Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2013, s. 36-41
*Karolina Siewiera1, Magdalena Łabieniec-Watała2
Rola polifenoli roślinnych w łagodzeniu niekorzystnego wpływu cukrzycy na homeostazę funkcjonowania mitochondriów**
The role of plant polyphenols in alleviate the negative impact of diabetes on the functioning of mitochondrial homeostasis
1Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi, Katedra Diagnostyki Laboratoryjnej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Cezary Watała
2Katedra Termobiologii, Wydział Biologii i Ochrony Środowiska, Uniwersytet Łódzki
Kierownik Katedry: dr hab. Aneta Koceva-Chyła, prof. nadzw. UŁ
Summary
Mitochondria are multifunctional ogranella crucial for the proper cell homeostasis. State of chronic hyperglycaemia causes numerous changes in their structure and function, thus contributing to the formation of late complications associated with diabetes. The main reason of such failure are the processes of increased formation of advanced glycation end-products and reactive oxygen species. A diet rich in polyphenols, as well as prophylactic consumption of plant extracts, which are the source of these substances, may limit these adverse effects caused by diabetes or at least delay their emergence. Polyphenols can improve mitochondrial respiration and help in maintaining of the efficient production of ATP. Antioxidant properties of polyphenols and their ability to reduce formation of reactive oxygen species have protective effect on mitochondrial structures. Some polyphenols affect the regulation of gene expression and can enhance the mitochondrial biosynthesis. Polyphenolic extracts, in the form of dietary supplements, can help in a natural way in our combat with the growing epidemic of diabetes and prevent severe complications associated with this disease. It is possible that the use of such preparations could delay the emergence of late diabetic complications or even prevent the development of the disease complications.
Cukrzyca jest przewlekłą chorobą metaboliczną związaną z powstawaniem wielu długofalowych komplikacji o charakterze mikro- i makroangiopatii, w tym retinopatii, neuropatii, nefropatii, czy zaćmy (katarakty). Dane Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) podają, że w sierpniu 2011 roku ponad 346 mln ludzi chorowało na cukrzycę (1). W porównaniu z danymi ze stycznia tego samego roku liczba ta wzrosła o 126 mln. Szacuje się, że co roku przybywać będzie 10 mln chorych. Oznacza to, że w 2030 roku na każde 10 osób jedna będzie chorowała na cukrzycę, a zatem 552 mln ludzi będzie wymagało do końca swojego życia stałego, mniej lub bardziej intensywnego leczenia (2). Problem przybrał już skalę epidemii, a cukrzyca i związane z nią powikłania stały się jednym z głównych zagrożeń dla zdrowia człowieka w XXI wieku.
W ostatnich latach wiele badań nad cukrzycą zarówno typu pierwszego, jak i drugiego, ujawniło zaburzenia w funkcjonowaniu mitochondriów. Rośnie przekonanie, że pierwotne dysfunkcje mitochondrialne mogą mieć kluczowe znaczenie dla rozwoju insulinooporności, a nawet powstawania cukrzycy. Natomiast wtórne zaburzenia w pracy tych organelli, związane z przewlekłą hiperglikemią, mogą przyczyniać się do pogorszenia stanu chorobowego. Przypuszcza się, że zaburzenia w prawidłowym przebiegu oddychania mitochondrialnego mogą prowadzić do powstawania późniejszych powikłań związanych z cukrzycą (3, 4). Nieprawidłowości w funkcjonowaniu mitochondriów powodują niekorzystne z punktu widzenia całego organizmu zmiany w komórkach, mogące w konsekwencji prowadzić do zmian na poziomie tkankowym. Głównym sprawcą tych uszkodzeń jest przewlekła hiperglikemia i związane z nią procesy: autooksydacja glukozy, glikacja białek, wzmożone powstawanie końcowych produktów zaawansowanej glikacji (AGE) i nasilona produkcja reaktywnych form tlenu (RFT) (5).
WHO jednoznacznie zaleca potrzebę regularnej aktywności fizycznej, zachowania zdrowej diety oraz utrzymania prawidłowej masy ciała, jako środek zapobiegawczy i opóźniający rozwój cukrzycy typu drugiego (1). Dieta bogata w owoce, warzywa oraz ich przetwory, ze względu na bogactwo substancji w nich zawartych, w tym polifenoli, może ograniczać niekorzystne zmiany spowodowane przewlekłą hiperglikemią. Hipotezę tę wspierają również badania epidemiologiczne (6).
Związki polifenolowe są obiektem niesłabnącego zainteresowania, m.in. związanego z ich antyoksydacyjnymi i antyglikacyjnymi właściwościami. Badania ostatnich lat wskazują, że są one również w stanie ograniczać niekorzystny wpływ cukrzycy na funkcjonowanie mitochondriów. Zdolności te związane są z różnorodnymi mechanizmami charakterystycznymi dla polifenoli zawartych w ekstraktach, czy też naparach konkretnych roślin. Polifenole mogą wykazywać ochronne działanie wobec struktur mitochondrialnych, poprawiać ich oddychanie oraz pomagać w zachowaniu wydajnej produkcji ATP. Ponadto, związki polifenolowe często wykazują właściwości antyoksydacyjne i zdolność do obniżania powstawania reaktywnych form tlenu (RFT) potocznie zwanych „wolnymi rodnikami”. Niektóre polifenole wpływają również na regulacje ekspresji genów oraz mogą wzmagać biosyntezę mitochondrialną.
Hiperglikemia i jej wpływ na prawidłowe funkcjonowanie mitochondriów
Glukoza w organizmie jest obecna w stosunkowo wysokich stężeniach, zarówno w płynach zewnątrz- jak i wewnątrzkomórkowych, stanowiąc przede wszystkim substrat energetyczny pokrywający około 70% całkowitego zapotrzebowania organizmu. Ulega ona jednak również różnorodnym transformacjom, a niektóre produkty takich przemian mogą wykazywać efekty toksyczne i wpływać niekorzystnie na metabolizm komórkowy, szlaki sygnałowe oraz ekspresję genów. Niekorzystne działanie glukozy na komórki i tkanki zależy od jej stężenia (5), dlatego przewlekła hiperglikemia jest powszechnie łączona z powikłaniami późnocukrzycowymi (7). Za uszkodzenia wynikające z powodu utrzymującej się hiperglikemii odpowiada kilka mechanizmów, w tym m.in. wzmożone wytwarzanie końcowych produktów zaawansowanej glikacji białek (AGE) i stres oksydacyjny. Procesy te splatają się ze sobą powodując, m.in. obserwowane w cukrzycy zaburzenia funkcjonowania mitochondrialnego łańcucha oddechowego oraz upośledzone działanie systemów antyoksydacyjnych, nadprodukcję RFT i oksydacyjne uszkodzenia komponentów mitochondrialnych.
Powstawanie zaawansowanych produktów glikacji
Reakcje nieenzymatycznej glikozylacji (glikacji białek) i glikooksydacji białek, prowadzące do powstawania końcowych produktów zaawansowanej glikacji (znane również pod nazwą reakcji Maillarda), to wieloetapowy proces zachodzący w organizmie w warunkach fizjologicznych i wzmagający się w następstwie długo utrzymującego się zwiększonego stężenia glukozy we krwi. Proces ten polega na nieenzymatycznym przyłączaniu cukru redukującego do wolnej grupy aminowej, co ostatecznie może prowadzić do powstania prekursorów, a następnie końcowych produktów zaawansowanej glikacji (AGE). Powstawanie prekursorów AGE prowadzi do naruszenia integralności funkcjonalnej komórki poprzez modyfikację białek prowadzącą do zmian w aktywności enzymów, zmniejszeniu ich zdolności do wiązania ligandów, modyfikowaniu okresu półtrwania oraz wpływaniu na ich immunogenność. Procesy glikacji przyczyniają się również do powstawania reaktywnych form tlenu, które mogą powodować fragmentację i utlenianie lipidów oraz kwasów nukleinowych (8).
Wzmożona glikacja oraz gromadzenie się w tkance struktur AGE zostało zarejestrowane, m.in. w mięśniu sercowym zwierząt z eksperymentalnie wywołaną cukrzycą, co – jak się uważa – było przyczyną powstawania różnych objawów kardiomiopatii cukrzycowej u tych zwierząt, w tym także zaburzeń w metabolizmie energetycznym komórki (9). Ponadto, glikacji mogą ulegać białka mitochondrialne (10), w wyniku czego dochodzi do uszkodzenia łańcucha oddechowego i zwiększenia produkcji RFT (11, 12). Głównym miejscem „ataku” glukozy wydają się być pompy protonowe łańcucha oddechowego, czyli kompleksy I, III i IV (13, 14, 15).
Hiperglikemia i powstawanie reaktywnych form tlenu
Hiperglikemii zwykle towarzyszy zwiększona produkcja wolnych rodników, szczególnie anionorodnika ponadtlenkowego, jak również upośledzenie systemów obrony antyoksydacyjnej. Wskazuje to na szczególną rolę RFT w powstawaniu i rozwoju cukrzycy oraz jej późniejszych powikłań (7). Najbardziej prawdopodobna hipoteza, łącząca wzmożoną produkcję RFT przez mitochondria w stanie przewlekłej hiperglikemii sugeruje, że spowodowany wysokim stężeniem glukozy wzrost liczby zredukowanych form przenośników elektronów i protonów, takich jak zredukowany dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy (NADH) oraz zredukowany dinukleotyd flawinoadeninowy (FADH2), powoduje zwiększenie przepływu elektronów przez mitochondrialny łańcuch oddechowy i w konsekwencji hiperpolaryzację wewnętrznej błony mitochondrialnej. Wysoka różnica potencjału elektrochemicznego wytworzona przez gradient protonów, powoduje częściowe zahamowanie działania łańcucha oddechowego na kompleksie III i akumulację elektronów na koenzymie Q. Sprzyja to wytwarzaniu anionorodnika ponadtlenkowego i jest prawdopodobnie głównym źródłem mitochondrialnych dysfunkcji w cukrzycy (16). Ponadto, wszystkie etapy glikacji prowadzące do powstania AGE również przyczyniają się do powstawania wolnych rodników tlenowych, a oba procesy – glikacja i stres oksydacyjny – określane są wspólnym mianem „glikooksydacji”. Dodatkowo, zglikowane białka aktywują swoiste receptory błonowe RAGE, indukując i pogłębiając wewnątrzkomórkowy stres oksydacyjny, a także wpływają na szlaki sygnałowe poprzez aktywację niektórych czynników transkrypcyjnych (5).
Glikacja białek, stres oksydacyjny i uszkodzenia mitochondrialne
Mitochondria to wielofunkcyjne ogranelle, których prawidłowe funkcjonowanie jest kluczowe dla działania całej komórki. Odpowiedzialne są nie tylko za dostarczanie komórce energii zmagazynowanej w postaci wysokoenergetycznych wiązań ATP (17), ale również decydują o apoptotycznej lub nektotycznej śmierci komórki (18). Regulują homeostazę wapniową (19), biosyntezę aminokwasów, kwasów tłuszczowych i kofaktorów witamin (20). Odgrywają rolę w syntezie grupy hemowej, steroidów oraz mocznika (21).
Mitochondria oprócz tego, że są głównym miejscem produkcji RFT w komórce, są również głównym miejscem ich działania (22). Stres oksydacyjny poprzez swoje oddziaływanie na mitochondrialny DNA może prowadzić do powstawania zmienionych białek łańcucha oddechowego i zaburzenia komórkowej bioenergetyki (23), doprowadzając nawet do śmierci komórki. Na uszkodzenia oksydacyjne podatne są również lipidy błon mitochondrialnych. Peroksydacja mitochondrialnych fosfolipidów powoduje zmiany w ich strukturze i w konsekwencji może powodować zaburzenia w organizacji dwuwarstwy lipidowej, wpływając na zmiany jej płynności, jak i przepuszczalności. Może mieć to wpływ na zdolność do utrzymywania potencjału mitochondrialnego, oddychanie mitochondrialne oraz proces fosforylacji oksydacyjnej (24). Reaktywne formy tlenu powodują także zmiany w strukturze białek, ich podatności na działanie proteaz i spontanicznej fragmentacji. Uszkodzenia oksydacyjne dotyczą, m.in. białek mitochondrialnego łańcucha oddechowego, powodując zaburzenia w ich pracy, a nawet ich inaktywację.
Zaburzenia w funkcjonowaniu łańcucha oddechowego mogą prowadzić do depolaryzacji błony mitochondrialnej, zmniejszenia produkcji ATP oraz wzmożonej produkcji RFT (18). Nadprodukcja anionorodnika ponadtlenkowego wpływa na aktywność wielu enzymów komórkowych, czynników transkrypcyjnych oraz szlaków sygnałowych. Rodnik ten powoduje zahamowanie aktywności dehydrogenazy aldehydu 3-fosfoglicerynowego – jednego z enzymów uczestniczących w glikolizie. Efektem tego jest akumulacja glukozy i włączenie jej w alternatywne szlaki metaboliczne oraz zwiększone wytwarzanie AGE. Nadmierny poziom anionorodnika ponadtlenkowego jest również przyczyną zaburzonego działania antyoksydacyjnych systemów komórkowych poprzez spadek stężenia glutationu, cysteiny, kwasu askorbinowego oraz rezerw witaminy E. W wyniku takich zmian nasila się jeszcze bardziej proces nieenzymatycznej autooksydacji glukozy oraz glikacja białek, co prowadzi do masowego wytwarzania RFT (5), przekierowując metabolizm mitochondriów na tor „błędnego koła” (18).
Ochronne działanie polifenoli na mitochondria w cukrzycy
Polifenole są naturalnymi związkami o zróżnicowanej budowie, występującymi w warzywach, owocach, ziarnach, korzeniach, korze i liściach wielu roślin. Zawierają jeden lub więcej pierścieni aromatycznych, do których przyłączone są grupy hydroksylowe (więcej niż jedna). Polifenole zostały podzielone na różne grupy i kategorie ze względu na liczbę pierścieni fenolowych oraz grup chemicznych przyłączonych do pierścieni (25). Związki polifenolowe są produktami metabolizmu wtórnego i stanowią jedną z najliczniejszych grup substancji w królestwie roślin. W tym momencie znanych jest ponad 8000 struktur polifenolowych, z czego kilkaset pochodzi z roślin jadalnych (26, 27). Ludzie spożywają przeciętnie od 0,1 do 1,0 g polifenoli dziennie (28), a ich głównym źródłem jest dieta bogata w owoce i warzywa, jak również zioła, przyprawy, używki (herbata, kawa) oraz wino (29). Wykazano, że polifenole obecne w popularnych produktach spożywczych, takich jak zielona herbata, czerwone wino, kurkuma, oliwki i oliwa, mogą wykazywać ochronne działanie wobec mitochondriów, zwłaszcza w stanach patologicznych, w tym także w cukrzycy.
Polifenole z zielonej herbaty
Zielona herbata (Camellia sinensis) to roślina, z której liści zaparza się popularny napój bogaty w polifenole, w tym katechiny, epikatechiny, epigallokatechiny i gallusany (30). Katechiny wykazują silne właściwości antyoksydacyjne, nawet kilka razy silniejsze niż witaminy C i E. Związki te mogą stanowić do 1/3 suchej masy liści zielonej herbaty. Badania wskazują, że katechiny mogą zapobiegać peroksydacji lipidów oraz są zdolne do zmiatania anionorodnika ponadtlenkowego, jak również innych RFT. Katechiny wykazują również zdolności do zmiany aktywności niektórych enzymów oraz do chelatowania jonów miedzi i żelaza, co zapobiega powstawaniu nadmiernej liczby wolnych rodników (31). Badania epidemiologiczne donoszą, że spożywanie zielonej herbaty zapobiega rozwojowi cukrzycy typu drugiego (30).
Badania Mustaty i wsp. (31) wykazały, że picie zielonej herbaty poprawia funkcjonowanie mitochondriów u zwierząt z eksperymentalnie wywołaną cukrzycą streptozotocynową (STZ). Zwierzętom tym podawano napar z zielonej herbaty (10 g suchej masy herbaty na 750 ml wody) przez okres 12 miesięcy i zauważono, że ilość powstającego w komórkach nerek anionorodnika ponadtlenkowego spadała o 30-35%. W wyizolowanych od zwierząt cukrzycowych mitochondriach zaobserwowano ochronne działanie zielonej herbaty na oddychanie mitochondriów zależne od ADP, jak również poprawę sprzężenia procesów przepływu elektronów w łańcuchu oddechowym i fosforylacji oksydacyjnej. Grupa zwierząt, której podawano napar z zielonej herbaty wykazywała również wyraźną poprawę oddychania w stanie rozprzężenia w stosunku do zwierząt chorych nieotrzymujących naparu, co sugerowało efekt ochronny w stosunku do enzymów mitochondrialnych, funkcjonowania cyklu Krebsa, jak również łańcucha oddechowego. W przypadku zwierząt z cukrzycą, których dieta nie była suplementowana naparem z zielonej herbaty, parametr ten uległ znacznemu obniżeniu w stosunku do zwierząt zdrowych, sugerując wpływ przewlekłej cukrzycy na funkcjonalność cyklu Krebsa lub łańcucha oddechowego. Zielona herbata wykazała też właściwości ochronne w stosunku do białek mitochondrialnych, chroniąc je przed zmianami wywołanymi stresem dikarbonylowym, gdyż liczba oznaczonych modyfikacji w stosunku do kontrolnej grupy zwierząt chorych była znacznie niższa. Herbata ograniczyła również negatywny wpływ cukrzycy na aktywność III kompleksu oddechowego, obniżoną o 20% u zwierząt cukrzycowych w stosunku do zwierząt zdrowych (31).
Wiele z dobroczynnych właściwości polifenoli zielonej herbaty jest przypisywanych najobficiej w niej występującej katechinie (galusanowi epigallokatechiny, EGCG). Przewlekłej hiperglikemii często towarzyszy zaburzona biogeneza mitochondriów, co przyczynia się do zakłócenia energetyki komórek, stresu oksydacyjnego, a w konsekwencji do dysfunkcji tkanek i narządów. W badaniach na linii komórek adipocytarnych 3T3-L1 stwierdzono, że EGCG sprzyja zwiększonej biosyntezie mitochondriów poprzez wpływ na przyrost masy mitochondrialnej, wzmożoną ekspresję I, II oraz V kompleksu łańcucha oddechowego, przyrost kopii mtDNA, czy zwiększenie ilości kofaktora dla receptora aktywowanego przez proliferatory peroksysomów (PGC-1α, ang. peroxisome proliferator-activated receptor gamma coactivator 1-alpha), głównego regulatora biosyntezy mitochondrialanej. Zebrane obserwacje sugerują, że EGCG może ponadto zapobiegać niekontrolowanemu przerostowi tkanki tłuszczowej związanemu z cukrzycą na drodze remodelingu mitochondriów oraz nasilenia utleniania kwasów tłuszczowych (32).
Polifenole z czerwonego wina
Resweratrol (RSV) to polifenol występujący w około 70 gatunkach roślin, w tym w winogronach (Vitis vinifera), żurawinie (Vaccinium macrocarpon) i orzeszkach ziemnych (Arachis hypogaea). Jego dużą zawartość stwierdzono również w czerwonym winie (33, 34). Resweratrol jest polifenolem, któremu poświęcono chyba najwięcej uwagi w badaniach, toteż wachlarz jego aktywności został poznany szczególnie szeroko i dokładnie. Wiadomo na przykład, że resweratrol indukuje geny fosforylacji oksydacyjnej oraz wzmaga biosyntezę mitochondrialną w mięśniach szkieletowych u myszy karmionych dietą z jego wysoką zawartością. RSV, znany jako aktywator białek deacetylujacych, zmniejsza acetylację aktywatora transkrypcji PGC-1α oraz nasila jego aktywność, co sprzyja biosyntezie mitochondrialnej. Dodatkowo chroni przed indukowaną przy pomocy diety otyłością i insulinoopornością w modelu mysim (35). Badania nad wpływem RSV na liczbę mitochondriów w aortach myszy rasy db/db z cukrzycą typu drugiego wykazały, że 4-tygodniowa suplementacja resweratrolem powodowała znaczący wzrost zawartości mitochondrialnego DNA i wzmożoną ekspresję czynników biosyntezy mitochondriów, w tym PGC-1α oraz czynnika transkrypcyjnego Nrf2 (ang. nuclear erythroid 2-related factor) na drodze aktywacji białek regulatorowych SIRT1 (ang. silent mating type information regulation 2 homolog) (36). Okazało się, że ochronny wpływ RSV przynajmniej w części wynika z aktywacji systemów antyoksydacyjnych (37). Dodatkowo, w badaniu myszy cukrzycowych rasy db/db, resweratrol znacznie obniżył ekspresję genów zależną od czynnika transkrypcyjnego NF-κB, od którego zależy transkrypcja wielu genów prozapalnych, podwyższających stężenie RFT w komórce. RSV poprzez wpływ na aktywację Nrf2 wykazuje również działanie antyoksydacyjne, nie tylko wobec mitochondriów, ale i całej komórki. Nrf2 to podstawowy czynnik transkrypcyjny, który reguluje ekspresję kluczowych antyoksydantów, wpływając na komórkowe i mitochondrialne stężenia RFT (34).
Polifenole z oliwek
Hydroksytyrosol (HT) jest interesującym pod względem swoich właściwości polifenolem obficie występującym w oliwkach (Olea europea L.) oraz oliwie, które stanowią ważny składnik diety śródziemnomorskiej. Większość jego dobroczynnych właściwości związana jest ze zdolnością do zmiatania RFT oraz aktywacji endogennych systemów antyoksydacyjnych. Jego zdolność redukowania powstawania RFT została potwierdzona w badaniach na szczurach z cukrzycą indukowaną przy pomocy aloksanu, którym podawano oczyszczony związek (38). Ponadto, badania Hao i wsp. (39) na linii adipocytarnej 3T3-L1 wykazały zdolność hydroksytyrosolu do stymulacji biosyntezy mitochondriów, która w cukrzycy jest w naturalny sposób znacznie obniżona w tych komórkach. HT chroni również mitochondria przed obniżeniem syntezy mitochondrialnego DNA i czynników transkrypcyjnych, takich jak Nrf1 (ang. nuclear respiratory factor 1) oraz Tfam (ang. transcription factor A, mitochondrial). W adipocytach fizjologiczne stężenia HT skutkują zwiększeniem ekspresji wszystkich mitochondrialnych kompleksów, w tym syntezy ATP, jak również zintensyfikowaniem oddychania mitochondrialnego. HT wywołuje także zwiększenie biosyntezy mitochondrialnej poprzez ścieżkę związaną z PGC-1α. Właściwości tego polifenolu sprawiają, że przypisuje mu się rolę związku potencjalnie zdolnego do obniżenia ryzyka rozwoju cukrzycy typu drugiego (39).
Dodatkowo badania Cumao?lu i wsp. (40) wykazały, że ekstrakty z liści i owoców oliwki oraz jeden z ich polifenolowych składników – oleuropeina – są w stanie chronić wytwarzające insulinę komórki β (INS-1, ang. insulin-producing β-cell line) przed niekorzystnym wpływem cytokin. Komórki linii INS-1 były preinkubowane przez 24 h z rosnącymi stężeniami oleuropeiny oraz ekstraktami z liści lub owoców oliwki. Następnie zostały one potraktowane mieszaniną interleukiny-1b, interferonu-γ i czynnika martwicy nowotworu (TNF-α) sprzyjającym powstawaniu dużych ilości RFT, a także zmniejszeniu stężenia glutationu, zmniejszeniu aktywności dysmutazy ponadtlenkowej i wydzielaniu insuliny z komórek INS-1. Cytokiny wpływają również na wzmożenie procesu apoptozy wśród komórek. Przy użyciu testu MTT, opartego na działaniu mitochondrialnej dehydrogenazy bursztynianowej, sprawdzono żywotność takich komórek. Oba ekstrakty, jak i oleuropeina, zwiększyły stosunek żywych komórek po zadziałaniu mieszaniny cytokin w stosunku do próby kontrolnej, nie zawierającej polifenoli. Dodatkowo każdy z tych trzech preparatów wykazał znaczną redukcję powstających pod wpływem cytokin RFT. Ponadto ekstrakt z liści oliwnych niemal całkowicie ochronił wytwarzanie insuliny przez komórki β. Badacze ci przypuszczają, że polifenole pochodzące z liści i owoców oliwki są w stanie chronić komórki przed indukowaną przez cytokiny apoptozą komórek β trzustki (40).
Polifenole z kurkumy
Kurkuminoidy to polifenole pochodzące z ostryżu długiego (Curcuma longa L.), nazywanego również kurkumą (długą), ostryżem indyjskim lub szafranem indyjskim. Rastogi i wsp. (41) badali wpływ doustnego podawania kurkuminoidów na stres oksydacyjny oraz zaburzenia w funkcjonowaniu mitochondriów izolowanych z mózgu szczurów z cukrzycą STZ. Zaobserwowali oni obniżenie peroksydacji lipidów oraz przywrócenie normalnego poziomu endogennych enzymów antyoksydacyjnych. Obniżona u zwierząt cukrzycowych ekspresja I i IV kompleksu oddechowego znacząco wzrosła, znacznie zwiększyła się też produkcja ATP. Zmiany pod wpływem polifenoli z kurkumy sugerują, że związki te wykazują działanie ochronne w stosunku do mitochondriów poprzez wzmocnienie ochrony antyoksydacyjnej, dzięki czemu są w stanie łagodzić uszkodzenia mózgu u szczurów z cukrzycą STZ.
Podsumowanie
Mitochondria w komórkach organizmów z cukrzycą są upośledzone w dwojaki sposób: charakteryzują się pogorszeniem parametrów mitochondrialnych, co nierozerwalnie wiąże się z obniżoną zdolnością do wytwarzania ATP, ale także – co nie mniej istotne – cechuje je zwiększone powstawanie reaktywnych form tlenu oraz upośledzenie ochrony antyoksydacyjnej komórek. Polifenole wykazują wiele właściwości, które mogą przyczynić się do ograniczenia tych niekorzystnych zmian, w tym poprzez ochronne działanie na integralność strukturalną oraz funkcjonalność mitochondriów. Badania nad właściwościami znanych już polifenoli oraz poszukiwanie nowych nieznanych struktur polifenolowych może w przyszłości przynieść duże korzyści. Polifenolowe ekstrakty roślinne pod postacią suplementów diety mogą wspomagać walkę z rosnącą epidemią cukrzycy oraz zapobiegać ciężkim powikłaniom związanym z tą chorobą. Niewykluczone, że przyjmowanie takich preparatów zapobiegawczo mogłoby opóźniać powstanie powikłań późnocukrzycowych lub nawet zapobiegać rozwojowi samej choroby.

**Praca finansowana ze środków Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach projektu „Przygotowanie preparatów polifenolowych pochodzenia roślinnego o właściwościach przeciwpłytkowych i kardioprotekcyjnych – Flawopiryna”.
Piśmiennictwo
1. www.who.int/diabetes/en 2. www.idf.org/diabetesatlas 3. Ulicna O, Vancova O, Bozek P i wsp. Rooibos tea (Aspalathus linearis) partially prevents oxidative stress in streptozotocin-induced diabetic rats. Physiol Res 2006; 55:157-64. 4. Waczulikova I, Habodaszova D, Cagalinec M i wsp. Mitochondrial membrane fluidity, potential, and calcium transients in the myocardium from acute diabetic rats. Can J Physiol Pharmacol 2007; 85:372-81. 5. Solnica B: Molecular mechanisms of the damaging effect of glucose on tissues. Diabetol Dośw Klin 2006; 5:1-8. 6. Thomas T, Pfeiffer AF. Foods for the prevention of diabetes: how do they work? Diabet Metab Res Rev 2012; 28:25-49. 7. Rolo AP, Palmeira CM. Diabetes and mitochondrial function: Role of hyperglycemia and oxidative stress. Toxicol Appl Pharm 2006; 212:167-78. 8. Ahmed N. Advanced glycation endproducts – role in pathology of diabetic complications. Diabet Res Clin Pract 2004; 67:3-21. 9. Donaldson C, Taatjes DJ, Zile M i wsp. Combined immunoelectron microscopic and computer-assisted image analyses to detect advanced glycation end-products in human myocardium. Histochem Cell Biol 2010; 134:23-30. 10. Kang Y, Edwards L, Thornalley P. Effect of methylglyoxal on human leukemia 60 cell growth: modification of DNA, growth arrest and induction of apoptosis. Leuk Res 1996; 20:397-405. 11. Punkt K, Adams V, Linke A i wsp. The correlation of cytophotometrically and biochemically measured enzyme activities: changes in the myocardium of diabetic and hypoxid diabetic rats, with and without Gingko biloba extract treatment. Acta Histochem 1997; 99:291-9. 12. Wallace D. Mitochondrial diseases in man and mouse. Science 1999; 283:1482-8. 13. Bessman S, Mohan C. Insulin as a probe of mitochondrial metabolism in situ. Mol Cell Biochem 1997; 174:91-6. 14. Boquist L, Ericsson I, Lorentzon R i wsp. Alteration in mitochondrial aconitase activity and respiration and inconcentration of citrate in some organs of mice with experimental or genetic diabetes. FEBS Lett 1985; 183:173-6. 15. Craven P, Melhem M, Phillis S i wsp. Overexpression of Cu2+/Zn2+ superoxide dismutase protects against early diabetic glomerular injury in transgenic mice. Diabetes 2001; 50:2114-25. 16. Nishikawa T, Edelstein D, Brownlee M. The missing link: a single unifying mechanism for diabetic complications. Kidney Int 2001; 58:26-30. 17. Wojtczak L, Zabłocki K. Mitochondria w życiu, chorobie i śmierci komórki. Post Biochem 2008; 54:129-41. 18. Waldbaum S, Patel M. Mitochondria, oxidative stress, and temporal lobe epilepsy. Epilepsy Res 2009; 88:23-45. 19. Kuznetsov AV, Margreiter R. Heterogeneity of mitochondria and mitochondrial function within cells as another level of mitochondrial complexity. Int J Mol Sci 2009; 10:1911-29. 20. Logan DC. The mitochondrial compartment. J Exp Bot 2009; 5:1225-43. 21. Pinti M, Nasi M, Gibellini L i wsp. The role of mitochondria in HIV infection and its treatment. J Exp Clin Med 2010; 2:145-55. 22. Duchen MR. Mitochondria in health and disease: perspectives on a new mitochondrial biology. Mol Aspects Med 2004; 25:365-451. 23. Stuart JA, Brown MF. Mitochondrial DNA maintenance and bioenergetics. Biochim Biophys Acta 2006; 1757:79-89. 24. Paradies G, Petrosillo G, Paradies V i wsp. Oxidative stress, mitochondrial bioenergetics, and cardiolipin in aging. Free Radic Biol Med 2006; 48:1286-95. 25. Bravo L. Polyphenols: Chemistry, dietary sources, metabolism, and nutritional significance. Nutr Rev 1998; 56:317-33. 26. Pandey KB, Rizvi SI. Plant polyphenols as dietary antioxidants in human health and disease. Oxid Med Cell Longev 1998; 2:270-8. 27. Ross JA, Kasum CM. Dietary flavonoids: Bioavailability, metabolic effects, and safety. Ann Rev Nutr 1998; 22:19-34. 28. Panickar KS, Anderson RA. Effect of polyphenols on oxidative stress and mitochondrial dysfunction in neuronal death and brain edema in cerebral ischemia. Int J Mol Sci 1998; 12:8181-207. 29. Han X, Shen T, Lou H. Dietary polyphenols and their biological significance. Int J Mol Sci 2007; 8:950-88. 30. Tsuneki H, Ishizuka M, Terasawa M i wsp. Effect of green tea on blood glucose levels and serum proteomic patterns in diabetic (db/db) mice and on glucose metabolism in healthy humans. BMC Pharmacol 2007; 18:1-10. 31. Mustata GT, Rosca M, Biemel KM i wsp. Paradoxical effects of green tea (Camellia sinensis) and antioxidant vitamins in diabetic rats. Improved retinopathy and renal mitochondrial defects but deterioration of collagen matrix glycoxidation and cross-linking. Diabetes 2007; 54:517-26. 32. Liu J, Shen W, Zhao B i wsp. Targeting mitochondrial biogenesis for preventing and treating insulin resistance in diabetes and obesity: Hope from natural mitochondrial nutrients. Adv Drug Deliv Rev 2009; 61:1343-52. 33. Han X, Shen T, Lou H. Dietary polyphenols and their biological significance. Int J Mol Sci 2007; 8:950-88. 34. Ungvar Z, Sonntag E, Cabo de R i wsp. Mitochondrial protection by resveratrol. Exerc Sport Sci Rev 2011; 39:128-32. 35. Lagouge M, Argmann C, Gerhart-Hines Z i wsp. Resveratrol improves mitochondrial function and protects against metabolic disease by activating SIRT1 and PGC-1alpha. Cell 2006; 127:1109-22. 36. Csiszar A, Labinskyy N, Pinto JT, i wsp. Resveratrol induces mitochondrial biogenesis in endothelial cells. Am J Physiol Heart Circ Physiol 2009; 297:13-20. 37. Ungvari Z, Labinskyy N, Mukhopadhyay P i wsp. Resveratrol attenuates mitochondrial oxidative stress in coronary arterial endothelial cells. Am J Physiol Heart Circ Physiol 2009; 297:1876-81. 38. Jemai H, El Feki A, Sayadi S. Antidiabetic and antioxidant effects of hydroxytyrosol and oleuropein from olive leaves in alloxan-diabetic rats. J Agric Food Chem 2009; 57:8798-804. 39. Hao J, Shen W, Yu G i wsp. Hydroxytyrosol promotes mitochondrial biogenesis and mitochondrial function in 3T3-L1 adipocytes. J Nutr Biochem 2009; 21:634-44. 40. Cumaoglu A, Ari N, Kartal M i wsp. Polyphenolic extracts from Olea europea L. protect against cytokine-induced β-cell damage through maintenance of redox homeostasis. Rejuven Res 2011; 14:325-34. 41. Rastogi M, Ojha RP, Rajamanickam GV i wsp. Curcuminoids modulates oxidative damage and mitochondrial dysfunction in diabetic rat brain. Free Radic Res 2008; 42:999-1005.
otrzymano: 2012-10-08
zaakceptowano do druku: 2012-11-29

Adres do korespondencji:
*mgr Karolina Siewiera
Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi
ul. Żeromskiego 113, 90-549 Łódź
tel: +48 (42) 639-34-71
e-mail: karolina.siewiera@umed.lodz.pl

Postępy Fitoterapii 1/2013
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii