Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 2/2013, s. 35-40
*Barbara Golecka
Jakość życia pacjentek z chorobą nowotworową leczonych metodą chemioterapii
The quality of life of female patients with cancer disease treated with chemotherapy
Zakład Pielęgnacyjno-Opiekuńczy, Zespół Opieki Zdrowotnej, Głogów
Kierownik Zakładu: mgr Henryk Sylwanowicz
Summary
Introduction. The research on quality of life in liaison with the level of functioning lead to the concept of quality of life related to health. Medical institutions aim not only to treat patients, but also to prepare them to living with disease and treatment procedures. An examination of quality of life at various stages of cancer disease is important in relation to possibility of taking actions leading to the quality improvement.
Aim. The purpose of this paper is to analyse the quality of life of female married, chemiotherapy-treated patients and to analyse the association between the level of quality of life and the ways of coping with cancer diseases.
Material and methods. The research was carried out on 30 married women with cancer diseases, treated with chemotherapy. The Questionnaire of the Quality of Life McGill, PS-T Scale and “The Questionnaire Ways of Coping – Cancer Version” were used for the analysis.
Results. Examined women represent low, medium and high level of quality of life. The majority have medium level of quality of life. The women cope with disease using emotional, cognitive and behavioral methods. The group with low and high level of quality of life vary statistically in terms of emotional method of copying. The higher level of quality of life, the more often emational methods are used.
Conclusions. The women with medium level of quality of life adapt to the situation of disease the best, they use social support and are task-oriented.
Wstęp
Jakość życia uwarunkowana stanem zdrowia to termin opisujący fizyczny, społeczny, umysłowy, psychologiczny aspekt dobrego samopoczucia i funkcjonowania ocenianego przez pacjenta (1) lub wpływ choroby i leczenia na funkcjonowanie oraz zadowolenie z życia chorego (2, 3). Ocena jakości życia pacjentów należy do standardów postępowania placówek opieki medycznej czy paliatywnej (1), gdyż negatywne wydarzenia życiowe, jak zagrażająca życiu choroba nowotworowa, w większym stopniu niż pozytywne zdarzenia oddziałują na jakość życia człowieka (4). Pojawienie się choroby nowotworowej jest dramatycznym momentem w życiu. Fizyczne i psychologiczne konsekwencje choroby i leczenia przeciwnowotworowego wpływają na dotychczasowy tryb funkcjonowania osoby, mogą osłabiać lub uniemożliwiać pełnienie wielu dotychczasowych funkcji, powodować reorganizację aktywności, rezygnację z wielu życiowych marzeń i celów, przewartościowanie potrzeb. Jednak stopień, w jakim wydarzenie choroby nowotworowej i proces leczenia zmieni funkcjonowanie jednostki, zależy od różnych czynników sytuacyjnych (np. od wsparcia społecznego) oraz od czynników podmiotowych, takich jak poczucie kompetencji, sprawstwa, siły, skuteczności, odporności psychicznej, sposobu interpretowania doświadczeń, strategii radzenia sobie z konsekwencjami (4, 5). Dobra jakość życia bywa utożsamiana z subiektywnym dobrym samopoczuciem, satysfakcją, dobrym przystosowaniem do sytuacji, nadzieją, zdolnością do sprawowania funkcji społecznych (1, 2, 6, 7). Osoba dokonując oceny jakości życia, uwzględnia wcześniejsze doświadczenia, obecną sytuację oraz oczekiwania dotyczące przyszłości (8). Badania pokazują, że wyższe poczucie jakości życia ułatwia zmaganie się z chorobą, a także wzmacnia procesy równoważenia zagrożeń z zasobami, natomiast wyższy poziom zdrowia zwrotnie oddziałuje na subiektywne poczucie jakości życia (5).

Jakość życia jest pojęciem wielowymiarowym i w pracy tej przyjęto, że odnosi się do trzech głównych sfer funkcjonowania człowieka chorego: psychicznej (emocji i procesów poznawczych), fizycznej (dolegliwości związanych z chorobą i leczeniem) oraz behawioralnej (sposobów radzenia sobie z chorobą). Człowiek może dokonywać oceny poszczególnych dziedzin życia (rodzina, stosunki społeczne, warunki finansowe, praca, stan zdrowia) lub życia jako całości. Pacjenci z rozpoznaniem nowotworu złośliwego dokonują oceny jakości życia dotyczącej zdolności troszczenia się o siebie samego, radzenia sobie z ubocznymi skutkami leczenia, realizacji celów życiowych, wsparcia otrzymywanego od najbliższych, satysfakcji z życia czy bilansu życia. W sytuacji choroby nowotworowej ocena jakości życia bardzo często zależy od nasilenia dolegliwości fizycznych (np. bólu), oceny własnej sprawności fizycznej, nasilenia niepokoju lub nadziei oraz od przekonania o skuteczności leczenia.
Duże znaczenie dla poczucia dobrej jakości życia ma kontakt z innymi ludźmi. Kontakt społeczny jako jedna z podstawowych potrzeb człowieka jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania. Inni ludzie pełnią ważną rolę, dostarczając wsparcia, pozytywnych doświadczeń emocjonalnych czy oferując swoją pomoc. Wsparcie łagodzi psychologiczne skutki stresu, prowadzi do lepszego rozumienia własnej sytuacji, umożliwia dokonanie poznawczej reinterpretacji i nadawanie sensu krytycznym doświadczeniom. Badania dowodzą, że istotnym źródłem wsparcia społecznego jest rodzina (4). Rodzina zajmuje jedno z najwyższych miejsc w hierarchii wartości, ponieważ podtrzymuje poczucie sensu życia, łagodzi wpływ stresów zewnętrznych, dostarcza wsparcia, daje człowiekowi poczucie głębokich więzi z ludźmi i potwierdza jego wartość. Małżeństwo wpływa na zadowolenie z życia, sprawia, że osoby są bardziej szczęśliwe, mniej depresyjne oraz zdrowsze. Małżeństwo jest źródłem pozytywnych doświadczeń emocjonalnych, jeśli jest udane, i podtrzymuje poczucie szczęścia, lecz kiedy funkcjonuje źle, to stwarza gorsze psychologicznie warunki niż samotne życie (4).
Podjęte w pracy zagadnienia badawcze dotyczą funkcjonowania zamężnych kobiet chorych na nowotwór i leczonych metodą chemioterapii.
Cel pracy
Celem pracy było ustalenie, jaki jest poziom jakości życia zamężnych pacjentek poddawanych chemioterapii oraz jakie strategie radzenia sobie z chorobą wykorzystują pacjentki poddawane leczeniu chemioterapeutycznemu.
Materiał i metody
Osobami badanymi była grupa 30 kobiet, pacjentek dolnośląskich oddziałów onkologicznych. W badaniu uwzględniono takie zmienne niezależne, jak: choroba nowotworowa, rodzaj stosowanego leczenia, płeć i stan cywilny. Osoby były wybierane do badania na podstawie kryterium medycznego. O doborze decydowało medyczne rozpoznanie choroby nowotworowej oraz fakt leczenia metodą chemioterapii. W tabeli 1 przedstawiono rozkład liczebności pacjentek pod względem diagnozy różnych rodzajów nowotworów. Analizowano funkcjonowanie pacjentek chorych na nowotwór jako grupy, bez różnicowania poszczególnych jednostek chorobowych. Założono homogeniczność grupy pod względem płci, dlatego do badania wybierano jedynie kobiety. Istotnym czynnikiem doboru był również stan cywilny, stąd w badaniu uczestniczyły jedynie mężatki. Dobór osób do badań celowo zakładał uczestnictwo kobiet zamężnych z uwagi na wsparcie rodzinne. Dobór osób do badań nie był zdeterminowany wiekiem. Badane były osoby dorosłe. Dolna granica wieku to 47 lat, a górna 74 lata. Rycina 1 przedstawia związki między badanymi zmiennymi.
Tabela 1. Opis badanej grupy – diagnoza rodzaju nowotworu.
DiagnozaLiczba pacjentekProcent
Rak piersi9 30,0
Rak jajnika7 23,3
Rak jelita grubego6 20,0
Rak płuc3 10,0
Rak macicy3 10,0
Rak żołądka2 6,7
Razem30 100,0
Źródło: opracowanie własne na podstawie diagnozy lekarskiej.
Ryc. 1. Związki między badanymi zmiennymi.
W pracy posłużono się narzędziami badawczymi: kwestionariuszem jakości życia McGill, skalą do badania oceny sytuacji – skala PS-T, oraz Kwestionariuszem Sposobów Radzenia Sobie z Chorobą „Ways of Coping – Cancer Version” (WOC-Ca).
Kwestionariusz jakości życia McGill służy do badania jakości życia w odniesieniu do fizycznej, psychicznej i społecznej sfery funkcjonowania osoby chorej. Ta technika badawcza ma charakter samoopisowy i składa się z czterech części. W części A badany ocenia jakość swojego życia z uwzględnieniem wszystkich aspektów własnego życia. Część B odnosi się do fizycznej sfery – badany ma wymienić objawy fizyczne, które mu dokuczają. Część C bada psychiczną i społeczną sferę życia – badany ma wskazać odpowiedź, która najlepiej odzwierciedla jego odczucia i myśli. Zwraca się tu uwagę na stopień przystosowania do choroby, doznawanie uczuć pozytywnych (zadowolenie, radość) oraz negatywnych (smutek, przerażenie, bezsens życia), a także jakość kontaktów społecznych, otrzymywane wsparcie. W części D badany ma wymienić te czynniki, które w największym stopniu wpływają na jakość jego życia, zarówno sprzyjające, jak i pogarszające jakość życia. Pytania kwestionariuszowe zawierają się pomiędzy dwoma skrajnie przeciwnymi twierdzeniami. Odpowiednie cyfry oznaczają różne natężenie danej cechy, od minimalnego, poprzez średnie, aż po skrajne. Badany ma podkreślić cyfrę pomiędzy 0 a 10, która najlepiej opisuje to, co czuje.
Skala do badania oceny sytuacji (skala PS-T) przeznaczona jest do określenia właściwości aktualnej sytuacji człowieka. Zawiera 9 grup zdań wyrażających stosunek człowieka do jego obecnej sytuacji. Osoba określa, jak ważna jest dla niej obecna sytuacja, czy ma wpływ na to, co się dzieje, czy wie, co może się wydarzyć i co ona sama może zrobić, czy to, co się dzieje, ocenia jako groźne, czy spodziewa się pomyślnego/niepomyślnego rozstrzygnięcia obecnej sytuacji itd. Skala ta posłużyła jako metoda pomocnicza do oceny jakości życia.
Kwestionariusz Sposobów Radzenia Sobie z Chorobą „Ways of Coping – Cancer Version” został opracowany przez Dunkel-Schetter i wsp. do badania różnych sposobów radzenia sobie chorych na nowotwór. Przekładu na język polski dokonał Paweł Izdebski (9). Ta metoda badawcza powstała na podstawie koncepcji Lazarusa i Folkman, dotyczącej zadaniowej i emocjonalnej strategii radzenia sobie z sytuacją stresową. Kwestionariusz składa się z 52 twierdzeń. Osoba badana ma ustosunkować się do każdego z nich poprzez wybór jednej z pięciu możliwych odpowiedzi: „nigdy”, „rzadko”, „czasami”, „często”, „bardzo często”. Twierdzenia obejmują emocjonalne, poznawcze i behawioralne sposoby radzenia sobie z chorobą nowotworową.
Wyniki badań
Poziom jakości życia
Pierwszy problem badawczy dotyczył poziomu jakości życia u zamężnych kobiet leczonych metodą chemioterapii. Przyjmuje się, że jakość życia obejmuje fizyczną, psychiczną i behawioralną sferę funkcjonowania człowieka. Osoby badane dokonały subiektywnej oceny poziomu własnej jakości życia.
Przedstawione w tabeli 2 wyniki wskazują, że badane osoby charakteryzują się różną jakością życia. 10% badanych posiada wysoką jakość życia, a 20% niską jakość życia. Największą grupę (70% badanych) stanowią pacjentki o średniej jakości życia. Należy uwzględnić fakt, że badana grupa to kobiety zamężne, posiadające wsparcie rodzinne, co ma decydujący wpływ na jakość ich życia. Zdecydowana większość (96,7%) badanych kobiet podała, że odczuwa wsparcie ze strony rodziny. 3,3% badanych zasygnalizowało brak wsparcia ze strony rodziny.
Tabela 2. Opis statystyczny badanej jakości życia.
Jakość życiaCzęstośćProcent
Niska620,0
Średnia2170,0
Wysoka310,0
Ogółem30100,0
Źródło: opracowanie własne.
Sytuacja choroby ma duże znaczenie dla badanych osób. 90% badanych kobiet uważa ją za bardzo ważną i raczej ważną (ryc. 2) oraz bardzo trudną i raczej trudną (ryc. 3). Świadczy to o tym, że badane osoby przywiązują dużą uwagę do własnego stanu zdrowia oraz dostrzegają powagę i problem choroby.
Ryc. 2. Ocena sytuacji choroby. Źródło: opracowanie własne.
Ryc. 3. Ocena sytuacji choroby. Źródło: opracowanie własne.
Dla każdej badanej osoby, na podstawie wyników kwestionariusza, został uzyskany wynik, który pozwala zróżnicować badane pacjentki pod względem doznawanej jakości życia i podzielić je na trzy kategorie:
– pacjentki o niskim poziomie jakości życia,
– pacjentki o średnim poziomie jakości życia,
– pacjentki o wysokim poziomie jakości życia.
Kategorie te będą punktem odniesienia do dalszej analizy, obejmującej porównania pomiędzy owymi trzema grupami osób badanych.
Jakość życia a strategie radzenia sobie z chorobą nowotworową
Drugi problem badawczy dotyczył związku pomiędzy odczuwaną jakością życia a wykorzystywaniem określonych strategii radzenia sobie z chorobą nowotworową. Ustalono, że badane pacjentki wykorzystują emocjonalne, poznawcze i behawioralne strategie radzenia sobie. Obliczono średnie wyniki osób o różnej jakości życia pod względem wyników stosowania metod emocjonalnych, poznawczych i behawioralnych. Wyniki przedstawia tabela 3.
Tabela 3. Strategie radzenia sobie – statystyki opisowe.
Strategie radzenia sobieJakość życiaNŚredniaOdchylenie standardoweMinMax
Metody emocjonalneniska641,6710,2703261
średnia2150,5212,6442977
wysoka366,003,0016369
Metody poznawczeniska649,833,1894655
średnia2160,3810,4193276
wysoka354,676,4295062
Metody behawioralneniska643,006,3873653
średnia2137,718,4922151
wysoka339,671,5283841
Źródło: opracowanie własne na podstawie SPSS.
Za pomocą jednoczynnikowej analizy wariancji określono, czy otrzymane różnice są istotne (tab. 4). Pod względem metod poznawczych i behawioralnych grupy osób o różnej jakości życia nie różnią się. Stwierdzono, że istotna różnica dotyczy tylko metod emocjonalnych. Na rycinie 4 przedstawiono średnie wartości mierzonych metod dla osób o różnej jakości życia. Metody emocjonalne różnią się istotnie między grupami.
Tabela 4. Jednoczynnikowa analiza wariancji ANOVA.
Zmienna zależna Zróżnicowanie wynikówSuma kwadratówdfŚredni kwadratFIstotność
Metody emocjonalneMiędzy grupami1187,7292593,8644,284*0,024
Wewnątrz grup3742,57127138,614
Ogółem4930,30029
Metody poznawczeMiędzy grupami549,8482274,9243,2210,056
Wewnątrz grup2304,4522785,350
Ogółem2854,30029
Metody behawioralneMiędzy grupami132,014266,0071,0790,354
Wewnątrz grup1650,9522761,146
Ogółem1782,96729
*różnica istotna na poziomie p < 0,05
Źródło: opracowanie własne na podstawie SPSS.
Ryc. 4. Średnie wartości mierzonych metod dla osób o różnej jakości życia.
Źródło: opracowanie własne.
Za pomocą testu post-hoc Tukeya określono, że istotna statystycznie różnica dotyczy grup o niskiej i wysokiej jakości życia pod względem stosowania emocjonalnej metody radzenia sobie (tab. 5). Osoby z wysoką jakością życia mają wyższe wyniki na skali preferencji metody emocjonalnej niż osoby o niskiej jakości życia.
Tabela 5. Test Tukey'a HSD.
Zmienna zależnaJakość życiaRóżnica średnich (I-J)Istotność
Metody emocjonalneniska-średnia-8,8570,253
niska-wysoka-24,333*0,018
średnia-wysoka-15,4760,103
*różnica średnich jest istotna na poziomie 0,05
Źródło: opracowanie własne.
Omówienie
Przedmiotem przeprowadzonych badań empirycznych była jakość życia zamężnych pacjentek z rozpoznaniem choroby nowotworowej, leczonych metodą chemioterapii. Jakość życia, jej związek ze strategiami radzenia sobie, analizowana była w odniesieniu do koncepcji jakości życia związanej ze zdrowiem. W tych koncepcjach jakość życia bada się z uwagi na stan zdrowia i dobro pacjenta (10), co odgrywa szczególną rolę w badaniach osób przewlekle chorych. Ocena funkcjonowania człowieka odwołuje się przede wszystkim do zasobów osobistych, poczucia dobrostanu, pozytywnych emocji, potrzeb. Osoby badane dokonywały oceny jakości własnego życia w kontekście funkcjonowania fizycznego (dolegliwości związane z chorobą i leczeniem), psychicznego (procesy poznawcze i emocjonalne) oraz behawioralnego (sposoby radzenia sobie z chorobą). W badaniu analizowana była jakość życia pacjentek chorych na nowotwór jako grupy, bez wyodrębniania poszczególnych jednostek chorobowych. W grupie badanej znalazły się jedynie mężatki. Analiza wyników pozwoliła podzielić grupę na trzy podgrupy w zależności od poziomu odczuwanej jakości życia. Najliczniejszą podgrupę stanowiły pacjentki ze średnim poziomem jakości życia. Kobiety ze średnią jakością życia najlepiej przystosowują się do sytuacji choroby, dobrze radzą sobie z konsekwencjami choroby i leczenia, przejawiają mniej zachowań unikowych, stosują adekwatne mechanizmy radzenia sobie, są ukierunkowane na zadaniowe formy radzenia sobie. One także najliczniej wskazywały na znaczenie więzi rodzinnych i wsparcia społecznego. Rodzina ma duży wpływ na postawę pacjenta i współwarunkuje motywację jednostki do walki z chorobą (11). Pacjenci doświadczają bólu, lęku, bezradności, przeżywają rozterki dotyczące sensu życia. W sytuacji zagrożenia życia rodzina nabiera szczególnego znaczenia. Zaczyna być ważna jakość kontaktów. Pacjenci podkreślają znaczenie rozmów, wypowiadanie swoich obaw, wzajemną bliskość, co wzmacnia poczucie więzi. Wytworzenie wokół chorego atmosfery troski, opiekuńczości zwiększa poczucie bezpieczeństwa. Szacunek rodziny dla chorego, cierpliwość dla jego zachowań będących wynikiem złego samopoczucia i podporządkowanie się jego potrzebom pomagają lepiej znosić trudy choroby. Prawidłowa adaptacja człowieka do sytuacji choroby wymaga zaangażowania rodziny w zmniejszanie poczucia nieprzydatności, wstydu, poczucia niższości. Aktywność wszystkich członków rodziny, wspólne mobilizowanie sił zmniejsza tendencje chorego do izolowania się, obawy przed odrzuceniem czy osamotnieniem i zwiększa motywację do leczenia.

Choroba nowotworowa jest źródłem stresu, dlatego osoby muszą radzić sobie z przykrymi emocjami. Badane sposoby radzenia sobie podzielono na metody poznawcze, behawioralne i emocjonalne. Wybór metod poznawczych, jakie stosowała grupa kobiet ze średnim poziomem jakości życia, sprawiał, że pacjentki radziły sobie z chorobą w sposób przystosowawczy. Adekwatnie oceniały zagrożenie i podejmowały stosowne działania. Metody poznawcze silnie wiążą się z motywacją do współpracy z lekarzami, co wpływa na proces terapeutyczny (9). Oznacza to, że pacjentki wykorzystujące ten rodzaj strategii, traktują nowotwór jako wyzwanie, z którym trzeba się zmierzyć. Jednocześnie osoby te mają silniejszą tendencję do wykorzystywania wsparcia społecznego (metody behawioralne). Metody emocjonalne były najczęściej stosowane przez osoby, które określiły poziom jakości własnego życia jako wysoki. Zamiast konfrontować się z zagrożeniem, pacjentki te dystansowały się od przeżywanych emocji. Poprawiało to samopoczucie, jednak nie pomagało w rozwiązywaniu problemów. Silne mechanizmy obronne jako dominujący sposób radzenia sobie z sytuacją mają charakter nieprzystosowawczy, ponieważ zamiast radzić sobie z chorobą w sposób aktywny poprzez walkę i konfrontację z trudnościami, osoby izolują się od emocji związanych z chorobą i procesem leczenia. Zgodnie z definicją Grzegołowskiej-Klarkowskiej, mechanizmy obronne osobowości to „zniekształcenia w przebiegu procesów poznawczych, które występują w sytuacji nastawienia na ochronę »ja« lub jego antycypacji i których celem jest ochrona »ja« przed rzeczywistym lub antycypowanym zagrożeniem” (12). Do najczęściej stosowanych mechanizmów obronnych w sytuacji choroby należą: zaprzeczanie chorobie, wyparcie, tłumienie, reakcja upozorowana, fantazjowanie, kompensacja, przewartościowanie (13, 14). Zaprzeczanie chorobie to nieprzyjmowanie do wiadomości faktu, że jest się chorym oraz konsekwencji choroby. Reakcja ta powstaje w wyniku interakcji procesów poznawczych i emocjonalnych (13). Odrzucenie informacji związanych z chorobą jest nieświadome i ma nie dopuścić do rozwoju lęku. Pełni więc funkcję obrony przed zagrożeniem. Szczególne znaczenie tego mechanizmu ma miejsce, gdy człowiek dowiaduje się o chorobie. Reakcja zaprzeczania pełni wówczas rolę adaptacyjną, łagodzącą pierwszy szok na wiadomość o zachorowaniu. Mechanizmem pokrewnym do zaprzeczania jest wypieranie ze świadomości informacji dotyczących choroby, np. przykrych myśli, przeżyć, wspomnień. Natomiast tłumienie odnosi się do silnych emocji negatywnych, które pojawiają się w sytuacji, gdy pacjent otrzymuje niepomyślne informacje od lekarza, czy też gdy jego stan zdrowia ulega pogorszeniu (14). Zachowuje się wówczas biernie, apatycznie, obojętnie. U pacjentów często pojawia się także mechanizm obronny zwany reakcją upozorowaną. Jest to uzewnętrznianie postaw, motywów czy potrzeb przeciwnych do naturalnych tendencji (12). Wówczas tłumione są przykre uczucia, a eksponowane zadowolenie, dowcipność itd. Chorzy radzą sobie również poprzez mechanizm fantazjowania, poprzez budowanie w wyobraźni alternatywnych scenariuszy zachowania i przeżywania.

Wnioski
Analiza wyników przeprowadzonych badań pozwala na określenie poziomu jakości życia badanych osób oraz jej związku ze strategiami, jakie wykorzystują badane osoby, aby poradzić sobie ze stresem choroby. Wyniki badań są następujące:
1. W badanej grupie znajdują się osoby o niskim, średnim i wysokim poziomie jakości życia. Większość badanych pacjentek charakteryzuje się średnim poziomem jakości życia. Sytuację choroby badane oceniają jako ważną i trudną. Jednym z istotnych czynników mających wpływ na lepszą jakość życia chorych jest wsparcie otrzymywane od rodziny.
2. Osoby badane radzą sobie ze stresem choroby za pomocą metod emocjonalnych, poznawczych i behawioralnych. Pod względem metod poznawczych i behawioralnych grupy osób o różnej jakości życia nie różnią się. Istotna statystycznie różnica dotyczy grup o niskiej i wysokiej jakości życia pod względem stosowania emocjonalnej metody radzenia sobie. Im wyższa jakość życia, tym częściej stosowana jest metoda emocjonalna. Wynika to stąd, że chorzy, aby chronić się przed ujemnym wpływem choroby, stosują sztywne, dezadaptacyjne mechanizmy obronne osobowości.
3. Grupa kobiet ze średnią jakością życia najlepiej przystosowuje się do sytuacji choroby, dobrze radzi sobie z konsekwencjami choroby i leczenia, stosuje adekwatne mechanizmy radzenia sobie, wykorzystuje wsparcie społeczne.
Piśmiennictwo
1. Oleś M: Jak oceniać jakość życia u dzieci? [W:] Psychologia jakości życia. Wydawnictwo ACADEMICA, Warszawa 2005; 4: 69-88. 2. Schipper H: Quality of Life: principles of the clinical paradigm. Journal of Psychosocial Oncology 1990; 8: 171-178. 3. Spieth LE, Harris CV: Assessment of health-related quality of life in children and adolescents: an integrative review. Journal of Pediatric Psychology 1996; 21: 175-193. 4. Czapiński J: Psychologia szczęścia. Oficyna Wydawnicza „Akademos”, Warszawa 1992. 5. Sęk H: Jakość życia a zdrowie. Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny 1993; 2: 110-117. 6. Eiser C, Morse R: Quality of Life Measure in Chronic Diseases of Childhood. Health Technology Assessment 2001; 5: 1-162. 7. Goździewicz A: Egzemplifikacja wykorzystania psychobiografii w badaniach nad jakością życia. [W:] Bańka A (red.): Psychologia jakości życia. Stowarzyszenie Psychologia i Architektura, Poznań 2005; 95-109. 8. Bańka A: Jakość życia a jakość rozwoju. Społeczny kontekst płci, aktywności i rodziny. [W:] Bańka A (red.): Psychologia jakości życia. Stowarzyszenie Psychologia i Architektura, Poznań 2005; 11-78. 9. Izdebski P: Funkcjonowanie osób z chorobą nowotworową po chemioterapii. Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1998. 10. Majkowicz M: Jakość życia w chorobie nowotworowej. [W:] de Walden-Gałuszko K (red.): Psychoonkologia. Biblioteka Psychiatrii Polskiej, Kraków 2000; 141-146. 11. Heszen-Klemens I, Jarosz M: Stosunek lekarz–pacjent. Zespół diagnostyczno-terapeutyczny. [W:] Jarosz M (red.): Psychologia lekarska. PZWL, Warszawa 1983; 193-322. 12. Grzegołowska-Klarkowska HJ: Mechanizmy obronne osobowości. PWN, Warszawa 1986. 13. Heszen-Niejodek I: Radzenie sobie z chorobą – przegląd zagadnień. [W:] Heszen-Niejodek I (red.): Jak żyć z chorobą, a jak ją pokonać. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000; 55-78. 14. Nowakowska MT: Psychologiczne aspekty chorób przewlekłych, trwałego upośledzenia zdrowia oraz chorób nieuleczalnych i zagrażających życiu. [W:] Jarosz M (red.): Psychologia lekarska. PZWL, Warszawa 1983; 343-362.
otrzymano: 2012-11-15
zaakceptowano do druku: 2013-01-18

Adres do korespondencji:
*Barbara Golecka
Zakład Pielęgnacyjno-Opiekuńczy
ul. Kościuszki 15, 67-200 Głogów
tel.: +48 605-830-101
e-mail: barbaragolecka@op.pl

Medycyna Rodzinna 2/2013
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna