Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 1/2006, s. 10-13
Przemysław Kardas, Marcin Dymanowski
Samoleczenie bólów głowy przez pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej
Self-medication of headache among general practitioners´ patients
z Pierwszego Zakładu Medycyny Rodzinnej Katedry Medycyny Społecznej i Zapobiegawczej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
Kierownik Zakładu: dr n. med. Przemysław Kardas
Summary
Introduction: Headaches of various etiologies are frequent cause of patients visits to their primary care doctors. Before visiting their family doctor many patients make attempts to treat their headaches themselves. Such behaviour is encouraged by wide access to over-the-counter (OTC) painkillers. Although relatively safe, these drugs may reveal severe side effects. Therefore, the aim of this paper was to assess the prevalence of headache in primary care outpatients and to assess both the non-pharmacological methods and drugs the patients use prior to visiting their doctors.
Materials and methods: A questionnaire-based survey was carried out among persons registered to three primary care practices located in the Lodz – Widzew and Gorna districts. The study covered three hundred subjects aged fiveteen and over, who visited the practice for various reasons. The questionnaire contained questions concerning demographic information as well as the methods of relieving headaches among these patients.
Results: The results indicate that headaches are the common problem among persons registered to GPs. More than 85% of such persons suffered from headaches during previous 12 months. Among the medications applied by the patients there were drugs from various groups, including paracetamol, acetylsalicylic acid and a number of NSAIDs, as well as unconventional methods. The most important source of information influencing patient choice of drug for headache self-mediation were advertisements in the mass media.
Conclusions: Self-medication of headache with over-the-counter pain-killers is a frequent phenomenon. It is connected with the wide availability of these drugs and their frequent advertising in the mass media. Therefore, apart from their role in diagnosing and managing of headache, general practitioners should inform the patients about the possible serious side effects connected with such drugs.
Założenia i cel badania
Bóle głowy o różnym charakterze są grupą schorzeń cechującą się ogromnym rozpowszechnieniem. Z różną częstością i nasileniem, występują one praktycznie u wszystkich ludzi. Częstość ich występowania tylko w nieznacznym stopniu znajduje jednak odzwierciedlenie w częstości wizyt cierpiących na nie pacjentów u lekarzy rodzinnych (1). Powodem tego jest fakt, że większość cierpiących na nie osób sięga samodzielnie po różne metody lecznicze, w tym po leki.
Biorąc pod uwagę częstość bólów głowy oraz zróżnicowany stopień ich nasilenia, samoleczenie części z nich przez pacjentów wydaje się postępowaniem w pełni uzasadnionym. Podejście takie znajduje swoje odbicie w obowiązujących przepisach prawnych, zgodnie z którymi znaczna część leków stosowanych w leczeniu tych schorzeń uznana jest za leki dostępne bez recepty (leki OTC – ang. over the counter). W sprzedaży aptecznej i pozaaptecznej znajduje się obecnie wiele takich środków przeciwbólowych dostępnych bez recepty. Liczne reklamy leków przeciwbólowych w środkach masowego przekazu, a zwłaszcza w telewizji, sprawiają, że pacjenci sięgają po nie bardzo chętnie. Co więcej, reklamy te przedstawiają je jako leki całkowicie bezpieczne. Ich nadużywanie przez niektórych pacjentów może jednak prowadzić do poważnych powikłań (np. uszkodzenie nerek w wyniku stosowania fenacetyny, uszkodzenie śluzówki przewodu pokarmowego w wyniku stosowania wielu środków przeciwbólowych) (2). U niektórych pacjentów samo z siebie może także ono prowadzić do powstawania bólów głowy, tzw. bólów z odbicia (3). Co jednak najważniejsze, niektórzy pacjenci są uczuleni na wybrane środki przeciwbólowe, a wielość nazw preparatów przeciwbólowych znajdujących się w handlu sprawia, że łatwo sięgnąć mogą po środek dla nich niebezpieczny.
Ze względu na możliwość wystąpienia takich działań oraz praktyczne znaczenie opisanych powyżej zagadnień, celem niniejszego badania było poznanie częstości i charakteru bólów głowy oraz związanych z ich występowaniem porad lekarskich. Celem badania było także określenie zakresu i metod samoleczenia bólów głowy przez pacjentów. W badaniu postanowiono także poznać źródła informacji o lekach dostępnych bez recepty, na jakich opierają swoje wybory terapeutyczne pacjenci.
Materiał i metoda
Badanie przeprowadzono wśród podopiecznych trzech poradni podstawowej opieki zdrowotnej, zlokalizowanych w Łodzi (w tym 2 w dzielnicy Łódź-Górna i 1 w dzielnicy Łódź-Widzew). Do badania włączane były osoby w wieku 15 i więcej lat, które z różnych powodów (w tym jako osoby zdrowe, towarzyszące chorym) zgłaszały się do poradni. Badanie oparto na skonstruowanym w tym celu kwestionariuszu, wypełnianym samodzielnie przez badanych. Kwestionariusz ten zawierał pytania otwarte dotyczące zachowań pacjentów związanych z samoleczeniem bólów głowy oraz pytania dotyczące podstawowych danych demograficznych. Uzyskane w ten sposób dane oceniono następnie za pomocą metod statystyki opisowej.
Wyniki
Część eksperymentalną badania przeprowadzono w roku 2003. Do badania włączono łącznie 300 osób. Pomimo niekompletnego wypełnienia kwestionariuszy w wybranych przypadkach, do ostatecznej analizy zakwalifikowano wszystkie zebrane dane. Charakterystykę zbadanych osób przedstawiono w tabeli 1. Jak wynika z przedstawionych w niej danych, średni wiek ankietowanych wynosił blisko 40 lat, wśród badanych niemal dwie trzecie stanowiły kobiety, a większość badanych (53%) miała wykształcenie średnie.
Tabela 1. Charakterystyka ankietowanych.
Cecha n%
Liczebność 300100
WiekZakres15-76 
Średnia ? SD39,4 ? 12,8 
PłećKobiety18662,0
Mężczyźni11438
WykształceniePodstawowe4314,3
Średnie15953
Wyższe9832,7
Znaczna większość badanych doświadcza bólów głowy (85,3% badanych ogółem, w tym 96,7% kobiet i 68,4% mężczyzn). Są to dolegliwości dość częste: występują u tych osób ze średnią częstością raz na 1,5 miesiąca, częściej u kobiet. Pomimo to, z porad lekarza POZ z tego powodu korzysta zaledwie jedna piąta badanych, a wśród tych, którzy z tych porad korzystali, częstość ta była ponad trzykrotnie mniejsza, niż częstość bólów głowy. Świadczy to pośrednio o znacznym nasileniu zjawiska samoleczenia bólów głowy przez badanych pacjentów.
Wśród metod zwlaczania bólów głowy, stosowanych przez pacjentów, przeważały metody farmakologiczne, choć w wybranych przypadkach były to również metody niefarmakologiczne. Pośród najczęściej stosowanych środków znalazły się paracetamol (34% badanych) i kwas acetylosalicylowy (19%) (tab. 3). Choć badani sięgali po bardzo różne środki lecznicze w celu leczenia bólów głowy, to wszystkie wymieniane przez nich leki są lekami dostępnymi bez recepty (tab. 4).
Tabela 2. Charakterystyka bólów głowy, jakich doświadczali badani w ciągu ostatnich 12 miesięcy.
Bóle głowyObecne85,3%
Nieobecne14,7%
Częstość bólów głowy w ciągu ostatnich 12 miesięcy*średnio 8,1 ? 7,7
(K:8,9 ? 7,8, M: 6,2 ? 7,0)
Porady lekarza POZ z powodu bólów głowyTak18,0%
Nie78,7%
Częstość porad lekarza POZ z powodu bólów głowy w ciągu ostatnich 12 miesięcy*średnio 2,6 ? 2,3
*dotyczy osób, które cierpią na bóle głowy
Tabela 3. Metody zwalczania bólów głowy, stosowane przez badanych.
MetodaN%
paracetamol*10234,0
kwas acetylosalicylowy*5719,0
metody niefarmakologiczne3411,3
ibuprofen3010,0
metamizol206,7
fenacetyna51,7
niczym51,7
brak danych/nie dotyczy4715,7
RAZEM300100,0
*w tym leki złożone, których głównym składnikiem przeciwbólowym jest wybrana substancja chemiczna
Tabela 4. Preparaty przeciwbólowe najczęściej stosowane przez badanych w celu zwalczania bólów głowy (pominięto leki stosowane przez Ł1% pacjentów).
Środek leczniczyN%
Etopiryna5117,0
Apap3411,3
Ibuprom279,0
Panadol279,0
Pyralgin206,7
Codipar186,0
Saridon124,0
Fenacetyna51,7
Aspirin41,3
Cefalgin41,3
Zwraca uwagę, że na wybór przez badanych konkretnej metody leczniczej wpływa przede wszystkim reklama w masmediach (34%), znacznie rzadziej ich skuteczność (17%) i własne doświadczenie badanych (16%), a zaledwie dla 7% ankietowanych istotna jest opinia lekarza (tab. 5).
Tabela 5. Czym kierują się ankietowani przy wyborze leku stosowanego w przypadku bólów głowy.
Czym się kierujeN%
Reklama w masmediach10334,3
Skuteczność5117,0
Doświadczenie4816,0
Opina lekarza227,3
Opinia farmaceuty103,3
Niczym62,0
Opinia znajomych41,3
Inne*93,0
Brak danych/nie dotyczy4715,7
RAZEM300100,0
*zawiera odpowiedzi występujące u Ł1% pacjentów
Dyskusja
Szeroko rozumiane samoleczenie jest zjawiskiem powszechnym. W wielu przypadkach, zwłaszcza mniej poważnych schorzeń, polega ono na zastosowaniu metod tradycyjnych, często określanych jako „domowe”. W licznych sytuacjach obejmuje ono jednak także zastosowanie środków farmakologicznych. Biorąc pod uwagę obecne wysokie obciążenie systemu opieki zdrowotnej, samoleczenie jest nie tylko zjawiskiem powszechnym (4, 5), ale jak się wydaje, wręcz nieuniknionym. Trudno bowiem wyobrazić sobie, aby lekarze, w tym przede wszystkim lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, byli w stanie dodatkowo zaopatrzyć pacjentów zgłaszających się do nich z wszystkimi błahymi schorzeniami, takimi jak banalne infekcje dróg oddechowych, czy choćby bóle głowy. Z tego między innymi powodu w ciągu ostatnich lat przybywa w Polsce leków dostępnych bez recepty, czego widomym przykładem było pojawienie się wśród tych leków preparatów z grupy leków przeciwalergicznych czy przeciwwrzodowych. Wśród leków OTC dominują jednak preparaty przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwgrypowe, a zatem leki stosowane powszechnie m. in. w leczeniu bólów głowy (6). Skłania to pacjentów do coraz szerszego samoleczenia tych dolegliwości, tym bardziej, że wszechobecne reklamy utwierdzają ich w przekonaniu o znakomitej skuteczności i całkowitym bezpieczeństwie tych leków.
Uzyskane w niniejszym badaniu wyniki przemawiają za tym, że samoleczenie bólów głowy jest regułą wśród podopiecznych lekarzy rodzinnych. Chorzy zwykle podejmują próby samoleczenia, a jedynie w wybranych przypadkach (18% badanych) udają się z powodu bólów głowy do lekarza rodzinnego. Podobne obserwacje poczyniono w innych krajach (1, 7-9). Pośród stosowanych przez ankietowanych metod leczniczych pojawiają się wprawdzie tradycyjne metody walki z bólami głowy (np. odpoczynek, okłady), ale do najczęściej wykorzystywanych należą właśnie leki OTC. Zwraca uwagę bardzo szeroki zakres tych leków stosowanych przez pacjentów. Znajdują się pośród nich paracetamol, salicylany i liczne niesterydowe leki przeciwzapalne.
Należy jednoznacznie stwierdzić, że samoleczenie bólów głowy przez pacjentów nie jest samo przez się zjawiskiem negatywnym. Większość z metod i leków, wymienianych przez ankietowanych, jest nie tylko przydatna w terapii bólów głowy, ale i względnie bezpieczna. Niemniej, pewne obawy mogą tu jednak budzić wybrane leki, które jak wynika ze zgromadzonych danych, powszechnie używane są przez pacjentów w samoleczeniu. Choć są to leki stosunkowo bezpieczne, należy pamiętać o ich działaniach niepożądanych i możliwych przeciwwskazaniach: nie tak dawno jeszcze spisy leków zawierały przecież informacje o przeciwwskazaniach do stosowania paracetamolu u dzieci. Choć zastrzeżenie to obecnie nie jest w Polsce obowiązujące, nadal trzeba pamiętać o możliwości wystąpienia odczynów uczuleniowych, zwłaszcza po niesterydowych lekach przeciwbólowych, powikłaniach krwotocznych po kwasie acetylosasalicylowym czy ograniczeniach w stosowaniu paracetamolu przy uszkodzeniu wątroby. Informacje te zawarte są oczywiście w ulotkach przylekowych, do zapoznania się z którymi zachęcają reklamy, nie ma jednak pewności, że pacjenci informacje te rzeczywiście przeczytają i zrozumieją. Duże niebezpieczeństwo może się też wiązać z równoczesnym stosowaniem przez pacjentów kilku leków o podobnym czy identycznym składzie, bez świadomości, że prowadzi to łatwo do przekroczenia zalecanych dawek i zwiększenia szans wystąpienia działań niepożądanych.
Powszechne stosowanie przez pacjentów leków dostępnych bez recepty wymaga zatem uwagi ze strony personelu medycznego, a zwłaszcza lekarzy rodzinnych. Zadanie to jest o tyle ważne, że jak wskazują wyniki niniejszego badania, podstawowym źródłem informacji na temat leków dostępnych bez recepty są dla pacjentów środki masowego przekazu, a nie lekarze. Jak się jednak wydaje, źródła te mogą dostarczać pacjentom informacji nie tylko niepełnych, ale wręcz w wybranych przypadkach nieobiektywnych. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej powinni zatem informować pacjentów o potencjalnych zagrożeniach związanych z samoleczeniem. Powinni oni szczególnie precyzyjnie informować o lekach przeciwwskazanych u tych pacjentów, którzy w wywiadzie mają uczulenia na leki dostępne bez recepty lub do nich zbliżone. Powinni oni także szczególnie zwracać pacjentom uwagę na sytuacje, gdy równocześnie stosowane u pacjentów leczenie innych schorzeń jest przeciwwskazaniem do stosowania leków OTC. Biorąc pod uwagę tendencję do stosunkowo częstego samoleczenia, i łatwą dostępność leków przeciwbólowych, lekarze rodzinni oraz współpracujący z nimi personel (pielęgniarki i położne, a zwłaszcza pielęgniarki środowiskowo-rodzinne), powinni także zachęcać pacjentów do nieprzedłużania samoleczenia w razie jego nieskuteczności.
Wnioski
1. Bóle głowy występują powszechnie wśród podopiecznych lekarzy rodzinych.
2. Ankietowani sięgają w przypadku bólów głowy po pomoc lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej rzadko. Powszechnym zjawiskiem jest natomiast samoleczenie tych bólów.
3. W trakcie samoleczenia bólów głowy stosowana jest przez pacjentów szeroka gama metod i środków, w tym przede wszystkim leki przeciwbólowe dostępne bez recepty.
4. Profil leków dostępnych bez recepty, stosowanych przez badanych, uwarunkowany jest silnym oddziaływaniem reklam w środkach masowego przekazu.
5. Powszechne stosowanie przez pacjentów leków dostępnych bez recepty wymaga uwagi ze strony personelu medycznego. Lekarze rodzinni powinni mieć świadomość powszechności i wagi tego zjawiska i informować pacjentów o możliwych zagrożeniach związanych z wybranymi metodami samoleczenia bólów głowy.
Piśmiennictwo
1. da Costa M.Z., et al.: Frequency of headache in the medical students of Santa Catarina´s Federal University. Headache. 2000; 40, (9): 740-4. 2.Robinson R.G.: Pain relief for headaches. Is self-medication a problem? Can Fam Physician. 1993; 39: 867-8. 3.Parajua Pozo J.L., Ballesteros Martinez E.: Headache caused by analgesic abuse. Aten Primaria. 1994; 14, (1): 547-9. 4.Sułkowski H.: Badanie przyjmowania leków, a szczególnie samoleczenia, w wybranej grupie ludności wielkomiejskiej. Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych. Łódź, 1975. 5.Laure P.: Investigation on self-medication: from disease to performance. Therapie 1998; 53, (2): 127-35. 6.Hugues F.C., et al.: A survey of self-medication. Comparison of results obtained at two centers. Therapie 1990; 45, (4): 325-9. 7.Deleu D., et al.: Prevalence and clinical characteristics of headache in a rural community in Oman. Headache. 2002; 42, (10): 963-73. 8.Bassols Farres A., et al.: An epidemiologic study of headache and its treatment in the general population of Catalonia. Rev. Neurol., 2002; 34, (10): 901-8. 9.Minatti-Hannuch S.N., et al.: Use of substances for immediate management of pain in patients with headache. Study in an ambulatory population. Rev. Assoc. Med. Bras., 1992; 38, (1): 17-23.
Medycyna Rodzinna 1/2006
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna