Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2014, s. 15-18
*Anna Kędzia1, Marta Ziółkowska-Klinkosz1, Łukasz Lassmann2, Barbara Kochańska2, Aida Kusiak3, Alina Gębska1, Anna Wojtaszek-Słomińska4
Przeciwgrzybicze działanie olejku goździkowego
Antifungal activity of clove oil (Oleum caryophylli)
1Zakład Mikrobiologii Jamy Ustnej, Katedra Mikrobiologii, Gdański Uniwersytet Medyczn
Kierownik Zakładu i Katedry: dr hab. Anna Kędzia, prof. nadzw.
2Katedra i Zakład Stomatologii Zachowawczej, Gdański Uniwersytet Medyczny
Kierownik Katedry i Zakładu: dr hab. Barbara Kochańska, prof. nadzw.
3Katedra i Zakład Periodontologii i Chorób Błony Śluzowej Jamy Ustnej, Gdański Uniwersytet Medyczny
Kierownik Katedry i Zakładu: dr hab. Aida Kusiak, prof. nadzw.
4Zakład Ortodoncji, Gdański Uniwersytet Medyczny
Kierownik Zakładu: dr hab. Anna Wojtaszek-Słomińska
Summary
Cloves (Eugenia caryophylata Thunb, syn. Syzygium aromaticum (L.)Merr. Et Perry) are the aromatic dried flower buds of a tree in the family Myrtaceae. Clove oil can be obtained from the flower buds. The essential oil is widely used and well known for its medicinal properties. Several constituents of clove oil has been identified, mainly eugenol and lesser amounts of other compounds such as acetyleugenol, isoeugenol, α- and β-caryophyllene, α- and β-pinene, limonene, benzyl acid and alcohol and cinnamaldehyde. Several studies have demonstrated potent antibacterial, antifungal, antiviral and insecticidal effect of essential oil of clove. A total 36 strains of yeastlike fungi isolated from patients with oral candidosis and 6 standards strains were tested. The susceptibility (MIC) yeastlike fungi to clove oil was determined by means plate dilution technique in Saboraud’s agar. The inoculum contained 105 CFU per spot were seeded with Stars replicator upon the surface of agar containing oil and without clove oil agar plates (the strains growth control). The cultures were incubated in aerobic conditions at 37°C for 24 hrs. The MIC was defined as the lowest concentrations of oil that completely inhibited growth of tested strains. The results indicated, that the most susceptible to clove oil were strains from the genus of Candida utilis (MIC = 0.25 mg/ml). The clove oil exhibited strong antifungal activity against the strains from the genus of C. albicans, C. glabrata, C. guilliermondii and C. tropicalis too. The growth of these strains were inhibited within the range from 0.25 to 0.5 mg/ml. Furthermore high level of activity was observed against the strains from the genus of C. krusei, C. lusitaniae and C. parapsilosis (MIC = 0.5 mg/ml). The strains C. kefyr were the lowest sensitive. The growth of these strains were inhibited within the range from 0.5 to 1.0 mg/ml.
Wprowadzenie
Goździki zostały opisane przez Chińczyków już w 400 roku p.n.e. Grecy dostarczali je jako przyprawę do Aleksandrii jeszcze przed powstaniem Rzymskiego Imperium. Goździkowiec wonny, zwany też goździkowcem aromatycznym (Eugenia caryophyllata Thunb, syn. Syzygium aromaticum (L.) Merr. et Perry) jest wiecznie zielonym drzewem z rodziny mirtowatych (Myrtaceae). Nazwa goździk pochodzi od słów eugenia (j. łaciński) i caryophyllatus (j. grecki), które nawiązywały do orzechopodobnego wyglądu pąków kwiatowych. Natomiast wyraz clove (od łacińskiego słowa clavus) oznacza gwóźdź. Drzewo rośnie w krajach strefy podzwrotnikowej, tj. Filipiny, Indonezja, Tanzania, na Molukkach, Zanzibarze, Seszelach oraz w Indiach Zachodnich i na Sri Lance. Osiąga wysokość do 15 m i owocuje dopiero po ok. 10 latach. Wytwarza pąki, które w stanie świeżym są koloru różowego, a po wysuszeniu mają barwę rdzawobrązową. Do celów leczniczych wykorzystuje się wysuszone pąki kwiatowe (Flos Caryophylli), popularnie zwane goździkami. Z nich metodą destylacji, otrzymywany jest olejek goździkowy (Oleum Caryophylli).
Zawartość olejku eterycznego w goździkach wynosi od 19 do 25%. Dominującym składnikiem olejku jest eugenol (do 95%), który jest bezbarwnym lub jasnożółtym rzadkim płynem o mocnym aromatycznym zapachu goździków. Ponadto olejek zawiera pochodne fenolu, tj. acetoeugenol i izoeugenol, seskwiterpeny (α- i β-kariofylen), terpeny (α- i β-pinen, limonen), kwas oraz alkohol benzoesowy i aldehyd cynamonowy (1-6). Poza olejkiem eterycznym są też obecne garbniki, kwas oleanolowy i związki śluzowe.
Goździki mają działanie przeciwbiegunkowe, pobudzają trawienie i zapobiegają zakażeniom przewodu pokarmowego. Olejek goździkowy stosowany jest w terapii górnych dróg oddechowych, w reumatyzmie i nerwobólach, przeziębieniach, nudnościach, wymiotach i zaburzeniach trawienia. W stomatologii znalazł zastosowanie zarówno olejek goździkowy, jak i otrzymywany z niego eugenol, które wykazują działanie antyseptyczne i przeciwbólowe. Są używane do odkażania kanałów korzeniowych i ubytków próchnicowych zębów. Olejek goździkowy dodawany jest do past przeznaczonych do szczotkowania zębów oraz preparatów antyseptycznych stosowanych do płukania jamy ustnej, w różnych zakażeniach w jej obrębie. Poza tym olejek goździkowy oraz eugenol wykorzystywane są do poprawiania smaku i zapachu leków, do preparatów przeznaczonych do inhalacji, a także jako przyprawa do produktów spożywczych i potraw. Olejek wykazuje też właściwości przeciwutleniające (2, 6-8) i przeciwnowotworowe (2, 9).
Olejek goździkowy oraz jego niektóre składniki wykazują aktywność przeciwbakteryjną (1, 2, 12-14, 19, 20, 24-26, 30, 31), przciwgrzybiczą (1, 4, 7, 10, 17, 19, 21-23), przeciwwirusową (27-29) i przeciwpasożytniczą (11). Doświadczenia przeprowadzone przez Chaieba i wsp. (2) oraz Janssena i wsp. (31) wykazały aktywność olejku goździkowego wobec szczepów Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa i Staphylococcus aureus. Chao i wsp. (16) udowodnili działanie olejku na szczepy metycylinoopornego gronkowca złocistego (MRSA) (strefa zahamowania wzrostu szczepu wynosiła 20 mm). Kolejne badania przeprowadzone przez Saeeda i wsp. (25) wskazują na wrażliwość na olejek szczepów z gatunku Escherichia coli, Proteus mirabilis, Pseudomonas aeruginosa, Enterobacter aerogenes, Klebsiella ozaenae, K. pneumoniae, Serratia marcescens, Salmonella typhi, Salmonella dysenteriae i Vibrio cholerae. Strefy zahamowania wzrostu szczepów wynosiły od 11,87 do 23,75 mm. Natomiast w przypadku szczepów Listeria monocytogenes liczba drobnoustrojów w hodowli obniżyła się o od 0,7 do 3,8 x1010 CFU/ml w porównaniu z hodowlą kontrolną, po 14 dniach działania olejku w temp. 5°C.
Crociani (32) badał wyizolowane z ubytków próchnicowych szczepy z gatunku Bifidobacterium inopinatum, B. denticolens oraz B. dentium i wykazał ich wrażliwość na olejek w stężeniu wynoszącym od 600 do 1400 μg/ml. Natomiast oceniane przez Ali i wsp. (26) bakterie beztlenowe powodujące choroby przyzębia, tj. Fusobacterium nucleatum, Porphyromonas gingivalis, Prevotella intermedia, P. melaninogenica były wrażliwe na olejek goździkowy w stężeniach od 1 do 18 μg/ml, a bakterie mikroaerofilne z gatunku Actinomyces actinomycetemcomitans (obecnie Aggregatibacter actinomycetemcomitans) i Capnocytophaga gingivalis, były wrażliwe na stężenia od 1 do 4 μg/ml. Z kolei badane przez tych autorów szczepy bakterii tlenowych z gatunku Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa i Escherichia coli okazały się wrażliwe na stężenia od 18 do 24 μg/ml.
Aktywność przeciwgrzybicza olejku goździkowego była głównie oceniana na szczepach z gatunku Candida albicans. Brakuje szerszych informacji odnośnie działania tego olejku na inne gatunki z rodzaju Candida.
Cel pracy
Celem pracy było zbadanie wrażliwości różnych gatunków grzybów drożdżopodobnych wyizolowanych z zakażeń jamy ustnej.
Materiały i metody
Szczepy grzybów drożdżopodobnych wykorzystane do badań zostały wyhodowane z materiałów pobranych od pacjentów z kandydozą w obrębie jamy ustnej. Materiały były posiewane na podłoże Sabourauda. Inkubację posiewów prowadzono w warunkach tlenowych w temp. 37°C przez 24-48 godz. Wyhodowane szczepy grzybów identyfikowano na podstawie morfologii komórek, wyglądu kolonii i wzrostu szczepu na podłożu CHROMagar Candida (Becton Dickinson), cech biochemicznych (20C AUX bio Merieux) oraz zdolności do filamentacji i wytwarzania chlamydospor.
Ocenie wrażliwości poddano 36 szczepów należących do następujących gatunków: C. albicans (9 szczepów), C. glabrata (4), C. guilliermondii (3), C. kefyr (2), C. krusei (4), C. lusitaniae (2), C. parapsilosis (4), C. tropicalis (6), C. utilis (2) oraz 5 szczepów wzorcowych, w tym C. albicans ATCC 90028, C. glabrata ATCC 60032, C. krusei ATCC 14243, C. parapsilosis ATCC 22019 i C. tropicalis ATCC 750.
Badanie wrażliwości wymienionych szczepów na olejek goździkowy (Avicenna-Oil, Wrocław) przeprowadzono metodą seryjnych rozcieńczeń w agarze Sabourauda. Bezpośrednio przed doświadczeniem 100 mg olejku rozpuszczano w 1 ml DMSO (Serva). Dalsze rozcieńczenia wykonywano w jałowej wodzie destylowanej, uzyskując stężenia: 2,0, 1,0, 0,5, 0,25, 0,12 i 0,06 mg/ml. Inokulum zawierające 105 CFU na kroplę nanoszoną aparatem Steersa na powierzchnię podłoży zawierających olejek i bez olejku (kontrola wzrostu szczepów). Hodowlę podłoży prowadzono w warunkach tlenowych w temp. 37°C przez 24 godz. Za najmniejsze stężenie hamujące (MIC) przyjęto takie, które całkowicie hamowało wzrost testowanych szczepów grzybów.
Wyniki i dyskusja
W tabeli 1 zostały zamieszczone wyniki badań wrażliwości na olejek goździkowy szczepów grzybów drożdżopodobnych z rodzaju Candida wyizolowanych z zakażeń, a w tabeli 2 wrażliwość na ten olejek szczepów wzorcowych. Testowane szczepy grzybów drożdżopodobnych wykazały wrażliwość na olejek w stężeniach wynoszących od 0,25 do 1,0 mg/ml. Największą aktywnością na olejek charakteryzowały się szczepy z gatunku Candida utilis (MIC = 0,25 mg/ml. Wysoką wrażliwość wykazały szczepy z gatunków C. albicans, C. glabrata, C. guilliermondii i C. tropicalis. Wartości MIC dla tych szczepów wynosiły od 0,25 do 0,5 mg/ml. Niewiele niższą wrażliwością charakteryzowały się szczepy z gatunku C. krusei, C. lusitaniae i C. parapsilosis. Stężenie hamujące wzrost tych szczepów wynosiło 0,5 mg/ml. Natomiast najmniej wrażliwe w zakresie badanych stężeń okazały się szczepy z gatunku C. kefyr (MIC w zakresie 0,5-1,0 mg/ml).
Tabela 1. Wrażliwość grzybów drożdżopodobnych na olejek goździkowy.
Grzyby drożdżopodobneLiczba szczepówNajmniejsze stężenie olejku goździkowego hamujące wzrost szczepów MIC (mg/ml)
≥ 2,01,00,50,250,12≤ 0,06
Candida albicans9  54  
Candida glabrata4  22  
Candida guilliermondii3  12  
Candida kefyr2 11   
Candida krusei4  4   
Candida lusitaniae2  2   
Candida parapsilosis4  4   
Candida tropicalis6  42  
Candida utilis2   2  
Grzyby Candida ogółem36 12312  
Tabela 2. Wrażliwość 5 szczepów wzorcowych grzybów drożdżopodobnych na olejek goździkowy.
Grzyby drożdżopodobneLiczba szczepówNajmniejsze stężenie hamujące MIC (mg/ml)
≥ 2,01,00,50,250,12≤ 0,06
Candida albicans ATCC 900281  1   
Candida glabrata ATCC 600321  1   
Candida krusei ATCC 14243 1  1   
Candida tropicalis ATCC 196061   1  
Candida parapsilosis ATCC 220191  1   
Należy zaznaczyć, że wysoką wrażliwość na testowany olejek wykazały szczepy z gatunku C. albicans, które zwykle są przyczyną zakażeń. Stężenie olejku hamujące wzrost 45% tych szczepów wynosiło 0,25 mg/ml, a dla pozostałych szczepów 0,5 mg/ml. Oceniany w badaniach przez Morrisa i wsp. (33) szczep z gatunku C. albicans także był wrażliwy w stężeniu wynoszącym 0,5 mg/ml. W kolejnych badaniach (10) wrażliwość szczepów C. albicans była znacznie niższa. Wzrost tych szczepów był hamowany w zakresie stężeń od 3,4 do 9,0 mg/ml.
Doświadczenia przeprowadzone przez innych autorów również wskazują na znaczną aktywność olejku goździkowego wobec szczepów z gatunku C. albicans. Uzyskane metodą krążkowo-dyfuzyjną strefy zahamowania wzrostu szczepów były zróżnicowane i wynosiły w badaniach Chaieba i wsp. (7) – 16,95 mm, Morrisa i wsp. (33) – 18 mm, Ayoda i wsp. (1) – 21 mm, Rusenova i wsp. (20) – 23 mm oraz Jenssena i wsp. (31) – 28,3 mm.
Chaieb i wsp. (7) ocenili też wrażliwość na olejek goździkowy innych gatunków szczepów z rodzaju Candida, w tym C. dubliniensis, C. glabrata, C. lipolytica, C. krusei, C. parapsilosis, C. sake, C. tropicalis oraz C. utilis i wykazali, że strefy zahamowania wzrostu wynosiły od 9 do 21 mm. W tych badaniach najbardziej wrażliwe szczepy należały do gatunku C. sake i C. utilis (strefa zahamowania wzrostu wynosiła odpowiednio 21 i 20 mm), a najmniej wrażliwy szczep należał do gatunku C. lipolytica (strefa zahamowania wzrostu wynosiła 9 mm).
Podsumowując warto podkreślić, że olejek goździkowy charakteryzował się wysoką aktywnością wobec wszystkich testowanych szczepów grzybów drożdżopodobnych. Niskie stężenie olejku wynoszące 0,25 mg/ml, hamowało wzrost 33%, a stężenie 0,5 mg/ml hamowało wzrost kolejnych 64% szczepów.
Wnioski
1. Olejek goździkowy wykazał aktywność wobec wszystkich badanych szczepów z rodzaju Candida.
2. Największą wrażliwością charakteryzowały się szczepy z gatunku C. utilis, a najniższą C. kefir.
3. Olejek goździkowy wykazał wysoką aktywność wobec ocenianych szczepów grzybów drożdżopodobnych, co wskazuje na możliwość praktycznego wykorzystania go w profilaktyce i terapii.
Piśmiennictwo
1. Ayoola GA, Lawore FM, Adelowotan T i wsp. Chemical analysis and antimicrobial activity of the essential oil of Syzygium aromaticum (clove). Afr J Microbiol Res 2008; 2:162-6. 2. Chaieb K, Hajlaouni H, Zamantar T i wsp. The chemical composition and biological activity of clove essential oil, Eugenia caryophyllata (Syzygium aromaticum L., Myrtaceae): A short review. Phytother Res 2007; 21:501-6. 3. Prashar A, Locke JC, Evans CS. Cytotoxicity of clove (Syzygium aromaticum) oil and its major components to human skin cells. Cell Prolif 2006; 39:241-8. 4. Guynot ME, Ramos AJ, Seto L i wsp. Antifungal activity of volatile compounds generated by essential oil against fungi commonly causing deterioration of bakery products. J Appl Microbiol 2003; 94:893-9. 5. Pawar VC, Thaker VS. In vitro efficacy of 75 essential oils against Aspergillus niger. Mycoses 2006; 49:316-23. 6. Nassar MJ, Gaara AH, El-Ghorab AH i wsp. Chemical constituents of clove (Syzygium aromaticum fam. Myrtaceae) and their antioxidant activity. Rev Latinoamer Quim 2007; 35(3):47-53. 7. Chaieb K, Zmantar T, Ksouri R i wsp. Antioxidant properties of the essential oil of Eugenia caryophyllata and its antifungal activity against a large number of clinical Candida species. Mycoses 2007; 50:403-6. 8. Ogata M, Hoshi M, Urano S i wsp. Antioxidant activity of eugenol and related monomeric and dimeric compounds. Chem Pharm Bull 2000; 48:1467-9. 9. Zheng GQ, Kenney PM, Lam LK. Sesquiterpens from clove (Eugenia caryophyllata) as potential anticarcinogenic agents. J Nat Prod 1992; 55:999-1003. 10. Kalemba D, Kunicka A. Antibacterial and antifungal properties of essential oils. Curr Med Chem 2003; 10:813-29. 11. Yang YC, Lee HS, Clark JM i wsp. Insecticidal activity of plant essential oils against Pediculus humanus capitis (Anoplura pediculidae). J Med Entomol 2004; 41:699-704. 12. Fabian D, Sabol M, Domaracka K i wsp. Essential oils – their antimicrobial activity against Escherichia coli and effect on intestinal cell viability. Toxicol In Vitro 2006; 20:1435-45. 13. Kędzia A. Ocena działania przeciwbakteryjnego olejku goździkowego (Oleum Caryophylli). Post Fitoter 2007; (2):66-70. 14. Fabio A, Cermelli C, Fabio G i wsp. Screening of the antibacterial effects of a variety of essentials oils on microorganisms responsible for respiratory infections. Phytoter Res 2007; 21:374-7. 15. Kędzia A, Kusiak A, Kochańska B i wsp. Wrażliwość bakterii tlenowych na olejek goździkowy (Oleum Caryophylli). Post Fitoter 2011; 3:164-8. 16. Chao S, Young G, Oberg C i wsp. Inhibition of methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) by essential oils. Flavour Fragr J 2008; 23:444-9. 17. Kishore GK, Pande S, Harish S i wsp. Evaluation of essential oil and their components for broad-spectrum antifungal activity and control late leaf spot and crown root diseases in peanut. Plant Dis 2007; 91(4):375-9. 18. Singh G, Maurya S. Antimicrobial, antifungal and insecticidal investigations on essential oils. An overview. Nat Prod Rad 2005; 4(3):179-92. 19. De M, De AK, Banerjee AB. Antimicrobial screening of some Indian species. Phytother Res 1999; 13:616-8. 20. Rusenova N, Parvanov. Antimicrobial activities of twelve essential oils agains microorganisms of veterinary importance. Trakia J Sci 2009; 7(1):37-43. 21. Nzeako BC, Lawati BA. Comparative studies of antimycotic potential of thyme and clove oil extracts with antifungal antibiotics on Candida albicans. Afr J Biotechnol 2008; 7(11):1612-9. 22. Park MJ, Gwak KS, Yang I i wsp. Antifungal activities of the essential oils in Syzygium aromaticum (L.) Merr ET Perry and Leptospermum petersonii and their constituents against various dermatophytes. J Microbiol 2007; 45(5):400-5. 23. Pinto E, Vale-Silva L, Cavaleiro C i wsp. Antifungal activity of the clove essential oil from Syzygium aromaticum on Candida, Aspergillus and dermatophyte species. J Med Microbiol 2009; 58:1452-62. 24. Mytle N, Anderson GL, Doyle MP i wsp. Antimicrobial activity of clove (Syzygium aromaticum) oil in inhibiting Listeria monocytogenes on chicken frankfurters. Food Contr 2006; 17:102-7. 25. Saeed S, Tariq P. In vitro antibacterial activity of clove against Gram-negative bacteria. Pak J Bot 2008; 40(5):2157-60. 26. Ali HS, Kamal M, Mohamed SB. In vitro clove oil activity against periodontopathic bacteria. J Sci Techn 2009;10(1):1-7. 27. Baudoux D, Zhiri A. Aromatherapy alternatives for gynecological pathologies recurrent vaginal Candida and infections caused by the human papilloma virus (HPV). Int J Clin Aromather 2005; 2:34-9. 28. Benecia F, Courreges MC. In vitro and in vivo activity of eugenol on human herpes viruses. Phytother Res 2000; 14:495-500. 29. Adorian B, Buchbauer G. Biological properties of essential oils: an updated review. Flavour Fragr J 2010; 25:407-26. 30. Tulio V, Nostro A, Mandras N i wsp. Antifungal activity of essential oils against filamentous fungi determined by broth microdilution and vapour contact methods. J Appl Microbiol 2006; 102:1544-50. 31. Janssen AM, Chin NLJ, Scheffer JJC i wsp. Screening for antimicrobial activity of some essential oils by the agar oveley technique. Pharmaceut Week Sci Ed 1986; 8:289-92. 32. Crociani F, Biavati, Alessandrini A i wsp. Growth inhibition of essential oils and other antimicrobial agents towards Bifidobacterium from dental caries. 27th Int Symp. on Essential oils. Vienna 1996; 40-4. 33. Morris JA, Khettry A, Seitz EW. Antimicrobial activity of aroma chemicals and essential oils. J Am Oil Chem Soc 1979; 56:595-03.
otrzymano: 2014-02-04
zaakceptowano do druku: 2014-02-14

Adres do korespondencji:
*dr hab. Anna Kędzia, prof. nadzw.
Zakład Mikrobiologii Jamy Ustnej, Katedra Mikrobiologii Gdański Uniwersytet Medyczny
ul. Do Studzienki 38, 80-227 Gdańsk
tel.: +48 (58) 349-21-85
e-mail: anak@gumed.edu.pl

Postępy Fitoterapii 1/2014
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii