Czytelnia Medyczna » Medycyna Rodzinna » 2/2005 » Kwas foliowy – zarys tematu. Źródła witaminy, zapobieganie wadom wrodzonym

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Ski Spa - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Kamil Hozyasz

Kwas foliowy – zarys tematu. Źródła witaminy, zapobieganie wadom wrodzonym

Folic acid: sources, prevention of congenital abnormalities – short review

z Kliniki Pediatrii Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. A. Milanowski

Summary
Taking folate before conception and then for the first trimester reduces the risk of ocurrence of congenital abnormalities. Promoting the use of folic acid supplements is an importing issue for family doctors.

Key words: folic acid, diet, periconceptional use, congenital abnormelities.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Pierwsza pomoc i opieka domowa

Postępowanie lekarzy rodzinnych w wybranych stanach nagłych

Wielka Interna Stany nagłe

W medycynie kwasem foliowym (folianami) określa się grupę związków chemicznych rozpuszczalnych w wodzie, będących pochodnymi kwasu pteroiloglutaminowego. Zawierają one pierścień zasady pterydynowej, cząsteczki kwasu paraaminobenzoesowego oraz kwasu glutaminowego. W skład naturalnych folianów wchodzi zazwyczaj od trzech do siedmiu reszt glutaminowych. Kwas foliowy, wytwarzany przez bakterie, grzyby i rośliny, jest niezbędną witaminą dla ssaków. Podobieństwo sulfonamidów do kwasu paraaminobenzoesowego jest podstawą ich hamującego wpływu na rozwój drobnoustrojów samodzielnie wytwarzających foliany. Pochodne kwasu foliowego odgrywają istotną rolę w syntezie kwasów nukleinowych oraz przenoszeniu grup jednowęglowych (przemiany aminokwasów jak: seryna, glicyna, histydyna, metionina i homocysteina; biosynteza choliny; metylacja DNA – upośledzenie tego procesu może prowdzić m.in. do utraty kontroli nad protoonkogenami). Preparaty kwasu foliowego znajdują zastosowanie w leczeniu i profilaktyce wielu patologii, np. niedokrwistości makrocytarnej, nieswoistych zapaleniach jelit, aktywnej celiakii, depresji, zaburzeniach organogenezy, nawracających poronieniach i rzucawce porodowej, miażdżycy (8). Zazwyczaj całkowita dobowa podaż kwasu foliowego (dieta + farmaceutyki) w ilości 300-400 mcg/dobę ustala stężenia promiażdżycowego aminokwasu homocysteiny, który zyskał przydomek „cholesterolu XXI wieku”, w przedziale od małych do średnich u większości osób. Kwas paraaminosalicylowy, sulfasalazyna, niektóre leki przeciwpadaczkowe, izoniazyd, doustne środki antykoncepcyjne zwiększają zapotrzebowanie na tę witaminę.

Głównym źródłem kwasu foliowego w diecie człowieka są surowe ciemnozielone i pomarańczowe warzywa oraz owoce, żółtka jaj, żółte sery, wątróbka, produkty zbożowe z „grubego” przemiału. W ostatnich latach wzrasta spożycie warzyw i owoców, ale jednocześnie występują trendy mogące zmniejszać dobową podaż tej witaminy w diecie. W wysokoprzetworzonych produktach spożywczych systematycznie maleje zawartość witaminy w czasie długotrwałego przechowywania. W Polsce nadal duże jest spożycie pieczywa, ale maleje udział wypieków z mąki żytniej (to zboże cechuje największa zawartość witaminy) na tzw. zaczynie (w czasie „wyrastania” ciasta syntetyzowane są duże ilości kwasu foliowego).

Zarówno osoby dorosłe jak i młodzież cechuje małe przeciętne spożycie kwasu foliowego (2, 3). U jednej trzeciej pacjentów hospitalizowanych w Polsce występują niedobory kwasu foliowego (6).

Każdego roku rodzi się na świecie ok. 135 milionów dzieci i aż u 3% z nich występują malformacje, jak np. wady cewy nerwowej (300 tysięcy przypadków), wady w obrębie układu krążenia, rozszczepy wargi i podniebienia. Na początku lat 90-tych XX wieku wykazano, że w okresie okołokoncepcyjnym uzupełnianie diety kobiet w kwas foliowy zmniejsza o ponad 50% ryzyko urodzenia dziecka z wadą cewy nerwowej (4, 11). W kolejnych latach wykazano korzystny wpływ folianów na ryzyko wystąpienia także innych wad wrodzonych: serca, twarzoczaszki, odbytu (zarośnięcie), kończyn (np. syndaktylii) oraz układu moczowego (np. spodziectwa). Przypuszczalnie jednym z najważniejszych mechanizmów, poprzez które kwas foliowy zmniejsza zaburzenia embriogenezy, jest oddziaływanie na metabolizm homocysteiny (7). Hiperhomocysteinemia wykazuje związek z upośledzeniem funkcji śródbłonka naczyniowego, przestrojeniem układu krzepnięcia oraz stresem oksydacyjnym, co może powodować zaburzenia zagnieżdżania zarodka i czynności jednostki płodowo-łożyskowej. Wyniki badań doświadczalnych sugerują, że kwas foliowy może chronić przed powstawaniem wad u potomstwa matek chorych na cukrzycę (15).

Od roku 1996 polski Zespół Ekspertów (12) zaleca, podobnie jak to się dzieje w wielu innych krajach (1), przyjmowanie kwasu foliowego w dawce 0,4 mg (400 mcg)/dobę przez wszystkie kobiety w wieku rozrodczym. W profilaktyce pierwotnej wad wrodzonych ważne jest rozpoczęcie przyjmowania witaminy co najmniej na 3 miesiące przed poczęciem. Wady cewy nerwowej oraz rozszczepy twarzoczaszki powstają w pierwszych tygodniach ciąży i dodatkowa podaż kwasu foliowego dopiero po stwierdzeniu ciąży ma bardzo ograniczony wpływ na zmniejszanie częstości ich występowania. Dla kobiet z grupy ryzyka urodzenia dziecka z wadą wrodzoną, potencjalnie folianozależną, rekomendowane jest stosowanie tej witaminy w dużych dawkach (do 4-15 mg/dobę).

W Polsce w latach 1996-2002 dzięki m.in. programom upowszechniania wiedzy na temat roli kwasu foliowego w zapobieganiu wadom wrodzonym zmniejszyła się o 59% umieralność niemowląt z powodu rozszczepu kręgosłupa (10). W 2001 r. 23% ankietowanych Polek posiadało wiedzę na temat kwasu foliowego a w 2003 r. już 30%, ale niestety towarzyszyło temu zmniejszenie odsetka kobiet w wieku rozrodczym przyjmujących witaminę w rekomendowanej dawce 0,4 mg/dobę (2001 r. – 15%; 2003 r. – 12%) (13). Konieczne jest większe zaanagażowanie lekarzy rodzinnych w popularyzację systematycznego przyjmowania kwasu foliowego (np. Folik – nagrodzony Złotym Otisem 2005 w kategorii preparatów przeznaczonych dla kobiet*), niedrogiej i bezpiecznej witaminy, przez wszystkie kobiety w wieku prokreacyjnym, tym bardziej, że w naszym kraju powszechnie występują jej niedobory (14). Intensywne działania edukacyjne powinny być kierowane szczególnie do osób bez wyższego wykształcenia, dopiero osiągających pełnoletność oraz palących tytoń, gdyż u nich najtrudniej jest wyrobić trwałe nawyki prozdrowotne (5, 9, 13).

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Bądźmy bezpieczni Przysposobienie obronne Podręcznik część 2

Ostre stany zagrożenia życia w chorobach wewnętrznych

Anestezjologia i intensywna opieka Klinika i pielęgniarstwo

Piśmiennictwo

1. Buttriss J.: Strategies designed to increase awareness about folates and health, and to increase folate intake: an overview. First International Conference on Folates Analysis, Bioavailability and Health, 2004: 232-233. 2.Charzewska J., et al.: Folate intake in the population of young females at reproductive age and in the elderly population. First International Conference on Folates Analysis, Bioavailability and Health, 2004: 179-183. 3.Chwojnowska Z., et al.: Folate intake in adolescent population. First International Conference on Folates Analysis, Bioavailability and Health, 2004: 170-175. 4.Czeizel A.E., Dudas I.: Prevention of the first occurrence of neural-tube defects by periconceptional vitamin supplementation. N. Engl. J. Med., 1992;327: 1832-1835. 5.De Jong-Van der Berg L.T., et al.: Trends and predictors of folic acid awarness and periconceptional use in pregnant women. Am. J. Obstet. Gynecol., 2005;192:121-128. 6.Dzieniszewski J., et al.: Nutritional status of patients hospitalised in Poland. Eur. J. Clin. Nutr., 2005; 59: 552-5560. 7. Hozyasz K.: Hiperhomocysteinemie. W: Wybrane Choroby Metaboliczne u Dzieci, red. B. Cabalska. PZWL, Warszawa 2002. 8.Hozyasz K.: Kwas foliowy - rola w profilaktyce i leczeniu wybranych chorób. Przegl. Pediatr., 1999; 29: 106-110. 9.Knudsen V.K., et al.: Low compliance with recommendations on folic acid use in relation to pregnancy: is there a need for fortification? Public. Health. Nutr., 2004; 7: 843-850. 10.Mierzejewska E., Brzeziński Z.J.: The national primary prevention program of neural tube defects in Poland. Arch. Perinat. Med., 2005; supl.: 24. 11.MRC Vitamin Study Research Group. Prevention of neural tube defects: results of the Medical Research Council vitamin study. Lancet 1991; 338: 131-137. 12.Stanowisko Zespołu Ekspertów w sprawie zapobiegania wadom wrodzonym cewy nerwowej poprzez stosowanie kwasu foliowego. Przegl. Pediatr., 1997; 27: 84-86. 13.Szamotulska K., et al.: Knowledge and behaviours toward folic acid among Polish women in 2001 and 2003 years. Arch. Perinat. Med., 2005; supl.: 57. 14.Wartanowicz M., et al.: Assessment of nutritional folate status and selected vitamin status of women of childbearing age. Eur. J. Clin. Nutr., 2001; 55; 743-747. 15.Wentzel P., et al.: Folic acid supplementation dimnishes diabetes- and glucose-induced dysmorphogenesis in rat embryos in vivo and in vitro. Diabetes 2005; 54: 546-553.

Medycyna Rodzinna 2/2005
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 2/2005:

- reklama -