Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 1/2007, s. 17-21
*Hanna Małecka
Zapalenie spojówek
Conjunctivitis
z Oddziału Okulistycznego Szpitala Specjalistycznego w Puławach
Ordynator: dr n. med. Bogusław Szponar
Summary
Conjunctivitis has different forms according to the effective causes. The purpose is to show the heterogeneity of causes and thereby courses and treatment methods.
Zapalenie spojówek jest stanem, z którym spotyka się każdy z lekarzy niezależnie od obranej specjalności.
Charakteryzować się ono może przebiegiem ostrym, podostrym bądź przewlekłym.
Istotne w diagnostyce różnicowej są cztery główne objawy, które należy wziąć pod uwagę:
1 – typ wydzieliny: wodnista, śluzowa, śluzowo-ropna i ropna
– wydzielina wodnista jest typowa dla infekcji wirusowych i zapaleń toksycznych,
– wydzielina śluzowa jest typowa dla wiosennego zapalenia spojówek oraz w suchym zapaleniu rogówki i spojówek,
– śluzowo-ropna w łagodnych zakażeniach bakteryjnych i w zakażeniach wywołanych przez chlamydie,
– ropna jest typowa dla ciężkich zapaleń bakteryjnych.
2 – typ reakcji spojówkowej: przekrwienie, obrzęk, reakcja grudkowa, reakcja brodawkowa
– przekrwienie – jest to reakcja niespecyficzna pojawiająca się we wszystkich typach zapaleń spojówki,
– obrzęk – pojawia się zawsze w procesach zapalnych spojówki i przy jej przekrwieniu; może powodować wybrzuszenie spojówki gałkowej (luźne przyleganie spojówki do gałki) tzw. chemosis, w szczególnie nasilonych przypadkach obrzęknięta spojówka może wystawać spoza zamkniętych powiek,
– reakcja grudkowa: grudki limfatyczne wyglądem przypominające ziarenka ryżu. Przyczynami takiej reakcji są zakażenia wirusowe, chlamydiowe lub czynniki toksyczne np. nadwrażliwość na miejscowo stosowane leki,
– reakcja brodawkowa: występuje na spojówce powiekowej oraz w okolicy przyrąbkowej. Spowodowana jest przez przewlekłe zapalenie brzegów powiek, chorobę wiosenną, zakażenia bakteryjne, zmiany związane z noszeniem soczewek kontaktowych, górne rąbkowe zapalenie rogówki i spojówki.
3 – obecność błon rzekomych lub prawdziwych; rzekome – łatwe do usunięcia. Występują w wyniku zakażeń adenowirusowych, rzekomobłoniczego zapalenia spojówek, rzeżączkowego zapalenia spojówek, autoimmunologicznego zapalenie spojówek; prawdziwe – krwawienie przy próbie usunięcia. Przyczyną są zakażenia wywołane przez paciorkowce Beta-hemolizujące oraz maczugowce błonicy.
4 – powiększenie węzłów chłonnych przyusznych jest objawem infekcji wirusowej, zakażenia wywołanego przez chlamydie oraz w ciężkich zapaleniach rzeżączkowych (4).
Pod względem etiologicznym zapalenie spojówek dzielimy na niezakaźne: proste, alergiczne, autoimmunologiczne, chemiczne oraz zakaźne: bakteryjne, wirusowe, wywołane przez chlamydie i inne.
Zapalenia spojówek niezakaźne proste (zsnp)– występują bardzo często, przyczyną ich powstania może być: niewyrównana wada refrakcji, czynniki chemiczne (dym, pary, gazy drażniące), fizyczne (światło, wiatr, pył) lub mechaniczne drażnienie poprzez nieprawidłowo wrastające rzęsy lub złe ustawienie powiek, przewlekły brak snu oraz tzw. „suche oko”. Zsnp może mieć charakter ostry lub przewlekły w zależności od czasu działania czynnika przyczynowego. Wśród objawów subiektywnych występuje: pieczenie, swędzenie, lekki światłowstręt i łzawienie.
Przedmiotowo stwierdza się niewielkiego stopnia przekrwienie spojówki powiekowej i gałkowej, brak wydzieliny.
W leczeniu wskazana jest eliminacja przyczyny oraz leki miejscowe zawierające składniki odkażające i obkurczające naczynia krwionośne np. Cincol, Mibalin.
Ww. preparatów nie należy stosować w tzw. „suchym oku´´. Pamiętać też należy o możliwym nasileniu objawów po odstawieniu długotrwale uprzednio stosowanych leków (5). Bezwzględnie przeciwwskazane jest stosowanie leków zawierających sterydy.
Zapalenie spojówek alergiczne
1. Zapalenie nieżytowe – sezonowe – to bardzo często występujące, niegroźne zaburzenie, zwykle nie jest leczone przez okulistów. Najczęstszą przyczyną jest nadwrażliwość na pyłki traw (1).
Klinicznie obserwuje się przemijające napady swędzenia, łzawienia i zaczerwienienia występujące sezonowo. Spojówka wykazuje delikatny obrzęk oraz rozlany odczyn brodawkowy. W nasilonych przypadkach może dojść do nieznacznego obrzęku powiek.
W leczeniu stosuje się kromoglikan sodu – Cromohexal lub Allergocrom w dawce 4 x dziennie.
2. Ostre alergiczne zapalenie spojówek – jest to reakcja typu „pokrzywki´´ na duże ilości alergenu w worku spojówkowym. Klinicznie charakteryzuje się nagłym wystąpieniem nasilonego obrzęku spojówek i powiek.
W większości przypadków ustępuje samoistnie w ciągu kilku godzin i nie wymaga specyficznego leczenia.
3. Przewlekłe alergiczne zapalenie spojówek – jest to nadwrażliwość lub reakcja toksyczna na różne substancje takie jak środki konserwujące (thiomersal), leki p/wirusowe (idoxyurydyna), antybiotyki (neomycyna) oraz długotrwałe stosowanie leków przeciwjaskrowych.
Objawia się podrażnieniem oka, swędzeniem i zaczerwienieniem. Osoby uczulone na konserwanty noszące soczewki kontaktowe mogą zauważyć postępujący spadek tolerancji soczewek.
Spojówka wykazuje łagodny nastrzyk z uogólnionym słabym odczynem grudkowym i brodawkowym, w rogówce mogą pojawić się punktowate ubytki nabłonka. Na skórze powiek i wokół oczu może być obecny objaw kontaktowego zapalenia skóry.
Schorzenie wymaga leczenia specjalistycznego.
4. Nieżyt wiosenny – keratoconjunctivitis vernalis – nawracające, obustronne zapalenie zewnętrznych części oka dotyczące dzieci, najczęściej zaostrzające się wiosną. Dotyczy pacjentów z chorobą atopową, astmą, gorączką sienną i wysypką w wywiadzie, oraz pacjentów „nieatopowch”.
Głównym objawem jest nasilone swędzenie oczu, któremu może towarzyszyć łzawienie, światłowstręt oraz obecność białej, lepkiej wydzieliny sklejającej powieki.
Zapalenie to przebiega pod dwiema postaciami: powiekową – charakteryzującą się typowym przerostem olbrzymiobrodawkowym spojówki powiekowej, głównie górnej, której powierzchnia przypomina kamienie brukowe. Zmianom towarzyszy kleisty wysięk. Czasami może dołączyć się owrzodzenie górnej części rogówki.
Druga postać rąbkowa – występująca rzadziej, charakteryzująca się kredowo-białymi złogami umiejscowionymi przy rąbku rogówki oraz brodawkowatym przerostem spojówki wokółrogówkowej, jej przekrwieniem i obrzękiem.
Leczeniem z wyboru jest odczulanie; leki przeciwhistaminowe i zmniejszające przekrwienie podaje się w kroplach do oczu. W ciężkich postaciach stosuje się kortykosteroidy. Ze względu na przewlekły i nawrotowy charakter choroby należy pamiętać o możliwości lekozależności i powikłaniach posterydowych.
5. Zapalenie pryszczykowe spojówki i rogówki – występuje przeważnie u dzieci przed okresem pokwitania, źle odżywionych, obciążonych skazą wysiękową i żyjących w złych warunkach higienicznych. Objawem klinicznym jest wystąpienie jednego lub kilku małych wypukłych, okrągłych, szaro-żółtych nacieków na spojówce gałki ocznej w pobliżu rąbka rogówki. Nacieki nawracające umiejscowione w miąższu rogówki mogą przesuwać się w kierunku centrum, ciągnąć za sobą „miotełkę´´ wrastających w rogówkę naczyń krwionośnych. Naciek może ulec rozpadowi tworząc owrzodzenie a nawet zagrażać perforacją rogówki. Pryszczyk jest odpowiedzią na antygeny bakteryjne np. tuberkuloproteinę lub częściej zakażenie gronkowcowe.
W leczeniu wskazane jest usunięcie czynnika uczulającego (zapalenie brzegów powiek, ogniska pierwotne, badanie w kierunku Tbc) oraz osłabienie reakcji zapalnej.
Miejscowo stosuje się preparaty łączone – sterydowo-antybiotykowe, zalecane są witaminy i leki ogólnie wzmacniające.
6. Atopowe zapalenie spojówki i rogówki – występuje stosunkowo rzadko, u młodych mężczyzn z chorobą atopową. Może być uważane za występującą u dorosłych odmianę nieżytu wiosennego. Klinicznie stwierdza się pogrubiałe powieki, popękane, pokryte strupkami. Poza powiekami charakterystyczne obszary skóry objęte zmianami to: boczne fałdy szyi oraz zgięcie łokciowe i podkolanowe (3). Pacjenci z atopowym zapaleniem skóry są predysponowani do występowania infekcji skórnych oraz przewlekłego gronkowcowego zapalenia brzegów powiek. Spojówka wykazuje nastrzyk i odczyn brodawkowy. Główne przyczyny zaburzeń widzenia to postępujące bliznowacenie rogówki i neowaskularyzacja, której czasami może towarzyszyć powstawanie płytek osadów śluzowych. Rzadko dochodzić może do powikłań w postaci stożka rogówki i zaćmy podtorebkowej (6). Leczenie jest wyjątkowo trudne i długotrwałe. Miejscowo stosowane są kortykosterydy lub kromoglikan sodu. Istotne jest także leczenie towarzyszącego zapalenia brzegów powiek.
7. Olbrzymiobrodawkowe zapalenie spojówek – jest to zapalenie związane z reakcją na ciała obce.
Typowo dotyczy 3 grup pacjentów: noszących soczewki kontaktowe, noszących protezę oczną oraz pacjentów z wystającymi końcami nici monofilamentowych używanych do szycia rany po operacji zaćmy lub keratoplastyce.
Pacjenci mają uczucie ciała obcego, łzawienie, lekki światłowstręt, oko zadrażnione, na spojówce tarczkowej widoczny odczyn brodawkowy, wydzielina śluzowa.
W terapii wskazane jest usunięcie czynnika alergizującego, miejscowo leki obkurczające naczynia krwionośne i preparaty kortykosteroidowe.
Zapalenia spojówek wywołane zakażeniem
1. Zakażenia bakteryjne:
Ostre ropne zapalenie spojówek – jest schorzeniem bardzo często występującym i zwykle ma charakter samoograniczający się. Bakterie patogenne wymieniono kolejno w zależności od częstości występowania to: Staphylococcus epidermidis, Staphylococcus aureus, Haemophilus influenzae i Streptococcus pyogenes (2, 7).
Klinicznie stwierdzamy zaczerwienienie oka spowodowane przekrwieniem spojówek, które jest najbardziej nasilone w sklepieniach, łagodny odczyn brodawkowaty, obecność ropnej lub śluzowo-ropnej wydzieliny i strupy na powiekach. Zwykle proces dotyczy obu oczu chociaż infekcja może pojawić się o dzień lub dwa wcześniej w jednym oku.
Nieleczone zapalenie zwykle cofa się w ciągu 10-14 dni. Rutynowo nie wykonuje się testów laboratoryjnych. Leczenie rozpoczyna się podając chloramfenikol w kroplach kilka razy dziennie oraz maść na noc. Nie należy podawać neomycyny, gdyż u około 8% populacji wywołuje ona reakcję uczuleniową, której przebieg może być poważniejszy niż sama infekcja.
Gentamycyna ze względu na szerokie spektrum działania jest lekiem użytecznym, jednak ze względu na istniejące ryzyko powstania szczepów opornych nie powinna być stosowana rutynowo.
Zapalenie spojówek rzeżączkowe – występuje rzadko, charakteryzuje się ostrym, ropnym zapaleniem spojówek z towarzyszącym obrzękiem powiek zamykającym szparę powiekową, masywną wydzieliną ropną, nasilonym przekrwieniem spojówek, czasami z chemozą, tworzeniem błon oraz powiększeniem węzłów chłonnych przyusznych.
Nieleczone zapalenie prowadzi do poważnych powikłań takich jak owrzodzenie i perforacja rogówki. Obecnie bardzo rzadko rozwija się u noworodków z powodu obowiązującego, stosowanego bezpośrednio po urodzeniu zabiegu Credego (7).
W leczeniu zalecane jest ogólne i miejscowe podawanie antybiotyków oraz staranne zabiegi pielęgnacyjne.
Zapalenie spojówek błonicze – obecnie rzadko obserwowane, wyeliminowane przez szczepienia.
Klinicznie obserwujemy pogrubiałe, zaczerwienione i trudne do odwrócenia powieki, na spojówce tarczkowej obecne są grube szaro-żółte błony, ściśle związane z podłożem – podczas próby oddzielenia krwawiące, wydzielina początkowo wodnista, surowicza z czasem trwania procesu chorobowego zmienia się w ropną.
W 6-10 dniu choroby dochodzi do samoistnego oddzielania się błon i powstawania trwałych powikłań jakimi są zrosty spojówki powiekowej z gałkową.
W leczeniu ogólnym stosuje się surowicę przeciwbłoniczą, miejscowo podajemy preparaty penicilinowe lub tetracyklinowe.
2. Zakażenia wirusowe:
Zapalenie nagminne spojówek i rogówki: najczęściej wywołują adenowirusy typu 8 i 19, rzadziej 3 i 7.
Postać spojówkowa – choroba rozwija się gwałtownie z objawami łzawienia, zaczerwienienia, światłowstrętu i dyskomfortu. Obecna jest reakcja grudkowa często związana z powiększeniem węzłów chłonnych przyusznych.
W postaciach nasilonych mogą pojawiać się krwotoki podspojówkowe, chemoza i błony rzekome. W 2/3 przypadków infekcja obejmuje oboje oczu, a zapalenie spojówek cofa się po około 2 tygodniach bez następstw.
Leczenie: głównie wspomagające. Leki p/wirusowe nie są skuteczne, zaś kortykosterydów nie należy stosować w ostrym stadium, chyba że proces zapalny jest bardzo nasilony i wykluczona została możliwość infekcji wirusem opryszczki.
Postać rogówkowa: zapalenie rogówki występuje w 80% przypadków epidemicznego zapalenia i rozwija się w 3 stadiach.
Stadium I – pojawia się w ciągu 1-10 dni od wystąpienia objawów ocznych. Charakteryzuje się rozlanym, punktowatym zapaleniem nabłonka rogówki. Tak jak zapalenie spojówek może cofnąć się w ciągu 2 tygodni lub może przejść w stadium II charakteryzujące się pojawieniem się białych, podnabłonkowych ognisk zmętnień, które rozwijają się pod zmianami w nabłonku. Czasem mogą towarzyszyć im objawy łagodnego zapalenia przedniego odcinka błony naczyniowej.
Stadium III – charakteryzuje się obecnością nacieków w przedniej warstwie istoty właściwej rogówki. Nacieki te mogą pozostawać przez wiele miesięcy lub lat.
Leczenie: głównie wspomagające – kortykosterydy miejscowo tylko wtedy, gdy objawy są bardzo dokuczliwe lub ostrość widzenia znacznie osłabiona – wyłącznie pod kontrolą specjalisty.
Ostre krwotoczne zapalenie spojówek: występuje stosunkowo rzadko, zwykle wywołane jest przez adenovirusy 70. Zwykle dotyczy osób z niskim statusem socjalno-ekonomicznym, żyjących w złych warunkach i nie przestrzegających higieny. Choroba jest bardzo zarażliwa, ale ma charakter samoograniczający. Wśród objawów stwierdza się obrzęk powiek, nastrzyk spojówek obu oczu, obfitą wydzielinę wodnistą, grudki powiekowe oraz podspojówkowe krwotoki o różnym nasileniu.
Choroba zwykle cofa się w ciągu 7 dni. Nie ma skutecznego leczenia.
Opryszczkowe zapalenie spojówek: wywołane jest przez Virus Herpes simplex I (HSV-1) i praktycznie obserwowane jest jedynie w przebiegu opryszczkowego zapalenia rogówki.
Odczyn spojówkowy przebiega pod postacią grudkowego zapalenia spojówek z zajęciem okolicznych węzłów chłonnych.
W leczeniu stosuje się miejscowo acyclovir.
Zapalenie spojówek towarzyszy również półpaścowi ocznemu wywołanemu przez Virus Varicella-zoster, obserwuje się je także w trakcie wirusowych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, jak też może wystąpić na skutek przeniesienia do worka spojówkowego wirusa krowianki po szczepieniu przeciw ospie.
W terapii – z wyjątkiem wirusów Herpes simplex i Varicella-zoster nie ma specyficznego leczenia przeciwwirusowego. Leczenie polega głównie na zapobieganiu nadkażeniu bakteryjnemu.
W zakażeniach wirusowych istnieje bezwzględne przeciwwskazanie do stosowania leków zawierających kortykosteroidy.
3. Zakażenia wywołane przez Chlamydia:
Zapalenie wtrętowe spojówek u dorosłych /TRIC/
Występuje typowo u młodych, dorosłych osób aktywnych seksualnie. Infekcja prawie zawsze ma charakter weneryczny, a wywołują ją serotypy od D do K Chlamydia trachomatis.
Zmiany oczne pojawiają się po około tygodniu od zakażenia drogą płciową, może im towarzyszyć niespecyficzne zapalenie cewki moczowej i szyjki macicy. Może ono być następstwem bezpośredniego zakażenia wydzieliną z narządów płciowych, może też występować endemicznie na pływalniach (zapalenie spojówek kąpielowe). Najczęściej zajęte jest jedno oko, choć nie zawsze.
Początkowo występuje silny obrzęk spojówki powiekowej i sklepienia, odczyn grudkowy, wydzielina śluzowo-ropna, mikrołuszczka i powiększenie węzłów przyusznych.
Zakażenie ma przebieg przewlekły i nawracający jeśli nie jest właściwie leczone.
Leczeniem z wyboru są miejscowo antybiotyki z grupy tetracyklin i/lub sulfonamidy w kroplach i maści oraz ogólnie tetracykliny przez 8 dni.
Zapalenie wtrętowe spojówek u noworodków: wywołane jest przez Chlamydia oculogenitalis.
Jest ropnym zapaleniem o ostrym przebiegu, pochodzącym z dróg rodnych matki.
Klinicznie charakteryzuje się występowaniem obrzęku powiek i spojówek (reakcja spojówkowa ma charakter brodawkowy) oraz żółtą, bardzo obfitą, wydzieliną ropną. Klinicznie przypomina zapalenie rzeżączkowe, jednak przebieg jego jest mniej dramatyczny niż w zakażeniu dwoinką rzeżączki, różny jest też czas inkubacji od 6 do 14 dni (rzeżączkowe 2-4 dzień po urodzeniu, a u dorosłych 2 do 4 godzin). Ważne jest rozpoznanie i leczenie, ponieważ czasami choroba może doprowadzić do powstania górnej łuszczki rogówki, bliznowacenia spojówki oraz bardzo rzadko, do zmętnienia rogówki. Może dojść również do powikłań ogólnych: zapalenie uszu, nosa, a nawet płuc.
Zalecane jest stosowanie miejscowo – tetracyklina w kroplach i maści, doustnie erytromycyna 50 mg/kg w 4 dawkach podzielonych przez 3 tygodnie.
Jaglica (trachoma): wywołują ją serotypy A, B, Ba, i C Chlamydia trachomatis. Jest to choroba populacji „trzeciego świata” o niskim standardzie socjalno-ekonomicznym i złych warunkach higienicznych. Prawdopodobnie głównym wektorem w cyklu infekcja – reinfekcja jest mucha domowa. Jaglica jest główną przyczyną ślepoty na świecie, której można zapobiec. Przebieg choroby charakteryzuje się ostrym procesem zapalnym spojówek, pojawiającym się w pierwszej dekadzie życia, powoli postępującym aż do czasu wygaśnięcia fazy aktywnej w drugiej dekadzie życia. Późne następstwa choroby mogą pojawiać się przez wiele lat.
Przebieg kliniczny jaglicy dzieli się na 4 okresy wg klasyfikacji MacCallana: (4)
Okres I – początkowy – to podostre zapalenie spojówek z niedojrzałymi grudkami, umiejscowionymi na górnej tarczce, które przebiega bez objawów subiektywnych.
Okres II – jaglicy rozwiniętej – na spojówce tarczkowej, spojówce sklepienia, fałdu półksiężycowatego oraz mięska łzowego, występują dojrzałe, galaretowate grudki, pojawia się również łuszczka jaglicza – biała „błonka” pokrywająca od góry rogówkę i zawierająca liczne wrastające w nią naczynia krwionośne.
Okres III – dochodzi do bliznowacenia tarczki górnej z nieprawidłowym wzrostem rzęs i podwijaniem powieki.
Okres IV – faza nieaktywna, dochodzi do różnego stopnia bliznowacenia bez grudek i „błon”.
Następstwem bliznowaceń są trudno gojące się owrzodzenia rogówki. Tworzy się bielmo rogówki powodujące ślepotę. Zaburzenia wydzielina łez i ich nieprawidłowy skład powodują wysychanie rogówki i zeskórnienie gałki.
Schorzenie leczone jest ogólnie tetracykliną lub erytromycyną co najmniej przez 3 tygodnie, a także miejscowo w postaci maści przez 2-3 miesiące.
Kontrola okulistyczna powinna obejmować wszystkie osoby z otoczenia chorego.
Pemfigoid bliznowaciejący: jest to rzadka, przewlekła choroba autoimmunologiczna charakteryzująca się występowaniem nawracających pęcherzy na skórze i błonach śluzowych. Zwykle pojawia się w późnym okresie życia (przeciętnie po 58 roku życia) i dotyczy częściej kobiet niż mężczyzn.
Wiąże się z występowaniem antygenu tkankowego HLA B-12.
Zmiany skórne występują u około 25% przypadków i mogą być ich 2 rodzaje:
a – nawracające, pęcherzowe, niebliznowaciejące wykwity, obejmujące obszar pachwin lub kończyn, rzadko stają się uogólnione.
b – tarczki rumieniowe z nawracającymi pęcherzykami i pęcherzami umiejscowione na owłosionej skórze głowy i na twarzy w pobliżu zmienionych chorobowo błon śluzowych. Zmiany ostatecznie goją się z pozostawieniem drobnych blizn zanikowych.
Błony śluzowe – procesem chorobowym zajęte mogą być błony śluzowe nosa, jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, odbytnicy i pochwy. Pęknięcie pęcherzy podśluzówkowych powoduje powstanie nadżerek, które bardzo często w procesie gojenia bliznowacieją tworząc zwężenia.
Objawy oczne – pierwotnie występuje podostre, brodawkowe zapalenie spojówek z rozlanym przekrwieniem spojówki oraz śluzową wydzieliną. Następnie tworzą się pęcherze, które pękając dają początek powstawaniu owrzodzeń spojówki i tworzeniu się błon rzekomych.
Procesowi gojenia towarzyszy przewlekły odczyn zapalny, włóknienie i zaciąganie spojówki.
Choroba może wywołać wiele powikłań.
Leczeniem z wyboru są stosowane ogólnie i miejscowo kortykosterydy w ostrych fazach choroby, antybiotykoterapia po wykonaniu posiewów ze spojówki i powiek, sztuczne łzy, miękkie soczewki kontaktowe oraz leczenie chirurgiczne powikłań – podwijania powiek i nieprawidłowego wzrostu rzęs najwcześniej jak jest to możliwe.
Przegląd ten niektórych zaledwie odmian zapalenia spojówek pozwala uświadomić sobie, jak dużą różnorodność przyczyn, przebiegu oraz następstw przedstawia to powszechnie znane, a nierzadko bagatelizowane schorzenie.
Piśmiennictwo
1. Górski P.: Alergiczne zapalenie spojówek. Terapia. 2005, 4, (165): 4. 2. Jabłoński L.: Podstawy mikrobiologii lekarskiej. PZWL, Warszawa. 1971: 177-186. 3. Kański J.J.: Okulistyka kliniczna, wyd. I, Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław, 1998:85-86. 4. Niżankowska M.H.: Podstawy okulistyki. Volumed, Wrocław 1992: 97-106. 5. Spector S.L., Raizman M.B.: Conjunctivitis medicamentosa. J. Allergy Clin., Immunol., 1994, 94: 134-136. 6. Usowski J., Usowska A.: Alergiczne zapalenie spojówek. Terapia. 2005, 4, (150): 4-5. 7. Virella G.: Mikrobiologia i choroby zakaźne. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław, 2000: 153.
otrzymano: 2006-05-04
zaakceptowano do druku: 2007-03-02

Adres do korespondencji:
*Hanna Małecka
Oddział Okulistyczny Szpitala Specjalistycznego w Puławach
ul. Bema 1, 24-100 Puławy
tel. 0-81 886-42-91
e-mail: amal1@vp.pl

Medycyna Rodzinna 1/2007
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna