.e. on immunological and cardiovascular systems, protects against atherosclerosis. It shows anti-inflammatory, anti-bacterial and anti-viral, as well as antimutagenic and anticarcinogenic properties. Acai berry prevents ageing of organism, too. So it could be valuable consituent of functional food
Jagody acai – charakterystyka
Amazo艅skie lasy tropikalne stanowi膮 ekologiczny pomost mi臋dzy cywilizacj膮 a 艣rodowiskiem (cz艂owiekiem a natur膮). Obszar ten jest pe艂en niespotykanych nigdzie indziej gatunk贸w ro艣lin i zwierz膮t, kt贸re mog膮 tam 偶y膰 i rozwija膰 si臋 dzi臋ki unikalnym warunkom klimatycznym i wyj膮tkowej czysto艣ci 艣rodowiska. Wiele z nich ci膮gle jeszcze pozostaje dla nauki nieznanych i nieodkrytych, cho膰 od wiek贸w lokalni szamani plemienni u偶ywaj膮 ich (w tym ok. 2000-3000 owoc贸w) do leczenia wielu chor贸b (1-3). Do takich odkrytych stosunkowo niedawno „skarb贸w amazo艅skich las贸w” zaliczy膰 mo偶na jagod臋 acai, zwan膮 „sekretem d艂ugowieczno艣ci”. Ze wzgl臋du na wysoki potencja艂 prozdrowotny uznawana jest przez naukowc贸w za superjagod臋 (4). Jej w艂a艣ciwo艣ci doceniali od pokole艅 rdzenni Indianie (Anomabi). W trudnych okresach, kiedy owoc ten by艂 dla nich jedynym 藕r贸d艂em po偶ywienia, jego warto艣膰 偶ywieniowa pozwala艂a przetrwa膰, zachowuj膮c energi臋 i witalno艣膰 (2, 4).
Acai jest ma艂膮 ciemnofioletow膮 jagod膮, podobn膮 do owocu bor贸wki, maj膮c膮 jedn膮 pestk臋. Ro艣nie na drzewie palmowym. Do tej pory nie znaleziono na 艣wiecie surowca (owocu), kt贸ry pod wzgl臋dem warto艣ci od偶ywczej m贸g艂by z ni膮 konkurowa膰 (1). Dlatego Perricone (4) nazwa艂 j膮 „superfood na 1” (tab. 1).
Tabela 1. Warto艣膰 energetyczna i zawarto艣膰 wybranych sk艂adnik贸w od偶ywczych w jagodzie acai (wg 7).
Sk艂adnikZawarto艣膰 (w 100 g s.m.)
Warto艣膰 energetyczna
T艂uszcz ca艂kowity
Suma w臋glowodan贸w
B艂onnik pokarmowy
Cukry proste
Bia艂ko (F = 6,25)
Witamina A
β-Karoten
Witamina C
Wap艅
呕elazo
Popi贸艂
533,9 kcal
32,5 g
52,2 g
44,2 g
1,3 g
8,1 g
1002 IU
< 5,0 IU
< 0,1 mg
260,0 mg
4,4 mg
3,8 g
Jagoda acai wyr贸偶nia si臋 obecno艣ci膮 w jej sk艂adzie chemicznym bia艂ka o wysokiej warto艣ci biologicznej, zawieraj膮cego wszystkie aminokwasy egzogenne w zalecanych proporcjach (tab. 2) (5-7).
Tabela 2. Sk艂ad aminokwasowy bia艂ka jagody acai (wg 7).
AminokwasZawarto艣膰 [%]
Kwas asparginowy
Treonina
Seryna
Kwas glutaminowy
Glicyna
Alanina
Walina
Metionina
Izoleucyna
Leucyna
Tyrozyna
Fenyloalanina
Lizyna
Histydyna
Arginina
Prolina
Hydroksyprolina
Cystyna
Tryptofan
Suma
0,83
0,31
0,32
0,80
0,39
0,46
0,51
0,12
0,38
0,65
0,29
0,43
0,43
0,17
0,42
0,53
< 0,01
0,18
0,13
7,59
W艣r贸d lipid贸w wchodz膮cych w jej sk艂ad s膮 niezb臋dne nienasycone kwasy t艂uszczowe, w tym kwas linolowy (12,5%). Warto doda膰, 偶e poziom kwas贸w t艂uszczowych w acai jest zbli偶ony do ich ilo艣ci w oleju z oliwek, przy czym uwag臋 zwraca wysoka (56,2%) zawarto艣膰 kwasu oleinowego (7). Ponadto w sk艂adzie pulpy z acai znajduje si臋 1180 mg/kg wapnia (6). Jagoda ta jest bogata r贸wnie偶 w b艂onnik pokarmowy (8). Jagoda acai jest najbogatszym 藕r贸d艂em substancji przeciwutleniaj膮cych w艣r贸d owoc贸w (9). Charakteryzuje si臋 nie tylko bardzo wysok膮 zawarto艣ci膮 tych zwi膮zk贸w, ale tak偶e ich r贸偶norodno艣ci膮; obecne w jej sk艂adzie s膮 zwi膮zki fenolowe (10, 11), w tym antocyjany (12), a tak偶e bioflawonoidy i fitosterole. Zawarto艣膰 β-sitosterolu w liofilizacie z acai wynosi oko艂o 0,44 mg/g s.m., a sigmasterolu – 0,04 mg/g s.m. (10).
Ca艂kowita zawarto艣膰 zwi膮zk贸w fenolowych w owocach acai jest wysoka i wynosi 328 mg/100 g (8, 11, 13). Spo艣r贸d antocyjan贸w uwag臋 zwraca wy偶szy ani偶eli w innych owocach poziom cyjanidyny i jej pochodnych (12, 14, 15), przy czym dominuje 3-glukozyd cyjanidyny (jego zawarto艣膰 w mi膮偶szu wynosi oko艂o 1040 mg/l) (10, 16) (tab. 3).
Tabela 3. Zawarto艣膰 antocyjan贸w i polifenoli w moszczu z jagody acai (wg 10).
Sk艂adnikZawarto艣膰
w 艣wie偶ej masie (mg/L)
3-Glukozyd cyjanidyny
3-Glukozyd pelargonidyny
Kwas ferulowy
(-)-Epikatechina
Kwas p-hydroksybenzoesowy
Kwas galusowy
Kwas protokatechowy
(+)-Katechina
Kwas elagowy
Kwas wanilinowy
Kwas p-kumarowy
Pochodna kwasu galusowego-1
Pochodna kwasu galusowego-2
Pochodna kwasu galusowego-3
Pochodna kwasu galusowego-4
Pochodna kwasu galusowego-5
Pochodna kwasu elagowego
1040 ± 58,2
74,4 ± 2,90
212 ± 5,29
129 ± 3,28
80,5 ± 2,00
64,5 ± 1,64
64,4 ± 1,64
60,8 ± 0,98
55,4 ± 1,39
33,2 ± 1,39
17,1 ± 1,23
47,3 ±1,40
18,4 ± 0,89
17,3 ± 1,25
13,3 ± 0,96
3,9 ± 0,18
19,5 ± 0,40
Ca艂kowita zawarto艣膰 substancji przeciwutleniaj膮cych w acai jest 33-krotnie wi臋ksza od tej w czerwonych winogronach, czy te偶 czerwonym winie. Potencja艂 antyoksydacyjny liofilizatu tej jagody wynosi 1026 jednostek ORAC (ang. Oxygen Radical Absorbent Capacity) (17). Jest to najwy偶szy poziom ORAC, jaki kiedykolwiek stwierdzono w naturalnym produkcie (owocu). Dla por贸wnania, potencja艂 antyoksydacyjny 偶urawiny i dzikich czarnych ostr臋偶yn, dot膮d uznawany za najwy偶szy, stanowi zaledwie 1/3 warto艣ci stwierdzonej dla acai (18-20).
Warto doda膰, 偶e zdaniem niekt贸rych autor贸w jagoda acai zawiera ponad 50 niezidentyfikowanych dot膮d substancji, kt贸re nie wyst臋puj膮 w innych owocach (21).
Prozdrowotne w艂a艣ciwo艣ci jagody acai
Brazylijczycy wykorzystywali owoc acai przede wszystkim do leczenia nie偶yt贸w przewodu pokarmowego oraz chor贸b sk贸rnych. Ponadto jagody acai by艂y podawane niemowl臋tom, kiedy matki nie mog艂y ich karmi膰 w艂asn膮 piersi膮 (2, 5, 18).
Og贸lnie rzecz ujmuj膮c, korzy艣ci dla zdrowia ze spo偶ywania jagody i jej przetwor贸w (np. koncentrat) jest wiele. Zwi膮zane s膮 one w pierwszej kolejno艣ci z wysokim potencja艂em przeciwutleniaj膮cym tej jagody, a wi臋c zdolno艣ci膮 do usuwania wolnych rodnik贸w (8). Polega to mi臋dzy innymi na hamowaniu oksydacyjnego procesu niszczenia kom贸rek powodowanego przez wolne rodniki (4), a tak偶e na udziale w aktywowaniu oraz ci膮g艂ej odnowie wielu przeciwutleniaczy w naszym organizmie, kt贸re ulegaj膮 uszkodzeniu lub unieczynnieniu. Aktywne przeciwutleniacze znajduj膮ce si臋 w produktach wytworzonych z jagody acai mog膮 zatem wzmocni膰 potencja艂 antyoksydacyjny naszego organizmu, a tym samym jego odporno艣膰. Uwa偶a si臋 bowiem, 偶e odpowiedni poziom pobranych z diet膮 zwi膮zk贸w o w艂a艣ciwo艣ciach przeciwutleniaj膮cych stymuluje procesy immunologiczne i wzmaga mo偶liwo艣ci obronne samej kom贸rki (20).
Wiadomo, 偶e wolne rodniki s膮 czynnikiem powoduj膮cym wiele chor贸b przewlek艂ych niezaka藕nych (cywilizacyjnych), takich jak choroba niedokrwienna serca, artretyzm, nowotwory. Wolne rodniki s膮 te偶 g艂贸wnym powodem procesu starzenia si臋 kom贸rek, tkanek, a tym samym naszego organizmu (22). Wang i wsp. (15) stwierdzili, 偶e spo偶ywanie owoc贸w o wysokim potencjale przeciwutleniaj膮cym hamuje proces starzenia si臋 organizmu.
Uwa偶a si臋, 偶e jagoda acai charakteryzuje si臋 w艂a艣ciwo艣ciami hamuj膮cymi rozw贸j kom贸rek nowotworowych, a nawet wspomagaj膮cymi walk臋 z rakiem. Z jednej strony przeciwutleniacze o wysokiej aktywno艣ci unieczynniaj膮 wolne rodniki zanim te zd膮偶膮 uszkodzi膰 DNA kom贸rek naszego organizmu. Z drugiej za艣 strony, ze wzgl臋du na dzia艂anie ochronne na DNA j膮drowe oraz mitochondrialne, zapobiegaj膮 mutacjom kom贸rek. Del Pozo-Insfran i wsp. (10) wykazali w badaniach in vitro, 偶e wyci膮g z jagody acai niszczy od 35 do 86% kom贸rek nowotworowych (w zale偶no艣ci od rodzaju ekstraktu i jego st臋偶enia) wywo艂uj膮cych bia艂aczk臋 w ci膮gu 24 godz. do艣wiadczenia.
Warto zaznaczy膰, 偶e „walka” organizmu o zdrowie odbywa si臋 na poziomie molekularnym (kom贸rkowym). Badania wykaza艂y, 偶e rozpuszczalne w wodzie przeciwutleniacze po przedostaniu si臋 do kom贸rki nie tylko inaktywuj膮 wolne rodniki, ale tak偶e wywieraj膮 inne korzystne dzia艂ania, pocz膮wszy od niszczenia bakterii Escherichia coli w uk艂adzie moczowym, a偶 do wzrostu efektywno艣ci wytwarzania witaminy D w sk贸rze pod wp艂ywem promieni s艂onecznych. W jagodach acai znajduj膮 si臋 r贸wnie偶 takie substancje, jak flawony, flawonoidy oraz izoflawonoidy, kt贸re niszcz膮 lub hamuj膮 rozw贸j bakterii i wirus贸w (22).
Stwierdzono, 偶e substancje przeciwutleniaj膮ce wyst臋puj膮ce w owocu acai s膮 bardzo szybko wch艂aniane do krwiobiegu, mog膮 zatem korzystnie wp艂ywa膰 na nasze zdrowie, m.in. poprzez regulowanie ci艣nienia t臋tniczego. Olej z acai zawiera aktywne zwi膮zki fitochemiczne, w tym fitosterydy wspomagaj膮ce procesy regulacji poziomu cholesterolu we krwi. Koncentrat z acai hamuje tworzenie si臋 z艂og贸w cholesterolu, dzi臋ki oczyszczaj膮cemu dzia艂aniu polifenoli. Wiele zwi膮zk贸w biologicznie aktywnych znajduj膮cych si臋 w owocach acai dzia艂a przeciwzawa艂owo, wzmacnia mi臋sie艅 serca oraz 艣ciany naczy艅 krwiono艣nych. Inn膮 korzystn膮 w艂a艣ciwo艣ci膮 jagody acai jest wspomaganie regulacji poziomu glukozy we krwi. Badania wykaza艂y ponadto, 偶e jagoda acai, ze wzgl臋du na du偶e zawarto艣ci zeaksantyny i luteiny, wykazuje dzia艂anie ochronne na wzrok, mo偶e tak偶e przyczynia膰 si臋 do hamowania degeneracji rog贸wki oka i katarakty.
Zwi膮zki fenolowe zawarte w soku acai dzia艂aj膮 korzystnie tak偶e na procesy trawienne w organizmie. Polifenole zapobiegaj膮 chorobie wrzodowej, refluksowi, wspieraj膮 r贸wnie偶 procesy usuwania toksyn z organizmu (22, 23).
Zastosowanie jagody acai
Jagoda acai jest surowcem delikatnym i kr贸tkotrwa艂ym. Po uzyskaniu dojrza艂o艣ci zbiorczej szybko opada i musi by膰 spo偶yta zaraz po zbiorze. Miejscowa ludno艣膰 najcz臋艣ciej zmi臋kcza jadaln膮 pulp臋 owoc贸w poprzez moczenie jej w wodzie, w celu otrzymania g臋stego napoju barwy purpurowej o kremowej teksturze oraz oleistym wygl膮dzie i charakterystycznym intensywnym smaku (cierpki z powodu obecno艣ci garbnik贸w) i zapachu. Ze wzgl臋du na bardzo wysok膮 aktywno艣膰 endogennych enzym贸w kom贸rkowych, mniej wi臋cej po 12 godz. po zbiorze jagody ulegaj膮 zepsuciu, st膮d natychmiast si臋 je liofilizuje, a nast臋pnie przetwarza.
Owoce acai s膮 wykorzystywane w Brazylii do produkcji sok贸w (po rozcie艅czeniu wod膮) oraz napoj贸w mlecznych (13). Na bazie jagody acai powstaj膮 wi臋c r贸偶ne produkty, w tym mieszanka sok贸w z 19 owoc贸w oraz wyci膮gu ze sk贸rki czerwonych i bia艂ych winogron (8, 18). Z technologicznego punktu widzenia sk艂adnik „funkcjonalny” musi wykazywa膰 pozytywne dzia艂anie na tekstur臋, stabilno艣膰 b膮d藕 konsystencj臋 produktu 偶ywno艣ciowego. Sok z acai mo偶e by膰 uznany za funkcjonalny, znajduje on bowiem zastosowanie m.in. w produkcji jogurt贸w, ze wzgl臋du na wysok膮 stabilno艣膰 barwy antocyjan贸w wchodz膮cych w jego sk艂ad (6, 14).
Podsumowanie
Do tej pory nie znaleziono na 艣wiecie surowca (owocu), kt贸ry pod wzgl臋dem warto艣ci od偶ywczej by艂by por贸wnywalny z jagod膮 acai. Rosn膮c na jednej z naj偶y藕niejszych gleb 艣wiata, owoc ten zawiera bowiem nie tylko bogactwo antyoksydant贸w, ale i zr贸wnowa偶ony kompleks nienasyconych kwas贸w t艂uszczowych, aminokwas贸w, fitosteroli, witamin i wielu cennych pierwiastk贸w. Nieliczne dane pi艣miennictwa wskazuj膮 na wiele korzy艣ci wynikaj膮cych ze spo偶ywania jagody acai lub picia jej soku. Najwa偶niejsze z nich to: ochrona kom贸rek organizmu przed drobnoustrojami chorobotw贸rczymi, wolnymi rodnikami, jak r贸wnie偶 wzmacnianie systemu krwiono艣nego, odporno艣ciowego i nerwowego, dzia艂anie antymutagenne i antykancerogenne, zapobieganie powstawaniu cukrzycy, stabilizowanie w艂a艣ciwego poziomu cholesterolu, regulacja proces贸w trawiennych, wzmacnianie wzroku i jasno艣ci umys艂u. Jagoda ta mo偶e zatem stanowi膰 niezwykle warto艣ciowy sk艂adnik 偶ywno艣ci funkcjonalnej.
Pi艣miennictwo
1. Arabbi PR, Genovese MI, Lajolo FM. Flavonoids in vegetable food commonly consumed in Brazil and estimated ingestion by the Brazilian population. J Agric Food Chem 2004; 52:1124-31. 2. Fillon M. The secret from the Amazon. Breakthrougns in health 2006; 4:43-9. 3. Warren S. Acai crown jewel of the Amazon. Health J 2007; 95:1-4. 4. Perricone N. The Perricone Promise. Ed. Warner Books, New York 2004. 5. Araujo CL, Bezerra IWL, Dantas IC i wsp. Biological activity of proteins from pulps of tropical fruits. Food Chem 2004; 85:107-10. 6. Coisson ID, Travaglia F, Piana G i wsp. Euterpe oleracea juice as functional pigment for yogurt. Food Res Int 2005; 53:2928-35. 7. Schauss AG, Wu X, Prior RL i wsp. Antioxidant capacity and other bioactivities of the freeze-dried Amazonian palm berry, Euterpe oleracea Mart. (Acai). J Agric Food Chem 2006; 54:8604-10. 8. Surma-Zadora M, Cie艣lik E, Florkiewicz A. Antioxidant potential of Acai berry (Euterpe oleracea Mart.). Int Conf Risk Factors of Food Chain, 17th Sept. 2008, Krak贸w. 9. Rodrigues RB, Lichtenhaeler R, Zimmermann BF i wsp. Total oxidant scavenging capacity Euterpe oleraceae Mart. (Acai) seeds and identification of their polyphenolic compounds. J Agric Food Chem 2006; 54:4162-7. 10. Del Pozo-Insfran D, Brensen CH, Talcott ST. Phytochemical composition and pigment stability of Acai (Euterpe oleraceae Mart.). J Agric Food Chem 2004; 52:1539-45. 11. Gallori S, Bilia AR, Bergonizi MC i wsp. Poliphenolic constituents of fruit pulp of Euterpe oleraceae Mart. (acai palm). Chromatographia 2004; 59:739-3. 12. Bobio FO, Druzian JI, Abrao PA i wsp. Identification and quantification of the anthocyanins from the fruit of acai (Euterpe oleraceae) Mart. Cienc Technol Aliment 2000; 20:388-90. 13. Hassomoto NMA, Genovese MI, Lajolo FM. Antioxidant activity of dietary fruits, vegetables and commercial frozen fruit pulps. J Agric Food Chem 2006; 53:2928-35. 14. Bobio FO, Bobio PA, Oliviera PA i wsp. Stability and stabilization of the anthocyanins from Euterpe oleraceae Mart. Acta Aliment Hung 2002; 31:371-7. 15. Wang H, Cao G, Prior RL. Oxygen radical absorbance capacity of anthocyanins. J Agric Food Chem 1997; 45:304-9. 16. Lichtenhaeler R, Marx F. Total oxidant scavenging capacities of common European fruits and vegetables juices. J Agric Food Chem 2005; 53:103-10. 17. Lichtenhaeler R, Belandrino R, Guilherme RJ i wsp. Total oxidant scavenging capacities of Euterpe oleraceae Mart. (Acai) fruits. Inter J Food Sci Nutr 2005; 56:53-64. 18. Global Wellness Report. Patent-pending process supercharges the Mona Vie blend, 2006. R3 Global, 1; 1-4. 19. Sikora E, Cie艣lik E. Wyst臋powanie przeciwutleniaczy w owocach jagodowych. [W:] Grajek W (red.), Przeciwutleniacze w 偶ywno艣ci. WN-T, Warszawa 2007; 201-9. 20. Sikora E, Cie艣lik E, Topolska K. The sources of natural antioxidants. Acta Sci Pol Technol Aliment 2008; 5-17. 21. Del Pozo-Insfran D, Percival SS, Talcott ST. Acai (Euterpeo oleracea Mart.) polyphenolics in their glycoside and aglycones forms induce apoptosis of HL-60 leukemia cells. J Agric Food Chem 2006; 54:1222-9. 22. Surma-Zadora M, Cie艣lik E. W艂a艣ciwo艣ci funkcjonalne zwi膮zk贸w fenolowych. 呕yw Cz艂ow Metab 2007; 34(6):1648-56. 23. Cie艣lik E, Gr臋da A, Adamus W. Contents of polyphenols in fruit and vegetables. Food Chem 2006; 94:135-42.
otrzymano: 2012-04-05
zaakceptowano do druku: 2012-04-27

Adres do korespondencji:
*prof. dr hab. in偶. Ewa Cie艣lik
Ma艂opolskie Centrum Monitoringu i Atestacji 呕ywno艣ci Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Ko艂艂膮taja
ul. Balicka 122, 30-149 Krak贸w
tel.: +48 (12) 662-48-26
e-mail: rrciesli@cyf-kr.edu.pl

Post阷y Fitoterapii 3/2012
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii