Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 8/2014, s. 547-554
*Piotr Kamiński, Piotr Michał Rud, Łukasz Sołtysiak, Wiesław Tarnowski
Nowotworowa niedrożność jelita grubego – wyniki leczenia operacyjnego
Colorectal cancer obstruction – results of surgical treatment
Klinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej i Przewodu Pokarmowego, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny im. prof. Witolda Orłowskiego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego, Warszawa
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Wiesław Tarnowski
Streszczenie
Wstęp. Niedrożność jelita grubego jest nadal stanem zagrażającym życiu chorego mimo postępów w leczeniu chirurgicznym i opiece nad ciężko chorymi pacjentami.
Cel pracy. W pracy oceniono sposoby i wyniki leczenia spowodowane rakiem niedrożności jelita grubego.
Materiał i metody. Oceniono prospektywnie zbierane dane dotyczące 150 chorych leczonych w Oddziale Klinicznym Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej i Przewodu Pokarmowego w okresie 24,5 roku z powodu nowotworowej niedrożności jelita grubego.
Wyniki. Niedrożność dotyczyła 12% spośród 1253 chorych leczonych z powodu pierwotnego raka jelita grubego. Niedrożność prawostronna wystąpiła u 52 (34,6%) chorych, lewostronna u 98 (65,4%) chorych. Wszyscy chorzy byli operowani. Resekcję guza powodującego niedrożność wykonaliśmy u 136 (90,6%) chorych, a operację zakończono zespoleniem jelita u 84 (61,6%) spośród nich. U 14 (9,4%) chorych guz był nieresekcyjny. Przerzuty do węzłów chłonnych lub przerzuty odległe stwierdziliśmy u 103 (68,8%) chorych. Powikłania po operacji wystąpiły u 56 (37,3%) chorych. Śmiertelność okołooperacyjna wyniosła 13,3% (20 chorych), najniższa była wśród chorych, u których wycięto guz i można było wykonać zespolenie (4,8%). Czynnikami znamiennie zwiększającymi ryzyko zgonu były: wiek powyżej 70 lat, ciężki stan ogólny oceniany według skali ASA jako III lub wyższy stopień oraz obecność przerzutów do węzłów chłonnych lub przerzutów odległych.
Wnioski. 1. Resekcyjność guza w niedrożności nowotworowej jelita grubego wynosi około 90%. 2. Resekcję guza i pierwotne zespolenie zalecamy u chorych z niewielkim ryzykiem operacyjnym (grupa I – II wg skali ASA) niezależnie od jego lokalizacji. 3. U chorych z dużym ryzykiem (grupa III – IV wg ASA) bezpieczniejsze jest wykonanie resekcji bez zespolenia pierwotnego.
Summary
Introduction. Large bowel obstruction is still life threatening condition in spite of progress in surgical treatment and intensive care of severely ill patients.
Aim. Aim of the study was assessment of methods and results of operative treatment of colorectal cancer obstruction.
Material and methods. The analysis included prospectively collected data of 150 patients operated on during the period of 24.5 years in Department of General, Oncological and Gastrointestinal Surgery because of obstruction complicating colorectal cancer.
Results. Obstruction affected 12% of 1253 patients operated on due to primary colorectal cancer. Right-sided obstruction was observed in 52 (34.6%) patients and left-sided obstruction was in 98 (65.4%) patients. All patients were operated on. Resection of underlying tumour was performed in 136 (90.6%) patients and primary anastomosis was performed in 84 (61.6%) of them. 14 (9.4%) patients had unresectable tumours. Metastases to lymph nodes or distant metastases were found in 103 (68.8%) patients. Postoperative morbidity was 37.3% (56 patients). Perioperative mortality was 13.3% (20 patients). Resection and primary anastomosis resulted with the lowest (4.8%) mortality. Factors significantly increasing risk of death were: age over 70 years, poor general condition assessed as III or more degree according to American Society of Anaestesiologists and presence of metastases to lymph nodes or distant metastases.
Conclusions. 1. Tumour resectability in colorectal obstruction is 90%. 2. We recommend resection and primary anastomosis in patients with low surgical risk (ASA I-II group). 3. We believe that resection without anastomosis is safer life saving procedure in high risk patients (ASA III-V group).
Wstęp
Niedrożność jelita grubego stanowi około 2-4% wszystkich przyjęć do szpitala z powodu ostrego brzucha i w większości przypadków wymaga leczenia operacyjnego w trybie pilnym (1, 2). Niedrożność jest powikłaniem raka jelita grubego u około 7-30% chorych (3, 4). Leczenie operacyjne w trybie pilnym niedrożności nowotworowej wiąże się z wysokim odsetkiem powikłań pooperacyjnych w granicach 40-77% oraz mimo postępów w technikach operacyjnych i opiece pooperacyjnej z większą niż po operacjach planowych liczbą zgonów sięgającą 15-20% (5, 6). Sprzyja temu kilka czynników: podeszły wiek chorych, obecność współistniejących chorób pogarszających stan ogólny pacjentów, zaawansowanie i umiejscowienie guza nowotworowego. Rozpoznanie ustalane jest na podstawie objawów podmiotowych i przedmiotowych, jak narastające zazwyczaj od kilku dni zatrzymanie gazów i oddawania stolca, bóle brzucha, wymioty (w przypadku niedrożności lewostronnej występują późno, jeśli zastawka krętniczo-kątnicza jest wydolna), wzdęcie brzucha na ogół symetryczne oraz w oparciu badanie radiologiczne, które wykazuje rozdęte jelito grube z poziomami lub bez poziomów płynu. Zalecane jest wykonanie wlewu kontrastowego dla potwierdzenia rozpoznania oraz wykluczenia zespołu Ogilviego lub niedrożności porażennej (7-10). Tomografia komputerowa brzucha może być pomocna w ustaleniu nowotworowej przyczyny niedrożności i lokalizacji guza (1, 4, 11). Chory z niedrożnością wymaga leczenia operacyjnego w trybie pilnym, aby uwolnić rozdęcie jelita grożące niedokrwieniem, martwicą ściany i jej pęknięciem oraz usunąć guz nowotworowy. Metody leczenia operacyjnego są nadal dyskutowane w piśmiennictwie. Większość autorów uważa, że resekcja guza i pierwotne zespolenie, prawostronna hemikolektomia są bezpiecznymi sposobami leczenia prawostronnej niedrożności. W przypadku lewostronnej niedrożności zalecano w przeszłości leczenie trzyetapowe: 1) założenie kolostomii w celu odbarczenia jelita, 2) wycięcie guza po 2-3 tygodniach, 3) po kilku miesiącach odtworzenie ciągłości jelita grubego. Leczenie takie jest rozłożone w czasie i duża część chorych rezygnowała z trzeciej operacji, pozostając z kolostomią (12, 13). W ostatnich dziesięcioleciach proponuje się wykonanie subtotalnej lub całkowitej kolektomii jako operacji bezpiecznej (14-16). Zalecane jest też wykonanie w dobranych przypadkach wycięcia odcinka jelita wraz z guzem i pierwotnego zespolenia po śródoperacyjnym wypłukaniu jelita lub bez płukania (2, 14, 11, 17, 18). W przypadkach ciężkiego niestabilnego stanu ogólnego chorego, dużego stopnia niedokrwienia ściany jelita nadal zalecane jest wykonanie operacji Hartmanna (10, 19, 20). W ostatnich latach niektórzy odbarczają jelito przy pomocy metalowej samorozprężalnej protezy wprowadzanej drogą kolonoskopii i wykonują operację po upływie kilku dni. Metalowy stent bywa zakładany jako ostateczne leczenie niedrożności u chorych z ekstremalnie wysokim ryzykiem operacyjnym lub krótkim oczekiwanym czasem życia z powodu rozsianej choroby nowotworowej (3, 11, 21).
Cel pracy
Celem pracy była ocena leczenia chirurgicznego i wyników pooperacyjnych dotyczących powikłań, śmiertelności oraz czynników wpływających na efekty leczenia chorych z nowotworową niedrożnością jelita grubego.
Materiał i metody
W okresie od 1 lipca 1988 do 31 grudnia 2012 roku leczyliśmy operacyjnie 1253 chorych (607 kobiet i 646 mężczyzn) w średnim wieku 66,4 roku (20-95 lat) z powodu pierwotnego raka jelita grubego. Średni wiek kobiet był nieco niższy niż średni wiek mężczyzn (odpowiednio 66,0 vs 66,9 roku). Większość chorych (770 – 61,4%) była leczona z powodu raka okrężnicy, a rak odbytnicy oraz okolicy połączenia esiczo-odbytniczego występował u 483 (38,6%) chorych. Chorzy leczeni z powodu raka okrężnicy byli nieco starsi (średni wiek – 67,8 roku) niż operowani z powodu raka odbytnicy (średni wiek – 64,2 roku). Aby ocenić wyniki leczenia niedrożności nowotworowej, retrospektywnie przejrzeliśmy prospektywnie zbierane dane dotyczące chorych z rakiem jelita grubego przyjętych i operowanych w trybie pilnym. Niedrożnością jelita grubego określiliśmy całkowite zatrzymanie oddawania gazów i stolca przez co najmniej 24 godziny, bóle i wzdęcie brzucha w połączeniu z cechami niedrożności widocznymi na zdjęciach rentgenowskich, składające się na obraz kliniczny ostrego brzucha wymagającego pilnej resuscytacji i operacji w czasie 24 godzin od przyjęcia. Do badania włączyliśmy tylko chorych z pierwotnym rakiem jelita grubego, wykluczyliśmy z badania chorych z niedrożnością spowodowaną nawrotem raka. Zebraliśmy dane dotyczące płci i wieku chorych, chorób współistniejących, lokalizacji guza powodującego niedrożność, obecności przerzutów w węzłach chłonnych, przerzutów odległych, leczenia operacyjnego, powikłań pooperacyjnych i czasu pobytu chorych w szpitalu. Niektóre dane porównywaliśmy z grupą chorych bez niedrożności. Różnice między grupami ocenialiśmy za pomocą testu znamienności różnicy proporcji i różnicy średnich arytmetycznych. Za istotny statystycznie przyjęliśmy poziom zmienności p < 0,05. Niedrożność określiliśmy jako prawostronną, jeśli guz nowotworowy umiejscowiony był proksymalnie od lewego zagięcia okrężnicy. Niedrożność lewostronna spowodowana była guzem umiejscowionym w lewym zagięciu okrężnicy lub obwodowo od niego. Przedoperacyjna ocena chorych obejmowała badanie przedmiotowe i podmiotowe, elektrokardiograficzne, badania laboratoryjne oraz zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej i brzucha. Wlew kontrastowy wykonaliśmy u 26 chorych, a 10 chorych miało wykonane badanie tomograficzne brzucha. Fiberosigmoideoskopię wykonano u 15 chorych. Wszyscy byli operowani po nawodnieniu i wyrównaniu zaburzeń elektrolitowych. W czasie indukcji do znieczulenia otrzymywali antybiotyk o szerokim zakresie działania na bakterie tlenowe i na beztlenowce. Antybiotyk powtarzano co 8 godzin w czasie 24 godzin po operacji. Jeśli skażenie otrzewnej było duże, podawaliśmy antybiotyk przez trzy doby po operacji. Jeśli były objawy zakażenia, podawaliśmy antybiotyk zgodnie z wrażliwością wyhodowanych bakterii. Od około 15 lat wszyscy chorzy otrzymywali heparynę drobnocząsteczkową. Wybór operacji zależał od umiejscowienia i resekcyjności guza, od stopnia rozdęcia okrężnicy oraz preferencji i doświadczenia chirurga. W przypadkach prawostronnej niedrożności operacją z wyboru była hemikolektomia i pierwotne zespolenie z jelitem cienkim. W niedrożności lewostronnej dążyliśmy do wycięcia guza i wykonania zespolenia, jeśli stan chorego był stabilny. U chorych w złym stanie ogólnym (grupa ASA III lub wyższa) lub jeśli chirurg uważał, że jest duże ryzyko nieszczelności zespolenia, wykonywana była operacja Hartmanna. W przypadkach guzów nieresekcyjnych wykonywaliśmy boczną przetokę jelitową lub zespolenie omijające. Śmiertelnością okołooperacyjną określiliśmy zgony do 30 dni po operacji lub w dłuższym okresie podczas tego samego pobytu w szpitalu.

Wyniki
Kryteria włączenia do badania spełniło 150 (12%) chorych. Wśród nich były 82 kobiety i 68 mężczyzn w średnim wieku 69,5 ± 12,5 roku (36-95). Mężczyźni byli nieco starsi, w wieku od 43 do 90 lat (średni wiek 70,4 ± 10,7 roku), niż kobiety, których średni wiek wynosił 68,7 ± 14 lat (36-95). Pacjenci z niedrożnością raka odbytnicy byli starsi – średni wiek 74 ± 9,8 roku (56-95) – niż chorzy z niedrożnością w przebiegu raka okrężnicy – średni wiek 69 ± 12,8 roku (36-92).
Niedrożność występowała częściej u pacjentów starszych. Obserwowaliśmy ją u 65 (8,3%) spośród 783 chorych w wieku do 70 lat oraz u 85 (18,1%) spośród 470 chorych w wieku 71-95 lat. Różnica jest znamienna statystycznie (p < 0,005). U 72 (48,0%) chorych stwierdziliśmy współistniejące choroby, najczęściej nadciśnienie tętnicze – 19 chorych, chorobę niedokrwienną serca – 13 chorych, cukrzycę – 10 chorych, migotanie przedsionków – 9 chorych, niewyrównaną niewydolność krążenia – 6 chorych. Stan ogólny chorych ocenialiśmy według skali Amerykańskiego Stowarzyszenia Anestezjologów (ASA). Do grupy I kwalifikowało się 5 (3,3%) chorych, do grupy II – 65 (43,3%), do grupy III – 67 (44,6%) oraz do grup IV i V – 23 (15,3%) chorych. Umiejscowienie raka jelita grubego przedstawia tabela 1.
Tabela 1. Umiejscowienie raka jelita grubego powodującego niedrożność.
Lokalizacja guzaRak jelita grubegoRak jelita grubego – niedrożnośćOdsetek guzów powodujących niedrożność jelita grubego
N = 1253N = 150
n%n%
Kątnica1249,92114,016,9 (21/124)
Okrężnica wstępująca715,785,311,3 (8/71)
Prawe zagięcie okrężnicy645,1106,715,6 (10/64)
Okrężnica poprzeczna806,4138,716,2 (13/80)
Lewe zagięcie okrężnicy372,9106,727,0 (10/37)
Okrężnica zstępująca372,996,024,3 (9/37)
Okrężnica esowata35728,56342,017,6 (63/357)
Odbytnica48338,61610,63,3 16/483)
Niedrożność wystąpiła u 134 (17,4%) spośród 770 operowanych z powodu raka okrężnicy i u 16 (3,4%) spośród 483 chorych leczonych z powodu raka odbytnicy. Różnica jest wysoce znamienna statystycznie (p < 0,001). Rak prawej połowy jelita grubego znamiennie częściej powodował niedrożność – wystąpiła u 52 (15,3%) spośród 339 chorych. Guzy lewej połowy jelita grubego spowodowały niedrożność u 98 (10,7%) spośród 914 chorych. Różnica ta jest znamienna statystycznie (p < 0,05). Najczęstszymi przyczynami niedrożności były raki okrężnicy esowatej (42,0%), rak kątnicy (14%) oraz rak odbytnicy (10,6%). Największym ryzykiem niedrożności byli obciążeni pacjenci z rakiem lewego zagięcia okrężnicy i rakiem okrężnicy zstępującej. Raka zagięcia lewego okrężnicy stwierdziliśmy u 37 (2,9%) spośród 1253 chorych i aż 10 (27,0%) spośród nich było operowanych w trybie pilnym z powodu niedrożności. Podobnie często występował rak okrężnicy zstępującej – 37 (2,9%) chorych, a 9 (24,3%) spośród nich miało niedrożność jelita. Najmniejsze ryzyko niedrożności dotyczyło chorych z rakiem odbytnicy – wystąpiła u 16 (3,4%) spośród 483 chorych. Różnica ta jest istotna statystycznie (p < 0,005).
Wszyscy byli leczeni operacyjnie. Rodzaje wykonanych operacji w zależności od lokalizacji guza powodującego niedrożność przedstawiają tabele 2 i 3.
Tabela 2. Leczenie operacyjne prawostronnej niedrożności nowotworowej jelita grubego.
OperacjaLiczba chorych
Hemikolektomia prawostronna lub rozszerzona prawostronna hemikolektomia41
Kolektomia + ileostomia końcowa6
Ileotranswersostomia3
Ileostomia2
Tabela 3. Leczenie operacyjne lewostronnej niedrożności nowotworowej jelita grubego.
OperacjaLiczba chorych
Kolektomia subtotalna lub kolektomia30
Odcinkowa resekcja okrężnicy13
Operacja Hartmanna37
Kolektomia + ileostomia końcowa9
Kolostomia9
Resekcję guza wykonaliśmy u 47 (90,4%) spośród 52 chorych z prawostronną niedrożnością jelita grubego, ale tylko u 41 (78,8%) można było wykonać pierwotne zespolenie. U 6 chorych nie wykonano zespolenia ze względu na zły stan ogólny – 4 chorych, oraz z powodu przedziurawienia proksymalnie od guza i duże skażenie otrzewnej – 2 chorych. W niedrożności lewostronnej wykonaliśmy resekcję guza u 89 (90,8%) spośród 98 chorych, ale zespolenie tylko u 43 (43,9%) pacjentów. U 30 chorych wykonana była subtotalna lub całkowita kolektomia. Odcinkową resekcję okrężnicy wykonaliśmy u 13 chorych – u 3 spośród nich wykonano zespolenie po śródoperacyjnym płukaniu okrężnicy drogą cewnika wprowadzonego przez kikut świeżo odjętego wyrostka robaczkowego. Byli oni wypisani do domu po 7, 9 i 10 dniach po operacji. U pozostałych 46 (46,9%) chorych nie wykonano zespolenia. Operacja kończyła się zamknięciem kikuta obwodowego i założeniem końcowej kolostomii u 37 chorych lub końcowej ileostomii u 9 chorych. W tej ostatniej grupie 5 chorych miało wykonaną subtotalną kolektomię bez zespolenia z powodu współistniejącego przedziurawienia rozdętej kątnicy i dużego skażenia otrzewnej treścią jelitową. Troje z nich zmarło. U 14 chorych wykonane było 17 innych zabiegów: najczęściej cholecystektomia z powodu kamicy – 6 chorych, częściowa resekcja wciągniętego przez guz jelita cienkiego – 3 chorych, wycięcie śledziony uszkodzonej podczas uwalniania lewego zagięcia okrężnicy – 3 chorych. U 2 chorych wykonano resekcję segmentu wątroby zajętego przez pojedyncze przerzuty. Jeden z nich żył 8 lat po operacji.
U 13 (8,6%) chorych stwierdziliśmy współistniejące z niedrożnością przedziurawienie jelita w obrębie guza – 6 chorych, lub przedziurawienie w proksymalnej w stosunku do guza części jelita u 7 chorych. U 4 chorych z przedziurawieniem w obrębie guza wykonana była resekcja jelita i pierwotne zespolenie. U pozostałych 9 pacjentów wycięto guz bez wykonania zespolenia: operacja Hartmanna – 4 chorych, kolektomia subtotalna i ileostomia końcowa – 5 chorych.
U większości chorych (103 – 68,8%) stwierdzono przerzuty do węzłów chłonnych lub przerzuty odległe. Choroba nowotworowa była bardziej zaawansowana u chorych z niedrożnością niż u pacjentów bez niedrożności. Rak jelita grubego zaawansowany w stopniach C i D według klasyfikacji Dukes’a stwierdzony był u 103 (68,8%) chorych z niedrożnością i u 572 (51,8%) spośród 1103 chorych bez niedrożności. Różnica jest wysoce znamienna statystycznie (p < 0,001). W okresie pooperacyjnym wystąpiły powikłania u 56 (37,3%) chorych – przedstawia je tabela 4.
Tabela 4. Powikłania w okresie pooperacyjnym u 56 (37,3%)chorych.
PowikłaniaLiczba chorych
Powikłania chirurgiczne
Zakażenie rany15
Zakażenie ogólne12
Wytrzewienie6
Zaburzenia drożności przewodu pokarmowego6
Martwica lub niedokrwienie jelita w obrębie stomii5
Ropień śródotrzewnowy4
Nieszczelność zespolenia4
Niedrożność przewodu pokarmowego2
Martwica i przedziurawienie kątnicy2
Krwotok wewnętrzny2
Krwawienie z wrzodu trawiennego2
Wstrząs endotoksyczny1
Zgorzelinowe zapalenie pęcherzyka żółciowego1
Powikłania ogólne
Niewydolność krążeniowo-oddechowa11
Niewydolność wielonarządowa9
Nagłe zatrzymanie czynności serca3
Zawał serca2
Napadowe migotanie przedsionków2
Zapalenie płuc1
Zatorowość płucna1
Wyniszczenie1
Najczęstszym powikłaniem chirurgicznym było zakażenie rany – 15 chorych, następnie: wytrzewienie – 6 chorych, ropnie śródotrzewnowe – 4 chorych i niedrożność przewodu pokarmowego – 2 chorych. U 6 chorych obserwowaliśmy zaburzenia drożności przewodu pokarmowego, które ustąpiły po leczeniu zachowawczym. Nieszczelność zespolenia wystąpiła u 4 (4,7%) spośród 84 chorych. Powikłania wymagały leczenia operacyjnego u 25 chorych. Wskazania do reoperacji przedstawia tabela 5.
Tabela 5. Wskazania do reoperacji.
Przyczyna reoperacjiLiczba chorych
Wytrzewienie6
Martwica jelita w obrębie stomii5
Nieszczelność zespolenia4
Ropień śródotrzewnowy3
Przetrwałe zapalenie otrzewnej3
Niedrożność2
Martwica i przedziurawienie kątnicy2
Niektórzy pacjenci wymagali kilku laparotomii w celu płukania jamy brzusznej z powodu przetrwałego zapalenia. Najczęstszą przyczyną ponownej operacji było wytrzewienie – 6 chorych, następnie: martwica lub „wpadnięcie” stomii – 5 chorych i nieszczelność zespolenia – 4 chorych. Podczas reoperacji z powodu nieszczelności u wszystkich pacjentów rozłączono zespolenie i założono końcową przetokę jelitową – dwoje spośród nich zmarło. Zmarło 10 (40%) spośród 25 reoperowanych chorych. Zmarło 20 (13,3%) chorych w okresie od 1 do 50 dni od operacji – średnio po upływie 18 dni. Niedrożność znamiennie pogarsza wyniki leczenia raka jelita grubego. Zmarło 20 (13,3%) chorych z niedrożnością oraz 69 (6,2%) spośród 1103 chorych bez niedrożności. Różnica jest wysoce znamienna statystycznie (p < 0,002). Na śmiertelność pooperacyjną istotny wpływ miał wiek chorych. Zmarło 4 (6,2%) spośród 65 chorych w wieku poniżej 70 lat oraz 16 (18,8%) spośród 85 chorych w wieku powyżej 70 lat. Różnica jest znamienna statystycznie (p < 0,05). Średni wiek zmarłych chorych wynosił 75,1 ± 8,8 roku (56-92) i był wyższy niż chorych, których wyleczono – średni wiek 68,6 ± 12,1 roku (36-95). Różnica jest wysoce znamienna statystycznie (p < 0,005). Bezpośrednimi przyczynami zgonu były: niewydolność wielonarządowa – 6 chorych, niewydolność krążeniowo-oddechowa – 5 chorych, zakażenie ogólne – 4 chorych, nagłe zatrzymanie czynności serca – 2 chorych, oraz zawał serca, wstrząs endotoksyczny i wyniszczenie u pojedynczych chorych. Tabela 6 przedstawia wpływ stanu ogólnego chorych ocenionego według klasyfikacji ASA na wyniki leczenia.
Tabela 6. Wyniki leczenia operacyjnego w zależności od stanu ogólnego chorych ocenianego według skali ASA.
ASANLiczba zgonów
n%
I5
II6522,8
III571017,5
IV + V23834,8
Zmarło 2 (2,8%) spośród 70 chorych zakwalifikowanych do I i II grupy ASA oraz 18 (22,5%) spośród 80 chorych, których stan zdrowia oceniono na III-V grupę ASA. Różnica jest wysoce znamienna statystycznie (p < 0,001). Tabela 7 przedstawia wpływ zaawansowania choroby nowotworowej na wyniki leczenia chorych.
Tabela 7. Wpływ zaawansowania raka jelita grubego ocenionego według klasyfikacji Dukes’a na wyniki leczenia chorych z niedrożnością i bez niedrożności.
DukesChorzy z rakiem jelita grubego
NiedrożnośćChorzy bez niedrożnościP
NZgonNZgon
n%n%
A58
B4736,4468306,4
C59711,8*291134,5*P < 0,05
D441022,7*286269,1*P < 0,005
*Różnice istotne statystycznie
Niedrożność znamiennie pogarsza wyniki leczenia operacyjnego wśród chorych z przerzutami do węzłów chłonnych, a zwłaszcza wśród chorych z przerzutami odległymi. Zmarło 11,8% spośród 59 chorych z niedrożnością i przerzutami ograniczonymi do węzłów chłonnych w porównaniu z 4,5% odsetkiem zgonów spośród 289 chorych o takim samym stopniu zaawansowania nowotworu, ale bez niedrożności. Różnica jest istotna statystycznie (p < 0,05). Jeszcze bardziej niekorzystny wpływ wywiera niedrożność u chorych z rakiem jelita grubego z przerzutami odległymi – zmarło 22,7% spośród 44 chorych z niedrożnością w porównaniu z 9,1% odsetkiem zgonów wśród chorych bez niedrożności z rakiem zaawansowanym w stopniu D według Dukes’a. Różnica jest wysoce znamienna statystycznie (p < 0,005). Ogólnie śmiertelność okołooperacyjna wśród chorych z niedrożnością i obecnością przerzutów do węzłów chłonnych lub przerzutów odległych była znamiennie wyższa w porównaniu z podobną grupą chorych bez niedrożności, odpowiednio 16,5 vs 6,7% (p < 0,001). Tabela 8 przedstawia wyniki leczenia w zależności od sposobu leczenia operacyjnego.
Tabela 8. Zgony w zależności od sposobu leczenia niedrożności nowotworowej i umiejscowienia guza.
OperacjaNiedrożność prawostronnaNiedrożność lewostronna
NZgonNZgon
n%n%
Resekcja + zespolenie4112,44336,6
Resekcja bez zespolenia6350,046715,2
Zespolenie omijające3
Ileostomia lub kolostomia2150,09555,5
Ogółem5259,7981515,3
Najlepsze wyniki leczenia uzyskaliśmy wśród chorych, u których można było wykonać resekcję i pierwotne zespolenie jelitowe – zmarło 4 (4,7%) spośród 88 chorych. Gorsze wyniki uzyskaliśmy wśród chorych, którym wykonano resekcję guza, ale nie zespolono jelita – zmarło 10 (19,2%) spośród 52 chorych. Różnica jest istotna statystycznie (p < 0,01). Najgorsze wyniki leczenia były wśród chorych, u których nie można było wykonać resekcji guza – zmarło 6 (42,8%) spośród 14 pacjentów. Śmiertelność po zabiegach resekcyjnych wynosiła 10,3% (14 spośród 134 chorych). Różnica ta jest wysoce znamienna statystycznie (p < 0,001). Chorzy wyleczeni przebywali w szpitalu po operacji od 4 do 48 dni, średnio 12,7 dnia. Chorzy, u których wystąpiły powikłania, przebywali w szpitalu znamiennie dłużej niż chorzy bez powikłań – odpowiednio 18,1 ± 8 dni (9-48) vs 10,6 ± 3,9 dnia (4-26) (p < 0,001).
Omówienie
Chory z niedrożnością nowotworową niezależnie od stopnia zaawansowania choroby wymaga dekompresji przewodu pokarmowego i przywrócenia drożności jelita w krótkim czasie po przyjęciu do szpitala, aby zmniejszyć ryzyko martwicy i przedziurawienia jelita w wyniku jego rozdęcia oraz ogólnego zakażenia florą jelitową. Leczenie niedrożności jelita grubego stanowi duże wyzwanie dla chirurga. Niedrożność prowadzi do upośledzenia funkcji oddechowej w wyniku wzdęcia brzucha i ograniczenia ruchomości przepony, zwiększa ryzyko infekcji na skutek proliferacji flory bakteryjnej w świetle jelita i możliwości translokacji bakterii do jamy otrzewnej, wywołuje zaburzenia równowagi wodnoelektrolitowej przez wymioty i utratę płynów do trzeciej przestrzeni. Rozdęcie jelita powyżej guza nowotworowego przez gazy i masy kałowe może spowodować niedokrwienie ściany jelita przez upośledzenie mikrokrążenia (22). Chirurg musi rozważyć kilka czynników, gdy podejmuje decyzję o sposobie leczenia operacyjnego: stan ogólny chorego, zaawansowanie choroby nowotworowej, resekcyjność guza, lokalizację guza, rozmiar rozdęcia jelita i stan ukrwienia jelita (5, 9, 22). Czasem ciężki stan ogólny chorego lub miejscowe warunki stwierdzone śródoperacyjnie ułatwiają podjęcie decyzji. Większość chorych z dużym ryzykiem operacyjnym lub nieresekcyjnym nowotworem leczona jest założeniem kolostomii odbarczającej, natomiast niedokrwienie lub przedziurawienie albo synchroniczne guzy w prawej połowie okrężnicy są silnym wskazaniem do subtotalnej kolektomii w przypadkach lewostronnej niedrożności (18). W piśmiennictwie podkreśla się, że leczenie operacyjne chorych w wieku powyżej 70 lat oraz w stanie ogólnym ocenianym w skali ASA jako III lub wyższy stopień wiąże się z gorszymi wynikami leczenia niedrożności (1, 5, 23-26). Podobnie było w naszej grupie pacjentów – zmarło 18,8% chorych w wieku powyżej 70 lat i 6,2% chorych młodszych oraz 34,8% chorych w stanie zdrowia ocenionym na ASA IV-V w porównaniu z 9,4% odsetkiem zgonów wśród chorych z ASA I-III. Różnice te są znamienne statystycznie. Przerzuty do węzłów chłonnych lub przerzuty odległe stwierdziliśmy u 68,6% naszych chorych z niedrożnością jelita grubego, znacznie częściej niż wśród chorych bez niedrożności – 52,4% (p < 0,001). Podobne spostrzeżenia podawane są w piśmiennictwie – raka zaawansowanego w stopniach C i D według klasyfikacji Dukes’a stwierdzano u 49-79% chorych z niedrożnością (5, 11, 26-30). Obecność przerzutów u chorych z niedrożnością była czynnikiem zwiększającym ryzyko zgonu wśród naszych chorych. Zmarło 17 (16,5%) spośród 103 chorych z niedrożnością i 39 (6,7%) spośród 680 chorych bez niedrożności (p < 0,001).
Leczenie chirurgiczne ma na celu przywrócenie drożności jelita oraz usunięcie guza, jeśli jest to zmiana resekcyjna. Obecnie uważa się, że obydwa cele można bezpiecznie osiągnąć w niedrożności prawostronnej, usuwając cały rozdęty odcinek jelita wraz z guzem i wykonując zespolenie krętniczo-kątnicze. Śmiertelność okołooperacyjna po takich zabiegach wynosi około 8%, waha się w granicach 0-18,5% (1, 4, 5, 9, 17, 25). Frago i wsp. zaobserwowali w swej grupie chorych znamiennie częstsze występowanie nieszczelności zespolenia w niedrożności prawostronnej niż lewostronnej (odpowiednio 16,4 vs 7,7%). Śmiertelność w obu grupach była podobna – 14,5% w niedrożności proksymalnej części jelita i 14,7% w niedrożności lewostronnej. Autorzy obecnie zalecają wykonanie ileostomii obarczającej wykonane zespolenie krętniczo-kątnicze u chorych z wysokim ryzykiem operacyjnym (1). Prawostronną hemikolektomię lub rozszerzoną hemikolektomię wykonaliśmy u 47 (90,4%) chorych z niedrożnością prawostronną. Zespolenie krętniczo-kątnicze wykonaliśmy u 41 chorych; jeden z nich zmarł (2,4%). U pozostałych 6 chorych nie wykonaliśmy zespolenia, trzech spośród nich zmarło. Ogółem śmiertelność po zabiegach resekcyjnych wyniosła 8,5% (4 spośród 47 chorych).
Leczenie lewostronnej niedrożności stwarza więcej problemów, ponieważ uważa się, że wykonanie zespolenia na „nieprzygotowanym” jelicie o ścianie z upośledzonym ukrwieniem na skutek różnie długo trwającego rozdęcia zmniejszającego perfuzję w uciśniętych naczyniach jelita niesie większe ryzyko wystąpienia nieszczelności. Jest wysoce prawdopodobne, że u chorych w podeszłym wieku operowanych w trybie pilnym, czasem mających objawy zakażenia, chwiejnych hemodynamicznie i wymagających stosowania leków aktywnych naczyniowo, może dojść do zmniejszenia przepływu trzewnego krwi, co przeszkadza w gojeniu się wykonanego zespolenia w obrębie przewodu pokarmowego (11). W ostatnich kilkunastu latach prawie zaniechano leczenia trzyetapowego popularnego przed kilku dekadami. Śmiertelność po odbarczeniu jelita kolostomią wahała się w granicach 2-25% oraz 0-17,5% po następnych etapach leczenia operacyjnego. Ponadto po każdym etapie występowały powikłania u 29-60% chorych, a u 15-25% leczonych nie dochodziło do odtworzenia ciągłości jelita grubego (9). Niektórzy chirurdzy są zwolennikami postępowania dwuetapowego w leczeniu niedrożności lewostronnej. Polega ono na założeniu kolostomii odbarczającej w pierwszym etapie i wycięciu guza wraz z kolostomią w drugim etapie (31, 32). Jiang i wsp. porównali wyniki leczenia lewostronnej niedrożności u 53 chorych, u których wykonano resekcję guza z pierwotnym zespoleniem lub bez zespolenia (zespolenie u 38 chorych, operacja Hartmanna u 15 chorych) z grupą 90 chorych, którym w pierwszym etapie założono kolostomię odbarczającą, a leczącą resekcję wykonano po średnio 16 dniach (3-73) w czasie tego samego pobytu w szpitalu. Stomię usunięto w czasie drugiej operacji u 56 chorych, a u pozostałych 34 chorych stomię usunięto w trzecim etapie leczenia. Częstość występowania powikłań była podobna w obu grupach chorych, ale nieszczelność zespolenia występowała znamiennie częściej u chorych leczonych pierwotną resekcją niż u pacjentów leczonych etapowo (odpowiednio: 10,9 vs 1,1%). Zmarło 4 (7,5%) chorych po pierwotnej resekcji guza i jeden (1,1%) chory spośród 90 leczonych etapowo (32). W doniesieniach z ostatnich kilkunastu lat autorzy podają, iż dążą do wycięcia guza powodującego niedrożność, jeśli tylko zmiana jest resekcyjna. Podawana resekcyjność guza wynosi około 80-90% (1, 25). Resekcyjność guza w naszej grupie wyniosła 90,6%. Dyskutowana jest kwestia wykonania zespolenia podczas pierwszej operacji lub w drugim etapie leczenia. Można wykonać pierwotne zespolenie, jeśli po wycięciu odcinka jelita z guzem opróżni się proksymalną część okrężnicy z gazów i mas kałowych. W tym celu zalecano śródoperacyjne płukanie jelita grubego metodą wsteczną opracowaną w 1968 roku przez Muira lub opisaną w 1980 roku przez Dudleya metodą progresywną, zgodną z kierunkiem pasażu jelitowego przez cewnik wprowadzony do kątnicy drogą małego nacięcia jelita końcowego lub przez kikut wyrostka robaczkowego odjętego podczas operacji (7). Sposób ten był propagowany w piśmiennictwie przed kilkunastoma latami. Opisywane wyniki leczenia dobranych grup pacjentów były dobre, śmiertelność okołooperacyjna wahała się w granicach 0-17%, średnio około 7% (2, 4, 14, 30). Metodę tę zastosowaliśmy z powodzeniem u 3 chorych – opuścili szpital po 8-10 dniach po operacji. Inni uważają, że płukanie śródoperacyjne jest czasochłonne i nie jest konieczne, a odbarczenie jelita uzyskują przez cewnik wprowadzony do kątnicy drogą nacięcia jelita krętego albo wymasowują zawartość jelitową z okrężnicy po jej uruchomieniu i nacięciu powyżej guza. Wyniki takiego postępowania też są dobre, a śmiertelność okołooperacyjna waha się w granicach 2-7% (15, 17). Subtotalna lub całkowita kolektomia jest zalecana w leczeniu niedrożności lewostronnej zwłaszcza u chorych z dużym rozdęciem jelita o wątpliwej żywotności jego ściany, z możliwością ognisk niedokrwienia, z objawami zagrażającego przedziurawienia (pęknięcia surowicówki), z obecnością zmian w badaniu TK brzucha sugerujących obecność synchronicznego raka. Operacja ta usuwa potencjalne zagrożenie absorpcji endotoksyn, zapobiega rozwojowi guzów metachronicznych. Zespolenie między dobrze ukrwionymi końcami jelita krętego i jelita grubego wykonane jest bez napięcia i może goić się prawidłowo. Uciążliwym następstwem tej operacji jest występowanie częstych, płynnych wypróżnień, zwłaszcza po całkowitej kolektomii, wymagające przyjmowania leków, np. Imodium. Zwolennicy podkreślają, że po kilku miesiącach u większości chorych liczba wypróżnień stabilizuje się w granicach 2-4 dziennie. Opisywana w piśmiennictwie śmiertelność waha się w granicach 2-13%, a częstość występowania powikłań wynosi 12-40%. Operacji tej nie powinno się wykonywać u chorych z zaburzeniami czynności zwieraczy stwierdzonymi przed operacją (7, 16, 18, 33, 34). W naszej grupie chorych subtotalną lub całkowitą kolektomię wykonaliśmy u 30 chorych, dwoje z nich zmarło (6,6%). U dwóch chorych ze znacznie rozdętym jelitem, u których wykonano operację Hartmanna, doszło w okresie pooperacyjnym do martwicy i przedziurawienia kątnicy. Byli reoperowani – wycięto cały proksymalny odcinek okrężnicy; jeden z nich zmarł. U chorych w złym stanie ogólnym (ASA III-V), u chorych z współistniejącym przedziurawieniem jelita i zapaleniem otrzewnej operację lewostronnej niedrożności po wycięciu guza kończy się sposobem Hartmanna – zamknięcie kikuta odbytnicy i założenie końcowej kolostomii okrężnicy. Wykonuje się ją u około 7-35% chorych. Śmiertelność okołooperacyjna jest wysoka, w granicach 7-30%, a powikłania występują u około 30-50% chorych (14, 20, 26, 35). Ocenia się, że obecnie operacja Hartmanna jest odpowiednim sposobem leczenia niedrożności u pacjentów, którzy są zbyt chorzy, aby można było wykonać pierwotne zespolenie (36). Operację Hartmanna wykonaliśmy u 37 chorych z lewostronną niedrożnością – śmiertelność okołooperacyjna wynosiła 10,8%. Odtworzyliśmy ciągłość przewodu pokarmowego u 7 (21%) spośród 33 chorych, którzy byli wyleczeni.

W 1991 roku Dohmoto opisał stosowanie samorozprężalnych metalowych stentów zakładanych endoskopowo w paliatywnym leczeniu nowotworowych zwężeń jelita grubego (27). Obecnie stenty zakładane są jako postępowanie paliatywne u chorych z zagrażającą lub istniejącą niedrożnością z powodu raka jelita grubego, kiedy pacjent ma nieresekcyjny guz z przerzutami odległymi lub kiedy nie jest dobrym kandydatem do leczenia operacyjnego z powodu ciężkich chorób współistniejących lub spodziewanego krótkiego czasu przeżycia. Stenty zakładane są również, aby odbarczyć rozdęte jelito, co pozwala wyrównać niedobory wodnoelektrolitowe, wykonać badania określające umiejscowienie oraz zaawansowanie nowotworu i wykonać operację po upływie 1-2 tygodni w trybie planowym. W ośrodkach z dużym doświadczeniem udaje się właściwie umieścić stent u 80-100% chorych, a odsetki klinicznej poprawy (odejście gazów, wypróżnienie, ustąpienie wzdęcia) są niewiele niższe. Postępowanie to zagrożone jest różnymi powikłaniami, jak przemieszczenie stentu, przedziurawienie jelita, krwawienie, zatkanie protezy (22, 28, 37). W pracach porównujących grupy chorych leczonych pierwotną resekcją z chorymi operowanymi po odbarczeniu jelita założoną protezą wykazano, że pierwotne zespolenie można było wykonać u 65-88% chorych w operacji odroczonej po odbarczeniu jelita i u 43-55% chorych podczas operacji wykonywanej w trybie pilnym. Różnice były znamienne statystycznie (3, 38, 39). Jednakże zauważono, iż nawroty miejscowe występują częściej u chorych, którzy mieli wykonaną resekcję guza w operacji odroczonej dzięki stentowaniu niż u chorych operowanych w trybie pilnym (odpowiednio: 32 vs 8%; p < 0,05) (29).
Wnioski
1. Resekcyjność guza w niedrożności nowotworowej jelita grubego wynosi około 90%.
2. Resekcję guza i pierwotne zespolenie zalecamy u chorych z niewielkim ryzykiem operacyjnym (grupa I-II wg skali ASA) niezależnie od jego lokalizacji.
3. U chorych z dużym ryzykiem (grupa III-V wg ASA) bezpieczniejsze jest wykonanie resekcji bez zespolenia pierwotnego.
Piśmiennictwo
1. Frago R, Biondo S, Millan M et al.: Differences between proximal and distal obstructing colonic cancer after curative surgery. Colorectal Disease 2011; 13: e116-e122.
2. Biondo S, Jaurieta E, Jorba R et al.: Intraoperative colonic lavage and primary anastomosis in peritonitis and obstruction. Br J Surg 1997; 84: 222-225.
3. Cirocchi R, Farinella E, Trastulli S et al.: Safety and efficacy of endoscopic colonic stenting as a bridge to surgery in the management of intestinal obstruction due to left colon and rectal cancer. A systematic review and meta-analysis. Surg Oncol 2013; 22: 14-21.
4. Lee YM, Law WL, Chu KW, Poon RT: Emergency surgery for obstructing colorectal cancers: a comparison between right-sided and left-sided lesions. J Am Coll Surg 2001; 192: 719-725.
5. Tan K-K, Sim R: Surgery for obstructed colorectal malignancy in an Asian population: predictors of morbidity and comparison between left- and right-sided cancers. J Gastrointest Surg 2010; 14: 295-302.
6. Tekkis PP, Kinoman R, Thompson MR, Stamatakis JD: The Association of Coloproctology of Great Britain and Ireland study of large bowel obstruction: caused by colorectal cancer. Ann Surg 2004; 240: 76-81.
7. Kamiński P, Bielecki K: Niedrożność jelita grubego – jedno- czy wieloetapowe leczenie chirurgiczne. Pol Przegl Chir 1995; 67: 733-740.
8. Lopez-Kostner F, Hool GR, Lavery IC: Management and causes of acute large-bowel obstruction. Surg Clin N Am 1997; 77: 1265-1288.
9. Bielecki K, Kamiński P: Postępowanie w niedrożności jelita grubego – obserwacje własne. Wiad Lek 2007; 60: 312-319.
10. Cuffy M, Abir F, Audisio RA, Longo WE: Colorectal cancer presenting as surgical emergencies. Surg Oncol 2004; 13: 149-157.
11. Alcantara M, Serra-Aracil X, Falco J et al.: Prospective, controlled, randomized study of intraoperative colonic lavage versus stent placement in obstructive left-sided colonic cancer. World J Surg 2011; 35: 1904-1910.
12. Isbister WH, Prasad J: The management of left-sided large bowel obstruction: an audit. Aust N Z J Surg 1996; 66: 602-604.
13. Gebhardt C, Schultheis KH, Ott R: Chirurgische differentialtherapie des dickdarmileus. Zentralbl Chir 1990; 115: 77-85.
14. Poon RT, Law WL, Chu KW, Wong J: Emergency resection and primary anastomosis for left-sided obstructing colorectal carcinoma in the elderly. Br J Surg 1998; 85: 1539-1542.
15. Nyam DC, Leong AF, Ho YH, Seow-Choen F: Comparison between segmental left and extended right colectomies for obstructing left-sided colonic carcinomas. Dis Colon Rectumm 1996; 39: 1000-1003.
16. Hennekinne-Mucel S, Utech J-J, Brehant O et al.: Emergency subtotal/total colectomy in the management of obstructed left colon carcinoma. Int J Colorectal Dis 2006; 21: 538-541.
17. Hsu TC: Comparison of one stage resection and anastomosis of acute complete obstruction of left and right colon. Am J Surg 2005; 189: 384-387.
18. Villar JM, Martinez AP, Villegas MT et al.: Surgical options for malignant left-sided obstruction. Surg Today 2005; 35: 275-281.
19. Yeo HL, Lee SW: Colotrectal emergencies: review and controversies in the management of large bowel obstruction. J Gastrointest Surg 2013; 17: 2007-2012.
20. Meyer F, Marusch F, Koch A et al.: Emergency operation in carcinomas of the left colon: value of Hartmann’s procedure. Tech Coloproctol 2004; 8: S226-S229.
21. Martinez-Santos C, Lobato RF, Fradejas JM et al.: Self-expandable stent before elective surgery vs. emergency surgery for the treatment of malignant colorectal obstructions: comparison of primary anastomosis and morbidity rates. Dis Colon Rectum 2002; 45: 401-406.
22. Gainant A: Emergency management of acute colonie cancer obstruction. J Visc Surg 2012; 149: e3-e10.
23. Skala K, Gervaz P, Buchs N et al.: Risk factors for mortality – morbidity after emergency – urgens colorectal surgery. Int J Colorectal Dis 2009; 24: 311-316.
24. Eishove-Bolk J, Ellensen VS, Baatrup G: Logistics and outcome in urgens and emergency colorectal surgery. Colorectal Disease 2010; 12: e255-e259.
25. Aslar AK, Özdemir S, Mahmoudi H, Kuzu MA: Analysis of 230 cases of emergent surgery for obstructing colon cancer – lesson learned. J Gastrointest Surg 2011; 15: 110-119.
26. Sjo OH, Larsen S, Lunde OC, Nesbakken A: Short term outcome after emergency and elective surgery for colon cancer. Colorectal Disease 2009; 11: 733-739.
27. Abbott S, Eglinton TW, Ma Y et al.: Predictors of outcome in palliative colonic stent placement for malignant obstruction. Br J Surg 2014; 101: 121-126.
28. Gianotti L, Tamini N, Zespoli L et al.: A prospective evaluation of short-term and long-term results from colonic stenting for palliation or as a bridge to elective operation versus immediate surgery for large-bowel obstruction. Surg Endosc 2013; 27: 832-842.
29. Gorissen KJ, Tuynman JB, Foyer E et al.: Local recurrence after stenting for obstructing left-sided colonic cancer. Br J Surg 2013; 100: 1805-1809.
30. Richter P, Kłęk S, Bucki K et al.: Wyniki leczenia raka jelita grubego u chorych z niedrożnością mechaniczną. Pol Przegl Chir 2004; 76: 915-930.
31. Yang H-Y, Wu C-C, Jao S-W et al.: Two stage resection for malignant colonic obstructions: the timing of early resection and possible predictive factors. World J Gastroenterol 2012; 18: 3267-3271.
32. Jiang JK, Lan YT, Lin TC et al.: Primary vs. delayed resection for obstructive left-sided colorectal cancer: impact of surgery on patient outcome. Dis Colon Rectum 2008; 51: 306-311.
33. Käser SA, Glauser PM, Künzli B et al.: Subtotal colectomy for malignant left-sided colon obstruction is associated with a lower anastomotic leak rate than segmental colectomy. Anticancer Res 2012; 32: 3501-3505.
34. Frago R, Ramirez E, Millan M et al.: Current management of acute malignant large bowel obstruction: a systematic review. Am J Surg 2014; 207: 127-138.
35. Biondo S, Pares D, Frago R et al.: Large bowel obstruction: predictive factors for postoperative mortality. Dis Colon Rectum 2004; 47: 1889-1897.
36. Breitenstein S, Rickenbacher A, Berdajs D et al.: Systematic evaluation of surgical strategies for acute malignant left-sided colonic obstruction. Br J Surg 2007; 94: 1451-1460.
37. Varadarajulu S, Roy A, Lopes T et al.: Endoscopic stenting versus surgical colostomy for the management of malignant colonic obstruction: comparison of hospital costs and clinical outcomes. Surg Endosc 2011; 25: 2203-2209.
38. Lee GJ, Kim HJ, Baek J-H et al.: Comparison of short-term outcomes after elective surgery following endoscopic stent insertion and emergency surgery for obstructive colorectal cancer. Int J Surg 2013; 11: 442-446.
39. Cennamo V, Luigiano C, Coccolini F et al.: Meta-analysis of randomized trials comparing endoscopic stenting and surgical decompression for colorectal cancer obstruction. Int J Colorectal Dis 2013; 28: 855-863.
otrzymano: 2014-05-20
zaakceptowano do druku: 2014-06-30

Adres do korespondencji:
*Piotr Kamiński
Oddział Kliniczny Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej i Przewodu Pokarmowego SPSK im. Prof. W. Orłowskiego CMKP
ul. Czerniakowska 231, 00-416 Warszawa
tel. +48 (22) 621-71-73, +48 (22) 584-11-36
pwkaminski@poczta.onet.pl

Postępy Nauk Medycznych 8/2014
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych