Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2013, s. 8-16
*Bogdan Kędzia, Elżbieta Hołderna-Kędzia
Działanie na bakterie i grzyby alkaloidów i innych grup związków roślinnych
The effect of alkaloids and other groups of plant compounds on bacteria and fungi
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: prof. dr hab. Grzegorz Spychalski
Summary
The studies included 35 substances belonging to alkaloids, coumarins, quinones, polyacetylenes, saponines and other chemical groups. It was documented that the strongest antibacterial activity on Gram-positive bacteria showed; shikonine and her derivates, berberine chloride, sanguinarine nitrate, falkarionol, digitonine and usnic acid. The sanguinarine nitrate and digitonine showed strong activity on Gram-negative bacteria. Imperatorine, sanguinarine nitrate, sempervirine, galantamine hydrobromide, falkarinol, alantolactone and aristolochic acid showed the strong activity against yeast fungi and dermatophytes. The mentioned substances inhibited the growth of bacteria in concentration limits 1-250 μg/ml. The conducted studies show the possibility of the use some plant substances in medical practice.
Wstęp
Wśród związków roślinnych o potencjalnym działaniu na bakterie i grzyby znalazły się alkaloidy, w tym alkaloidy izochinolinowe i steroidowe oraz alkaloidy z grupy Amaryllidaceae i Colchicum. Ponadto badaniami objęto wybrane kumaryny, chinony, poliacetyleny, saponiny i związki roślinne z innych grup chemicznych.
Cel pracy
Celem pracy była ocena działania przeciwdrobnoustrojowego substancji roślinnych należących do wymienionych grup chemicznych z punktu widzenia poznawczego oraz ewentualnego ich zastosowania w praktyce medycznej. W opracowaniu wykorzystano wyniki badań własnych, które wykonano w latach 1976-2012 (1, 2).
Materiał i metody
Badane substancje
Badania obejmowały 35 substancji, które pochodziły z obrotu handlowego oraz były izolowane z materiału roślinnego we własnym zakresie.
Z firmy Aldrich otrzymano: chlorek berberyny, chlorek palmatyny i umbeliferon. Natomiast z firmy Roth pochodziły następujące substancje roślinne: chelidonina, azotan sangwinaryny, tomatyna, tomatydyna, solanidyna, ksantotoksyna, digitonina, chlorowodorek prymuliny, kwas sorbowy, kapsaicyna, glukotropeolina, kwas usninowy, kwas aristolochiowy i katechina.
W Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich (obecnie Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich) w Poznaniu izolowano dla potrzeb naukowych następujące substancje użyte w badaniach: chlorek jatroryzyny (z korzenia Berberis vulgaris), semperwirynę (z kłączy Gelsemium sempervirens), bromowodorek solasodyny (z ziela Solanum laciniatum), chlorowodorek galantaminy (z bulw Galantus nivalis), kolchaminę (z nasion Colchicum autumnale), imperatorynę (z korzeni Archangelica officinalis), szikoninę, acetyloszikoninę, izopropyloszikoninę i acetoksyrojleanon (z korzeni Salvia officinalis), falkarinol i hydroksyfalkarinol (z korzeni Panax vietnamensis), poliacetylen o nieustalonej budowie chemicznej (z owoców Polyscias fruticosa), spiroeter (en-in-dicykloeter) (z olejku eterycznego otrzymanego z koszyczków Chamomilla recutita), konwalarynę i konwalamarynę (z liści Convallaria majalis), alantolakton (heleninę) (z kłączy Inula helenium) i synalbinę (z nasion Synapis alba).
Drobnoustroje
W badaniach używano szczepy wzorcowe pochodzące z następujących kolekcji mikrobiologicznych: ATCC (American Type Culture Collection), CNCTC (Czechoslovak National Collection of Type Cultures) oraz PZH (Państwowy Zakład Higieny). Poza tym do badań służyły szczepy drobnoustrojów wyizolowane z materiału szpitalnego (S) oraz z produktów żywnościowych (P).
Określanie aktywności przeciwdrobnoustrojowej
Badane substancje rozpuszczano w DMSO (firmy Serva) w stężeniu 100 lub 10 mg/ml i sporządzano z nich rozcieńczenia w podłożach płynnych. W przypadku bakterii używano podłoża Antibiotic Broth, a w przypadku grzybów podłoża Sabouraud Broth (oba podłoża firmy Merck). Oznaczenia prowadzono w granicach stężeń 1-1000 μg/ml. Do poszczególnych rozcieńczeń badanych substancji o objętości 1 ml dodawano po 0,1 ml 24-48 godz. hodowli bakterii lub grzybów drożdżoidalnych oraz 72 godz. hodowli dermatofitów i grzybów pleśniowych. Inokulum badanych drobnoustrojów mieściło się w granicach 105-106 komórek w 1 ml. Próbki inkubowano przez 24-48 godz. w temp 37°C (bakterie i grzyby drożdżoidalne chorobotwórcze dla człowieka oraz dermatofity) lub w temp. 25°C (grzyby drożdżoidalne i pleśniowe izolowane z produktów żywnościowych). Następnie określano najmniejsze stężenie badanych substancji hamujące wzrost użytych drobnoustrojów (MIC – Minimal Inhibitory Concentration).
Wyniki
Wyniki badań przedstawione w tabeli 1 wskazują, że chlorek berberyny (alkaloid izochinolinowy z grupy protoberberyny) działał na bakterie Gram-dodatnie wielokrotnie silniej (MIC w granicach 10-150 μg/ml) w porównaniu do bakterii Gram-ujemnych (MIC w granicach 50-2.000 μg/ml). Natomiast działanie chlorku berberyny oraz chlorku palmatyny i chlorku jatroryzyny, dwóch innych alkaloidów izochinolinowych z grupy protoberberyny, na grzyby drożdżoidalne i pleśniowe oraz dermatofity, było stosunkowo słabe (MIC w granicach 500-2500 μg/ml) (tab. 2).
Tabela 1. Działanie chlorku berberyny (alkaloidu izochinolinowego z grupy protoberberyny) na bakterie.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
Chlorek berberyny
Bakterie Gram-dodatnie
    Staphylococcus aureus ATCC 6538P
    Staphylococcus aureus 1 (S)
    Streptococcus viridans OWG/76 (S)
    Streptococcus pyogenes OWG/253 (S)
    Streptococcus pneumoniae OWG8514 (S)
    Enterococcus faecalis ATCC 8040
    Corynebacterium sp. OWG/581 (S)
75
100
25
10
25
150
10
Bakterie Gram-ujemne
    Haemophilus influenzae OWG/112 (S)
    Haemophilus parainfluenzae OWG/178 (S)
    Escherichia coli PZH 026B6
    Klebsiella pneumoniae 231 (S)
    Citrobacter freundii 53 (S)
    Enterobacter cloacae 87 (S)
    Proteus mirabilis 11 (S)
    Pseudomonas aeruginosa OWG/89/9
50
100
1500
1500
1500
1000
2000
1000
Tabela 2. Działanie chlorku berberyny, chlorku palmatyny i chlorku jatroryzyny (alkaloidów izochinolinowych z grupy protoberberyny) na grzyby.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
Chlorek berberynyChlorek palmatynyChlorek jatroryzyny
Grzyby drożdżoidalne
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida krusei S2 20 (S)
    Candida guilliermondii 11 (S)
    Candida parapsilosis CNCTC 8/44
    Geotrichum candidum OWG/25 (S)
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
    Torulopsis utilis CNCTC 32/49
    Cryptococcus neoformans 1972 (S)
1000
500
1000
750
500

1000
1000
1000


750

100
1000
1000
1000


1000


1000
1000
Grzyby pleśniowe
    Aspergillus fumigatus 15 (P)
    Penicillium notatum 18 (P)
    Scopulariopsis brevicaulis 7 (P)
    Cladosporium herbarum 3 (P)
2500
2500
1000
1000
2000
2500
1000
1500
2500
2500
1000
1000
Dermatofity
    Trichophyton mentagrophytes 32 (S)
    Trichophyton gypseum 870 G/41 (S)
    Microsporum gypseum 13 (S)
1000
1500
750
1000
1000
750
1000
1000
1000
Z danych przedstawionych w tabeli 3 można wnioskować, że chelidonina i azotan sangwinaryny (alkaloidy izochinolinowe z grupy benzofenantrydyny) różniły się zasadniczo w działaniu na bakterie i grzyby drożdżoidalne. Chelidonina działała na wymienione drobnoustroje wielokrotnie słabiej (MIC w granicach 500-1500 μg/ml) w porównaniu do azotanu sangwinaryny (MIC w granicach 10-250 μg/ml). Działanie chelidoniny na grzyby pleśniowe było podobne do działania tego alkaloidu na bakterie i grzyby drożdżoidalne (MIC w granicach 750-1500 μg/ml), natomiast na dermatofity chelidonina działała znacznie silniej (MIC w granicach 100-250 μg/ml).
Tabela 3. Działanie chelidoniny i azotanu sangwinaryny (alkaloidów izochinolinowych z grupy benzofenantrydyny) na bakterie i grzyby.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
ChelidoninaAzotan sangwinaryny
Bakterie
    Staphylococcus aureus ATCC 6538P
    Pseudomonas aeruginosa NCTC 10663
500
1000
100
250
Grzyby drożdżoidalne
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida albicans CNCTC 49/64
    Candida krusei CNCTC 40/53
    Candida parapsilosis CNCTC 8/44
    Candida lipolytica CNCTC 4/44
    Saccharomyces cerevisiae CNCTC 53/67
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
    Saccharomyces carlsbergensis (P)
    Torulopsis utilis CNCTC 32/49
    Cryptococcus neoformans 1972 (S)
    Rhodotorula rubra R 36 (P)
750


1500
750



1000
750

100
100
200

100
100
10
100
100
100
100
Grzyby pleśniowe
    Aspergillus fumigatus 15 (P)
    Penicillium notatum 18 (P)
    Scopulariopsis brevicaulis 7 (P)
    Cladosporium herbarum 3 (P)
750
1000
1500
1000
 
Dermatofity
    Keratinomyces ajelloi 30 (S)
    Trichophyton mentagrophytes 32 (S)
    Trichophyton gypseum 13 (S)
250
100
250
 
Zwraca uwagę silne działanie semperwiryny (alkaloidu indolowego) na bakterie i grzyby (MIC w granicach 100-500 μg/ml (tab. 4). Z kolei tomatyna (alkaloid steroidowy) (tab. 5) wykazywała umiarkowaną aktywność przeciwdrobnoustrojową, działając silniej na bakterie Gram-dodatnie i grzyby drożdżoidalne (MIC w granicach 100-750 μg/ml) niż na bakterie Gram-ujemne (MIC w granicach 2500-5000 μg/ml). Inne alkaloidy steroidowe, takie jak tomatydyna, solanidyna i chlorowodorek solasodyny, również oddziaływały silnie na grzyby drożdżoidalne (MIC w granicach 10-500 μg/ml (tab. 6). Podobne działanie na grzyby drożdżoidalne wykazywał bromowodorek galantaminy (alkaloid Amaryllidaceae) i kolchamina (alkaloid Colchicum) (MIC w granicach 10-250 μg/ml) (tab. 7.).
Tabela 4. Działanie semperwiryny (alkaloidu indolowego) na bakterie i grzyby.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
Semperwiryna
Bakterie
    Staphylococcus aureus ATCC 6538P
    Pseudomonas aeruginosa NCTC 10663
100
500
Grzyby drożdżoidalne
    Saccharomyces cerevisiae CNCTC 53/67
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
    Saccharomyces carlsbergensis (P)
    Torulopsis utilis CNCTC 32/49
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida albicans CNCTC 49/64
    Candida krusei CNCTC 40/53
    Candida lipolytica CNCTC 4/44
    Cryptococcus neoformans 1972 (S)
    Rhodotorula rubra R 36 (P)
100
100
100
100
250
250
100
100
100
100
Tabela 5. Działanie tomatyny (alkaloidu steroidowego) na bakterie i grzyby drożdżoidalne.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
Tomatyna
Bakterie Gram-dodatnie
    Staphylococcus aureus ATCC 6538P
    Staphylococcus aureus 1 (S)
    Staphylococcus epidermidis CNCTC 2/63
    Enterococcus faecalis ATCC 8040
250
250
250
750
Bakterie Gram-ujemne
    Escherichia coli PZH 026B6
    Klebsiella pneumoniae 231 (S)
    Enterobacter aerogenes CNCTC 6/49
    Serratia marcescens CNCTC 6/46
    Proteus mirabilis 11 (S)
    Pseudomonas aeruginosa OWG/89/9
5000
5000
2500
5000
2500
2500
Grzyby drożdżoidalne
    Saccharomyces cerevisiae CNCTC 53/67
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
    Saccharomyces carlsbergensis (P)
    Torulopsis utilis CNCTC 32/49
    Candida albicans CNCTC 49/64
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida parapsilosis R 37 (S)
    Candida guiliermondii 58 (S)
    Candida tropicalis 53 (S)
    Candida krusei CNCTC 40/53
    Candida lipolytica CNCTC 4/44
    Candida mycoderma W 18 (S)
    Rhodotorula rubra R 36 (P)
    Cryptococcus neoformans 1972 (S)
100
100
100
100
250
250
750
500
500
750
750
750
500
250
Tabela 6. Działanie tomatyny, solanidyny i chlorowodorku solasodyny (alkaloidów steroidowych) na grzyby drożdżoidalne.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
Tomatydyna SolanidynaChlorowodorek solasodyny
Grzyby drożdżoidalne
    Saccharomyces cerevisiae CNCTC 53/67
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
    Saccharomyces carlsbergensis (P)
    Torulopsis utilis CNCTC 32/49
    Candida albicans CNCTC 49/64
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida krusei CNCTC 40/53
    Rhodotorula rubra R 36 (P)
    Cryptococcus neoformans 1972 (S)
100
10
100
100
500
250
100
500
250
100







10







Tabela 7. Działanie bromowodorku galantaminy (alkaloid Amaryllidaceae) i kolchaminy (alkaloid Colchicum) na grzyby drożdżoidalne.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
Bromowodorek
galantaminy
Kolchamina
Grzyby drożdżoidalne
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
    Torulopsis utilis CNCTC 32/49
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Rhodotorula rubra R 36 (P)
    Cryptococcus neoformans 1972 (S)
100
100
250
100
250
10
100
100
10
100
Z przebadanych kumaryn (tab. 8), zarówno umbeliferon (7-hydroksykumaryna), jak i imperatoryna i ksantotoksyna (furanokumaryny), działały na bakterie i grzyby drożdżoidalne podobnie (MIC w granicach 100-1500 μg/ml). Wyróżnia się natomiast silne działanie imperatoryny na dermatofity (MIC w granicach 10-25 μg/ml).
Tabela 8. Działanie kumaryn na bakterie i grzyby.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
Umbeliferon
(1)
Imperatoryna
(2)
Ksantotoksyna
(2)
Bakterie
    Staphylococcus aureus ATCC 6538P
15001000750
Grzyby drożdżoidalne
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida albicans 17 (S)
    Candida parapsilosis CNCTC 8/44
    Candida krusei S 220 (S)
    Candida guilliermondii 11 (S)
    Geotrichum candidum OWG/25 (S)
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
750





100
750
750
500
500
500
750
100
750





100
Dermatofity
    Trichophyton mentagrophytes M4 (S)
    Trichophyton mentagrophytes J3 (S)
    Trichophyton mentagrophytes v. granulosum 3M (S)
    Trichophyton mentagrophytes v. asteroids 39 (S)
    Trichophyton mentagrophytes v. interdigitale M15 (S)
    Trichophyton tonsurans 9M (S)
    Microsporum gypseum K1 (S)
    Microsporum gypseum K2 (S)
 25
25
25
10
10
25
10
25
 
(1) – 7-Hydroksykumaryna, (2) – furanokumaryny
Wyjątkowo silne działanie na wzorcowy szczep S. aureus ATCC 6538P wykazywały chinony, w tym szikonina, acetyloszikonina i izopropyloszikonina (MIC w granicach 2,5-5 μg/ml) – naftochinony wyizolowane z korzeni Salvia officinalis. Wysoką aktywność przeciwbakteryjną wykazywał również acetoksyrojleanon (MIC=20 μg/ml) (tab. 9).
Tabela 9. Działanie chinonów na bakterie.
Badane chinonyMIC (μg/ml)
Staphylococcus aureus ATCC 6538P P
Szikonina (1)
Acetyloszikonina (1)
Izopropyloszikonina (1)
Acetoksyrojleanon
5,0
2,5
2,5
20,0
(1) – Naftochinony
Na tle badanych substancji wyróżnia się znacznie aktywność poliacetylenów (tab. 10) – falkarinolu i hydroksyfalkarinolu wyizolowanych z korzeni Panax vietnamensis oraz związku o nieznanej budowie wyizolowanego z owoców Polyscias fruticosa, wobec bakterii Gram-dodatnich (MIC w granicach 5-50 μg/ml). Działanie poliacetylenów na bakterie Gram-ujemne, grzyby drożdżoidalne i pleśniowe oraz dermatofity było dość zróżnicowane (MIC w granicach 2,5-2500 μg/ml).
Tabela 10. Działanie falkarinolu, hydroksyfalkarinolu i poliacetylenu wyizolowanego z Polyscias fruticosa na bakterie i grzyby.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
FalkarinolHydroksyfalkarinolPoliacetylenwyizolowany z Polyscias fruticosa
Bakterie Gram-dodatnie
    Staphylococcus aureus ATCC 6538P
    Staphylococcus epidermidis K10 (S) 2/63
    Streptococcus pyogenes 830 (S)
    Enterococcus faecalis ATCC 8040
10
50
10
50
 7,5
75
5
7,5
Bakterie Gram-ujemne
    Haemophilus influenzae OWG/112 (S)
    Escherichia coli PZH 026B6
    Klebsiella pneumoniae 231 (S)
    Pseudomonas aeruginosa OWG/89/3 (S)
25
1500
2500
1500
 10
1500
1000

Grzyby drożdżoidalne
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida krusei S 220 (S)
500
750
 500

Grzyby pleśniowe
    Alternaria alternata (P)
    Fusarium solani 35 (P)
 1000
750
 
Dermatofity
    Trichophyton mentagrophytes M15 (S)
    Microsporum gypseum K1 (S)
1500
2500
7,52,5
Zróżnicowane działanie na drobnoustroje wykazuje spiroeter (en-in-dicykloeter) (tab. 11). O ile na bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne działa on bardzo słabo (MIC w granicach 5000->10000) to na grzyby drożdżoidalne i dermatofity działa dość silnie (MIC w granicach 100-250 μg/ml).
Tabela 11. Działanie spiroeteru na bakterie, grzyby drożdżoidalne i dermatofity.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
Spiroeter
Bakterie Gram-dodatnie
    Staphylococcus aureus ATCC 6538P
    Enterococcus faecalis ATCC 8040
5000
>10000
Bakterie Gram-ujemne
    Proteus mirabilis 437 (S)
    Pseudomonas aeruginosa OWG/89/3 (S)
>10000
>10000
Grzyby drożdżoidalne
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida albicans CNCTC 49/64
    Candida krusei CNCTC 40/53
    Candida lipolytica CNCTC 4/44
    Saccharomyces cerevisiae CNCTC 53/67
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
    Saccharomyces carlsbergensis (P)
    Torulopsis utilis CNCTC 32/49
    Rhodotorula rubra R 36 (P)
    Cryptococcus neoformans 1972 (S)
250
250
250
250
100
100
100
100
250
100
Dermatofity
    Trichophyton mentagrophytes M15 (S)
    Trichophyton rubrum M 12 (S)
100
100
Stosunkowo silne działanie na bakterie i grzyby drożdżoidalne wykazywały saponiny triterpenowe – digitonina i prymulina oraz saponiny steroidowe – konwalaryna i konwalamaryna (MIC w granicach 75-500 μg/ml) (tab. 12).
Tabela 12. Działanie digitoniny i prymuliny (saponin triterpenowych) oraz konwalaryny i konwalamaryny (saponin steroidowych) na bakterie i grzyby drożdżoidalne.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
DigitoninaChlorowodorek prymulinyKonwalarynaKonwalamaryna
Bakterie
    Staphylococcus aureus ATCC 6538P
    Pseudomonas aeruginosa NCTC 10663
100
250
   
Grzyby drożdżoidalne
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida albicans CNCTC 49/64
    Candida krusei CNCTC 40/53
    Candida lipolytica CNCTC 4/44
    Saccharomyces cerevisiae CNCTC 53/67
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
    Saccharomyces carlsbergensis (P)
    Torulopsis utilis CNCTC 32/49
    Rhodotorula rubra R 36 (P)
    Cryptococcus neoformans 1972 (S)
    Geotrichum candidum (S)
100
100
100
100
100
100
100
100
100
75
150
500
500
500

250
250
250
100
500
250

500
500
500

250
250
250
100
500
250

100
100
250

100
250
150
250
150
100

Badania wykazały, że alantolakton (lakton seskwiterpenowy), kwas sorbowy (kwas alifatyczny) i kapsaicyna (fenyloalkiloamina) działały silnie na grzyby drożdżoidalne (MIC w granicach 75-250 μg/ml). Szczególną aktywnością przeciwdrożdżakową odznaczał się alantolakton (MIC w granicach 75-100 μg/ml) (tab. 13).
Tabela 13. Działanie alantolaktonu (laktonu seskwiterpenowego), kwasu sorbowego (kwasu alifatycznego) i kapsaicyny (fenyloalkiloaminy) na grzyby drożdżoidalne.
DrobnoustrojeMIC (μg/ml)
AlantolaktonKwas sorbowyKapsaicyna
Grzyby drożdżoidalne
    Candida albicans PZH 1409 PCM
    Candida albicans CNCTC 49/64
    Candida krusei CNCTC 40/53
    Saccharomyces cerevisiae CNCTC 53/67
    Saccharomyces cerevisiae Ja-64 (P)
    Saccharomyces carlsbergensis (P)
    Torulopsis utilis CNCTC 32/49
    Rhodotorula rubra R 36 (P)
    Cryptococcus neoformans 1972 (S)
100
100
100
75
100
75
75
100
100
100
100
250
250
100
100
100
100
100
250
250
250
100
100
250
100
150
150
Z pozostałych badanych substancji roślinnych, takich jak synalbina i glukotropeolina (glukozynolaty), kwas usninowy (kwas porostowy), kwas aristolochiowy (pochodna fenantrenu) oraz katechina (garbnik skondensowany), na szczególną uwagę zasługuje kwas usninowy, którego MIC wobec S. aureus ATCC 6538P wynosiło 7,5 μg/ml oraz kwas aristolochiowy, którego MIC wobec S. cerevisiae Ja-64 (P) wynosiło 1,0 μg/ml (tab. 14). Działanie pozostałych substancji na bakterie i grzyby drożdżoidalne było słabe (MIC w granicach 500-7500 μg/ml).
Tabela 14. Działanie synalbiny i glukotropeoliny (glukozynolaty), kwasu usninowego (kwasy porostowe), kwasu aristolochiowego (pochodne fenantrenu) oraz katechiny (garbniki skondensowane) na bakterie i grzyby.
Badane substancjeMIC (μg/ml)
Staphylococcus aureus
ATCC 6538 P
Candida albicans
CNCTC 49/64
Saccharomyces cerevisiae
Ja-64 (P)
Synalbina
Glukotropeolina
Kwas usninowy
Kwas aristolochiowy
Katechina
7,5

7500
5000



500
1500

1

Substancje roślinne o silnym działaniu na bakterie i grzyby przedstawiono w tabeli 15. Wzory chemiczne niektórych z tych substancji zilustrowano na rycinie 1.
Tabela 15. Substancje roślinne o silnym działaniu na bakterie i grzyby.
Nazwa substancjiGrupa chemicznaGrupa drobnoustrojówZakres działania (MIC (μg/ml)
Imperatorynakumarynadermatofity10-25
Szikonina i jej pochodnechinonybakterie Gram-dodatnie2,5-5
Chlorek berberynyalkaloid izochinolinowybakterie Gram-dodatnie10-150
Azotan sangwinarynyalkaloid izochinolinowybakterie Gram-dodatnie, Gram-ujemne i grzyby drożdżoidalne10-250
Semperwirynaalkaloid indolowygrzyby drożdżoidalne100-250
Bromowodorek galantaminy i kolchaminaalkaloidy Amaryllidaceae i Colchicumgrzyby drożdżoidalne10-250
Falkarinolpoliacetylenbakterie Gram-dodatnie10-50
Spiroeterpoliacetylengrzyby drożdżoidalne i dermatofity100-250
Digitoninasaponina triterpenowabakterie Gram-dodatnie, Gram-ujemne i grzyby drożdżoidalne75-250
Konwalamarynasaponina steroidowagrzyby drożdżoidalne100-250
Alantolaktonlakton seskwiterpenowygrzyby drożdżoidalne75-100
Kwas sorbowykwas alifatycznygrzyby drożdżoidalne100-250
Kapsaicynafenyloalkiloaminagrzyby drożdżoidalne100-250
Kwas usninowykwas porostowybakterie Gram-dodatnie7,5
Kwas aristolochiowypochodna fenantrenugrzyby drożdżoidalne1
Ryc. 1. Wzory chemiczne związków o silnym działaniu na bakterie i grzyby.
Wnioski
1. Badania wykazały, że na bakterie Gram-dodatnie silne działanie antybiotyczne (MIC w granicach 2,5-250 μg/ml), wykazywały: szikonina i jej pochodne, chlorek berberyny, azotan sangwinaryny, falkarinol, digitonina i kwas usninowy. Na bakterie Gram-ujemne silne działanie wywierał azotan sangwinaryny i digitonina.
2. Silnym działaniem antybiotycznym na grzyby drożdżoidalne i dermatofity odznaczały się takie substancje roślinne, jak imperatoryna, azotan sangwinaryny, semperwiryna, bromowodorek galantaminy, kolchamina, spiroeter, digitonina, konwalamaryna, alantolakton, kwas sorbowy, kapsaicyna i kwas aristolochiowy. Hamowały one wzrost wymienionych grzybów w granicach stężeń 1-250 μg/ml.
3. Przeprowadzone badania wskazują na możliwość wykorzystania niektórych substancji roślinnych w praktyce medycznej.
Piśmiennictwo
1. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E, Grabowska H. Poszukiwanie antybiotycznych substancji roślinnych. Dokumentacja tematu statutowego nr 24/91/Y. Inst Rośl Przetw Ziel, Poznań 1994. 2. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E. Działanie antybiotyczne substancji roślinnych na drobnoustroje. Badania wykonane w latach 1976-2012. Dane nieopublikowane.
otrzymano: 2012-12-03
zaakceptowano do druku: 2012-12-05

Adres do korespondencji:
*prof. dr hab. Bogdan Kędzia
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Poznań
tel.: +48 (61) 665-95-50, fax: 665-95-51
e-mail: bogdan.kedzia@iwnirz.pl

Postępy Fitoterapii 1/2013
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii