Profilaktyka przyjmowania środków psychoaktywnych przez młodzież w praktyce lekarza rodzinnego

Lekarz rodzinny w swojej codziennej praktyce napotyka często na zjawiska, które wybiegają poza problematykę czysto medyczną, a mieszczą się w szeroko pojętej patologii społecznej. Szczególnie dotyczy to młodzieży, zarówno tej starszej, jak i tej młodszej, na poziomie klas gimnazjalnych.

Doniosłe zmiany systemowe zachodzące w Polsce odwracają społeczną uwagę od spraw życia rodzinnego, w którym jednym z głównych negatywnych problemów funkcjonowania młodzieży, ich rodzin oraz grup rówieśniczych są patologie społeczne. Wśród nich najszerszy zasięg ma niewątpliwie narkomania.

Środowisko rodzinne młodzieży zagrożonej narkomanią, które obserwujemy, wskazuje na kilka niepokojących zjawisk:

– Bardzo często młodzież przebywa w towarzystwie osób, których zachowanie oraz normy społeczne są nie do przyjęcia;

– Dostępność różnego rodzaju narkotyków jest praktycznie nieograniczona. Dilerzy docierają do coraz młodszych ludzi, bardzo często stosując metody nacisku, zachęty, czy nawet „promocji” towaru;

– Bardzo silną presję może wywierać środowisko rówieśnicze.

O tym, że w konsekwencji stosowanych form kontaktu z dzieckiem i popełnionych błędów wychowawczych zaistniały warunki, w których dziecko znalazło się w kręgu zagrożenia i bierze ono już środki uzależniające, rodzice dowiadują się często z opóźnieniem, nierzadko od ludzi obcych: lekarza, nauczyciela, czy policjanta (2, 3, 9, 10).

„Nie leczyć, lecz zapobiegać”, takie hasło powinno przyspieszać postępowanie wobec rodzin samotnie borykających się z problemami związanymi z uzależnieniami.

Młody człowiek zażywający środki psychoaktywne jest w szczególny sposób narażony na powstawanie różnych zaburzeń psychicznych. Jest to efektem zmian związanych z dojrzewaniem centralnego układu nerwowego, jego odmienności funkcjonalnej (4, 6, 7, 8).

Wszystkie substancje o działaniu psychotropowym mogą zmieniać funkcjonowanie psychiki krótko- lub długotrwale.

Większość substancji uzależniających działa poprzez aktywowanie układu nagrody (przyjemności), który jest końcowym szlakiem działania narkotyków. Układ ten składa się ze szlaku dopaminergicznego, w skład którego wchodzą jądra podkorowe mózgu, tzw. jądra brzuszne nakrywki, jądro półleżące oraz kora przedczołowa. U młodzieży występuje przewaga układu dopaminergicznego nad serotoninergicznym oraz niedojrzałość kory przedczołowej, stąd wraz z niedojrzałością funkcjonowania osobowości (głównie polegającą na zaburzeniach kontroli zachowań impulsowych) dochodzi do wzrostu zapotrzebowania na stymulację niosącą przyjemność. Narkotyki powodują stałe pobudzanie układu nagrody, głównie przez stymulację jądra półleżącego mózgu, co wywołuje w dłuższym okresie trwałe zmiany w tym jądrze i nasila patologiczne zachowania związane z poszukiwaniem stymulacji przez narkotyki.

Podstawowym powikłaniem używania tych środków jest uzależnienie od substancji psychoaktywnej.

Uzależnienie jest to zespół zjawisk psychicznych, behawioralnych i fizycznych, wynikających z działania środków psychoaktywnych na organizm ludzki, charakteryzujący się zmianą zachowania lub innymi reakcjami psychofizycznymi, koniecznością stałego lub okresowego używania tych środków w celu doznania ich wpływu na psychikę lub dla uniknięcia następstw wywołanych ich przyjmowaniem (1, 5, 9, 11).

Psychoaktywne środki uzależniające mogą ponadto:

– wpływać na zmianę osobowości,

– wywoływać zaburzenia na podłożu organicznym,

– indukować zaburzenia świadomości,

– wywoływać zaburzenia afektywne (manie, depresje),

– wpływać na pojawianie się psychoz, schizofrenii.

W celach klasyfikacyjnych wyróżnia się następujące stany kliniczne związane z przyjmowaniem substancji psychoaktywnych: ostre zatrucia, zespoły uzależnienia, zespoły abstynencyjne, zespoły abstynencyjne przebiegające z zaburzeniami świadomości, zaburzenia psychotyczne, zespół amnestyczny, rezydualne i późno ujawniające się zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania, inne nieokreślone zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania.

Celem badań było określenie roli i zasięgu działań lekarzy rodzinnych w profilaktyce narkomanii w rodzinach dotkniętych tym problemem.

Badaniem objęto lekarzy rodzinnych pracujących w poradniach medycyny rodzinnej na terenie miasta Kielce. W badaniach posłużono się metodą ankietową, wykorzystując technikę ankiety pocztowej. Ogółem wysłano 58 ankiet, z czego otrzymano 46. Badania przeprowadzono w 2005 r. na próbie całkowitej. Ankieta zawierała pytania otwarte i zamknięte.

Struktura socjologiczna badanych lekarzy przedstawiała się następująco.

Wśród badanych lekarzy ponad połowa (58,2%) posiadała specjalizację lekarza rodzinnego, 73,6% ogółu uczestniczących w badaniach to kobiety, a 26,4% mężczyźni. W zdecydowanej większości byli to lekarze z ponad dziesięcioletnim stażem pracy (81,3%).

Zdaniem badanych lekarzy picie alkoholu oraz zażywanie środków psychoaktywnych, przynależność lub tworzenie nieformalnych struktur i subkultur młodzieżowych, lekceważenie obowiązku nauki w szkole, brak zdecydowanych przeciwdziałań ze strony rodziców i instytucji społecznego oddziaływania (szkoła, kościół, policja), to najczęstsze zewnętrzne przejawy nieprawidłowo ukształtowanych osobowości młodych ludzi.

Przedsięwzięte w odpowiednim czasie działania profilaktyczne, głównie pomoc w rozwiązywaniu problemów rodzinnych, są znacznie bardziej skuteczne niż farmakoterapia.

To głównie w profilaktyce lekarze rodzinni dopatrują się skutecznej metody przeciwdziałania temu zjawisku (ryc. 1).

W swoich wypowiedziach badani lekarze wysoką skuteczność lekarzy rodzinnych uzasadniali: bezpośrednimi kontaktami z rodzinami objętymi problemami narkomanii, częstymi kontaktami z młodzieżą biorącą środki psychoaktywne i dużą znajomością środowiska, w którym pracują.

Aby mogli swoje zadania w zakresie skutecznej profilaktyki narkomanii wypełniać dobrze, potrzebne są pieniądze. Niestety, Narodowy Fundusz Zdrowia do tej pory nie przewiduje żadnych środków na ten cel. Stąd też ponad 83% badanych lekarzy ma świadomość, że ich działania w zakresie profilaktyki narkomanii wśród młodzieży są niewystarczające.

Badani lekarze pytani o formy profilaktyki, które uważają za najbardziej skuteczne i stosują je lub chcieliby stosować – udzielili następujących odpowiedzi:

Z analizy danych zaprezentowanych w tabeli 1 wynika, że percepcja działań profilaktycznych jest zasadniczo odmienna w stosunku do tego, co lekarze robią, a co chcieliby robić. Jak widać, lekarze rodzinni najchętniej i najczęściej jako formę profilaktyki stosują pogadanki i prelekcje w szkołach oraz kierują pacjentów, którzy mają kontakt ze środkami psychoaktywnymi do ośrodków terapii uzależnień.

Dane zawarte w tabeli 1 dowodzą, że badani lekarze w zdecydowanej większości również te formy chcą nadal stosować. Na uwagę zasługuje również fakt, że badani wskazują na chęć tworzenia grup wsparcia dla rodzin z problemami narkomanii. Dlatego właśnie te działania powinny się znaleźć w ofercie NFZ, jako skuteczna forma walki z narkomanią.

Zajęcia grupowe w leczeniu uzależnień są jedną z najskuteczniejszych form pracy, mogącą wpłynąć na uzyskanie zmiany w zachowaniach osób zgłaszających się po pomoc. Jedną z ofert jest prowadzenie grup wsparcia dla rodziców dzieci uzależnionych od narkotyków. Mamy bowiem świadomość, iż objęcie opieką tylko samego dziecka nie będzie skutecznym sposobem oddziaływań terapeutycznych. W sytuacji, gdy jeden z elementów struktury, jaką jest rodzina, funkcjonuje nieprawidłowo, zaburzeniu ulega cały system. Zmianę można uzyskać obejmując wsparciem całą rodzinę. Nie zawsze jednak jest to możliwe, należy jednak pozyskać do pracy oboje rodziców oraz pozostałych członków rodziny, gdy tylko wyrażą taką gotowość. Jest to trudne zadanie, szczególnie gdy dotyczy ojców. Zdarza się bowiem, iż ograniczają oni swoją rolę w rodzinie do zaopatrzenia jej w podstawowe środki finansowe. Swój opór tłumaczą brakiem czasu i koniecznością intensywnej pracy, by rodzina mogła żyć stabilnie. Niewątpliwie jest w tym element prawdy, natomiast to nie ilość, a jakość czasu poświęconego dziecku zdecyduje o trwałej z nim więzi emocjonalnej. Właśnie ta więź będzie dla dziecka czynnikiem chroniącym w sytuacji kryzysowej. Lęk przed zwróceniem się o pomoc do rodzica i obawa przed jego reakcją, a także brak zrozumienia dla jego potrzeb, to bardzo częste przyczyny tego, że dzieci nie zwracają się do rodziców ze swoimi problemami, a oni w konsekwencji bardzo późno dowiadują się o ich kłopotach. Zazwyczaj przychodzą, gdy przestają panować nad własnym życiem, trącą poczucie rzeczywistości i nie mają zaufania do własnych odczuć, a więc stają się osobami współuzależnionymi. Konsekwencją tego jest ich izolacja od otoczenia, sąsiadów, a nawet najbliższej rodziny. Mają ogromne poczucie winy, oskarżają i obwiniają siebie o wszystko. Często też ojcowie uważają, że to liberalna postawa wychowawcza mam doprowadziła do tej kryzysowej sytuacji.

Motywacja do podjęcia pracy w ramach grup bywa bardzo różna i zazwyczaj sprowadza się do stwierdzenia: jestem bezradna/y i bezsilna/y. Sama (sam) sobie już nie poradzę. Niestety, bardzo często staje się to dopiero po paru latach brania (przez ich dziecko) narkotyków. Ukrywając te fakty rodzice kierują się zazwyczaj iluzją, że uda im się samodzielnie wpłynąć na zmianę zachowań dziecka, że potrafią mu wytłumaczyć, iż to niewłaściwe, przynoszące szkodę działanie. Przyjmują od dziecka zapewnienia i obietnice, iż nic się nie dzieje i że dziecko kontroluje sytuację.

Zdaniem badanych lekarzy rodzinnych powodzenie w pracy z grupami wsparcia gwarantuje im dobra znajomość środowiska swojego rejonu oraz szybka diagnoza rodzin z problemami narkomanii.

1. Organizowanie przez lekarzy rodzinnych grup wsparcia dla rodzin z problemami narkomanii może stać się skuteczną formą przeciwdziałania narkomanii wśród młodzieży.

2. Najbardziej powszechną formą profilaktyki narkomanii stosowaną dotychczas przez lekarzy rodzinnych są pogadanki i prelekcje w szkołach.

3. Narodowy Fundusz Zdrowia w swojej ofercie powinien zawrzeć akcje profilaktyczne narkomanii dla lekarzy rodzinnych, gdyż to oni najlepiej znają środowisko rodzin z problemami narkomanii.