Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 3/2014, s. 112-120
Sylwia Merkiel, Wojciech Chalcarz, Dagmara Mielczarek
Zwykła i dodatkowa aktywność fizyczna oraz ulubione formy spędzania czasu wolnego dzieci przedszkolnych z Turku
Ordinary and additional physical activity and favourite ways of spending leisure time in preschool children from Turek
Zakład Żywności i Żywienia, Akademia Wychowania Fizycznego, Poznań
Summary
Introduction. Physical activity plays an important role in the daily life and therefore it should be monitored constantly.
Aim. The aim was to analyse ordinary and additional physical activity in preschool children from Turek and to investigate their favourite ways of spending leisure time.
Material and methods. Parents of 110 preschoolers filled in questionnaires on general information, ordinary and additional physical activity, and favourite ways of spending leisure time during sunny and rainy weather. Statistical analysis was carried out by means of the IBM SPSS Statistics 21 computer programme. The studied population was divided according to gender.
Results. Gender had statistically significant influence on parents’ answers to nine questions concerning: the number of children in the family, children’s attendance to dance classes in the preschool, children’s attendance to football training and riding a bicycle outside preschool, daily time spent in front of a computer, playing with a ball and rollerblading as favourite ways of spending leisure time during sunny weather, as well as drawing/painting, playing with dolls and games involving physical exercise at home as favourite ways of spending leisure time during rainy weather.
Conclusions. The studied children’s low physical activity shows the need to provide funds for obligatory but free of charge physical exercise classes for children in the preschool and voluntary but also free of charge physical exercise classes outside preschool. It is also necessary to educate preschoolers’ parents, preschool staff and local authorities about the possibilities of increasing physical activity in children and reducing their sedentary time.
Wprowadzenie
Wiedza odnośnie znaczenia aktywności fizycznej dla rozwoju dziecka przedszkolnego jest bardzo dobrze udokumentowana. Podkreśla się, że regularna aktywność fizyczna daje wiele korzyści zdrowotnych zarówno dla dziecka (1), jak i dla rodziców (2). Natomiast siedzący tryb życia wpływa niekorzystnie na zdrowie i przyczynia się do zachorowania na choroby dietozależne (1-4). Dlatego okres przedszkolny trzeba traktować jako bardzo ważny w rozwoju dziecka. Szczególna rola powinna spoczywać na rodzicach (5) i nauczycielach wychowania przedszkolnego (6).
Niestety badania prowadzone na dzieciach przedszkolnych zarówno w Polsce (7-14), jak i w innych krajach (15-19) wykazują obniżenie aktywności fizycznej dzieci przedszkolnych i jednoczesny wzrost epidemii otyłości wśród dzieci i młodzieży szkolnej (20-23). Niezbędne jest monitorowanie aktywności fizycznej dzieci przedszkolnych z różnych regionów Polski i jak najszybsze podjęcie programów interwencyjnych w tym zakresie.
Cel pracy
Celem niniejszej pracy była analiza zwykłej i dodatkowej aktywności fizycznej dzieci w wieku przedszkolnym z Turku oraz poznanie ich ulubionych form spędzania czasu wolnego.
Materiał i metody
Ankietę dotyczącą informacji ogólnych oraz zwykłej i dodatkowej aktywności fizycznej z uwzględnieniem sposobu pokonywania drogi do i z przedszkola, aktywnych form spędzania czasu wolnego w przedszkolu i poza przedszkolem oraz biernych form spędzania czasu wolnego w domu, a także ulubionych form spędzania czasu wolnego podczas ładnej i podczas deszczowej pogody wypełnili rodzice 110 dzieci w wieku od 3 do 6 lat uczęszczających do przedszkola w Turku, w tym 44 dziewczynek i 66 chłopców. Ponadto, rodzice odpowiedzieli na pytania dotyczące stanu zdrowia swoich dzieci i ich rodzin oraz wyrazili swoją opinię odnośnie masy ciała i stanu zdrowia dzieci. W ankiecie wykorzystano pytania uwzględnione w naszych wcześniejszych pracach (7-11).
Badania wykonano we wrześniu 2010 roku. Na przeprowadzenie badań uzyskano zgodę Komisji Bioetycznej przy Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Przed rozpoczęciem badań zorganizowano zebranie z rodzicami w celu przekazania informacji na temat metod badań oraz uzyskania zgody rodziców na udział ich dzieci w badaniach.
Statystyczną analizę wyników przeprowadzono przy pomocy programu komputerowego IBM SPSS Statistics 21. Przyjęto podział badanej grupy dzieci w zależności od płci. Analizę zmiennych ilościowych rozpoczęto od zbadania normalności rozkładu w poszczególnych podgrupach, stosując test Shapiro-Wilka. Przyjęto, iż przy p ≤ 0,05 rozkład badanej zmiennej odbiega od normalnego. Dla analizowanych zmiennych ilościowych obliczono średnią i odchylenie standardowe. W przypadku zmiennych o rozkładzie normalnym, uzyskane średnie porównano testem t-Studenta dla dwóch prób niezależnych. Jeśli rozkład badanej zmiennej odbiegał od normalnego dla co najmniej jednej podgrupy, stosowano test U Manna-Whitneya dla dwóch prób niezależnych. Za istotne uznano różnice na poziomie istotności p ≤ 0,05. Zmienne jakościowe przedstawiono w tabelach kontyngencji. W celu określenia różnic istotnych pomiędzy cechami jakościowymi zastosowano test χ2 niezależności Pearsona. Jeśli odsetek populacji był mniejszy niż 20% w przynajmniej jednej z podgrup dla przynajmniej jednej odpowiedzi, stosowano test U Manna-Whitneya. Za istotne uznano różnice na poziomie istotności p ≤ 0,05.
Wyniki
Charakterystyka grupy
W tabelach od 1 do 3 przedstawiono w zależności od płci, odpowiednio, informacje ogólne, informacje o stanie zdrowia badanych dzieci w wieku przedszkolnym z Turku i ich rodzin, a także opinię rodziców o masie ciała i stanie zdrowia badanych dzieci. Stwierdzono statystycznie istotne zróżnicowanie odpowiedzi rodziców badanych dziewczynek i chłopców na pytanie dotyczące liczby dzieci w rodzinie. Statystycznie istotnie większy odsetek dziewczynek niż chłopców był jedynym dzieckiem w rodzinie, 45,5% vs 27,3%, a statystycznie istotnie większy odsetek chłopców niż dziewczynek wychowywał się w rodzinie z dwojgiem, 57,6% vs 47,7%, trojgiem, 12,1% vs 6,8%, czworgiem, 1,5% vs 0,0%, lub pięciorgiem, 1,5% vs 0,0%, dzieci.
Tabela 1. Informacje ogólne o badanych dzieciach i ich rodzinach.
Lp.WskaźnikDziewczynki
(n = 44)
Chłopcy
(n = 66)
Ogółem
(n = 110)
1.Wiek dziecka (lata)x– ± sd5,3 ± 1,25,3 ± 1,05,3 ± 1,1
2.Wiek matki (lata)x– ± sd32,3 ± 4,132,9 ± 4,632,7 ± 4,4
3.Wiek ojca (lata)x– ± sd34,8 ± 4,635,1 ± 5,035,0 ± 4,8
4.Wykształcenie matki (%)Zawodowe9,112,110,9
Średnie36,428,831,8
Wyższe54,559,157,3
5.Wykształcenie ojca (%)Zawodowe23,329,226,9
Średnie37,224,629,6
Wyższe39,546,243,5
6.Samoocena sytuacji materialnej w rodzinie (%)Bardzo dobra9,17,78,3
Dobra52,355,454,1
Przeciętna36,436,936,7
Zła2,30,00,9
7.Liczba dzieci w rodzinie (%)Jedno45,527,334,5
Dwoje47,757,653,6
Troje6,812,110,0
Czworo0,01,50,9
Pięcioro0,01,50,9
8.Kolejność dziecka pod względem starszeństwa (%)Pierwsze70,555,461,5
Drugie29,535,433,0
Trzecie0,06,23,7
Czwarte0,01,50,9
Piąte0,01,50,9
x ± sd – średnia ± odchylenie standardowe
Pogrubionym drukiem oznaczono istotność przy p ≤ 0,05.
Tabela 2. Informacje o stanie zdrowia badanych dzieci i ich rodzin.
Lp.WskaźnikDziewczynki
(n = 44)
Chłopcy
(n = 66)
Ogółem
(n = 110)
1.Masa urodzeniowa dziecka (kg)*3,3 ± 0,53,5 ± 0,53,4 ± 0,5
2.Uczulenie dziecka na produkty spożywcze (%)11,47,79,2
3.Inne uczulenia dziecka (%)6,816,712,7
4.Korzystanie z lekarstw przez dziecko (%)6,819,714,5
5.Stosowanie diety ze względu na stan zdrowia dziecka (%)2,33,02,7
6.Występowanie nadciśnienia tętniczego w rodzinie (%)51,258,555,6
7.Występowanie nowotworów w rodzinie (%)27,936,933,3
8.Występowanie cukrzycy w rodzinie (%)41,944,643,5
9.Występowanie zawałów serca w rodzinie (%)20,910,814,8
10.Występowanie otyłości w rodzinie (%)18,616,917,6
11.Występowanie osteoporozy w rodzinie (%)7,07,77,4
12.Występowanie hiperlipidemii w rodzinie (%)7,03,14,6
*x ± sd – średnia ± odchylenie standardowe
Tabela 3. Opinia rodziców o masie ciała oraz stanie zdrowia badanych dzieci (%).
Lp.WskaźnikDziewczynki
(n = 44)
Chłopcy
(n = 66)
Ogółem
(n = 110)
1.Masa ciała dziecka w opinii rodzicówNiedowaga9,14,66,4
Prawidłowa masa ciała88,695,492,7
Otyłość2,30,00,9
2.Stan zdrowia dziecka w opinii rodzicówJest dobry97,792,494,5
Nie jest dobry0,03,01,8
Nie wiem2,34,53,6
Zwykła i dodatkowa aktywność fizyczna
W tabelach od 4 do 7 przedstawiono, w zależności od płci, odpowiednio, pokonywanie drogi do i z przedszkola przez badane dzieci w wieku przedszkolnym z Turku, aktywne formy spędzania czasu wolnego w przedszkolu i poza przedszkolem oraz bierne formy spędzania czasu wolnego w domu. Stwierdzono statystycznie istotne zróżnicowanie odpowiedzi rodziców badanych dziewczynek i chłopców na pytania dotyczące uczęszczania dzieci na taniec w przedszkolu, uczęszczania na piłkę nożną i jeżdżenia na rowerze w czasie wolnym poza zajęciami w przedszkolu, a także na pytanie dotyczące czasu spędzanego przed komputerem w ciągu doby.
Tabela 4. Pokonywanie drogi do i z przedszkola przez badane dzieci (%).
Lp.PytanieDziewczynki
(n = 44)
Chłopcy
(n = 66)
Ogółem
(n = 110)
1.Przybycie do przedszkolaPieszo45,545,545,5
Samochodem45,543,944,5
Pieszo lub samochodem9,110,610,0
2.Powrót z przedszkola do domuPieszo47,754,551,8
Samochodem38,634,836,4
Pieszo lub samochodem13,610,611,8
Tabela 5. Aktywne formy spędzania czasu wolnego w przedszkolu przez badane dzieci (%).
Lp.PytanieDziewczynki
(n = 44)
Chłopcy
(n = 66)
Ogółem
(n = 110)
1.Uczęszczanie na zorganizowane zajęcia ruchowe 78,972,375,3
2.Uczęszczanie na gimnastykę korekcyjno-kompensacyjnąTak, bo musi11,96,68,7
Nie, ale powinno9,511,510,7
Nie, bo nie musi78,682,080,6
3.Uczęszczanie na taniec75,045,557,3
4.Uczęszczanie na rytmikę 65,954,559,1
Pogrubionym drukiem oznaczono istotność przy p ≤ 0,05.
Tabela 6. Aktywne formy spędzania czasu wolnego poza przedszkolem przez badane dzieci (%).
Lp.PytanieDziewczynki
(n = 44)
Chłopcy
(n = 66)
Ogółem
(n = 110)
1.Uczęszczanie na zorganizowane zajęcia ruchowe 25,012,117,3
2.Uczęszczanie na pływalnię63,625,047,4
3.Uczęszczanie na taniec36,40,021,1
4.Uczęszczanie na sporty walki (judo i karate)36,450,042,1
5.Uczęszczanie na piłkę nożną0,037,515,8
6.Gimnastyka w domuCodziennie11,410,610,9
5-6 razy w tygodniu2,36,14,5
3-4 razy w tygodniu18,29,112,7
1-2 razy w tygodniu27,321,223,6
Nie gimnastykuje się40,953,048,2
7.Gimnastykowanie się rodziców z dzieckiem34,128,830,9
8.Chodzenie na długie spaceryCodziennie27,337,933,6
5-6 razy w tygodniu13,612,112,7
3-4 razy w tygodniu20,524,222,7
1-2 razy w tygodniu31,822,726,4
Nie chodzi6,83,04,5
9.Jeżdżenie na rowerze86,497,092,7
Pogrubionym drukiem oznaczono istotność przy p ≤ 0,05.
Tabela 7. Bierne formy spędzania czasu wolnego w domu przez badane dzieci (%).
Lp.PytanieDziewczynki
(n = 44)
Chłopcy
(n = 66)
Ogółem
(n = 110)
1.Czas spędzony przed telewizorem w ciągu doby Mniej niż godzina11,47,89,3
1 godzina4,518,813,0
2 godziny40,943,842,6
3 godziny31,817,223,1
4 godziny i więcej11,412,512,0
2.Oglądanie telewizji wybiórczo84,182,883,3
3.Czas spędzony przed komputerem w ciągu dobyWcale47,527,335,8
Mniej niż godzina35,023,628,4
1 godzina17,536,428,4
2 godziny0,010,96,3
3 godziny0,01,81,1
Pogrubionym drukiem oznaczono istotność przy p ≤ 0,05.
Na taniec w przedszkolu uczęszczał statystycznie istotnie większy odsetek dziewczynek niż chłopców, 75,0% vs 45,5%, a statystycznie większy odsetek chłopców niż dziewczynek uczęszczał w czasie pozaprzedszkolnym na piłkę nożną, 37,5% vs 0,0%, i jeździł na rowerze, 97,0% vs 86,4%. Natomiast statystycznie istotnie większy odsetek dziewczynek niż chłopców nie korzystał z komputera, 47,5% vs 27,3%, lub spędzał przed komputerem mniej niż godzinę w ciągu doby, 35,0% vs 23,6%. Z kolei większy odsetek chłopców niż dziewczynek spędzał w ciągu doby przed komputerem jedną godzinę, 36,4% vs 17,5%, dwie godziny, 10,9% vs 0,0%, lub trzy godziny, 1,8% vs 0,0%.
Ulubione formy spędzania czasu wolnego
W tabeli 8 przedstawiono ulubione formy spędzania czasu wolnego podczas ładnej pogody przez badane dzieci w wieku przedszkolnym z Turku w zależności od płci. Stwierdzono statystycznie istotne zróżnicowanie odsetka dziewczynek i chłopców lubiących grę w piłkę i jazdę na rolkach. Ulubioną formą spędzania czasu wolnego podczas ładnej pogody dla statystycznie istotnie wyższego odsetka chłopców, 25,0%, niż dziewczynek, 4,5%, była gra w piłkę, a dla statystycznie istotnie wyższego odsetka dziewczynek niż chłopców – jazda na rolkach, 11,4% vs 0,0%.
Tabela 8. Ulubione formy spędzania czasu wolnego podczas ładnej pogody przez badane dzieci (%).
Lp.Forma spędzania czasu wolnegoDziewczynki
(n = 44)
Chłopcy
(n = 66)
Ogółem
(n = 110)
1.Jazda na rowerze50,053,151,9
2.Zabawy na placu zabaw40,929,734,3
3.Gra w piłkę4,525,016,7
4.Spacer22,715,618,5
5.Jazda na rolkach11,40,04,6
6.Jazda na hulajnodze4,54,74,6
7.Pływanie/kąpiel w jeziorze/basenie6,87,87,4
8.Inne zabawy na świeżym powietrzu31,834,433,3
Pogrubionym drukiem oznaczono istotność przy p ≤ 0,05.
W tabeli 9 przedstawiono ulubione formy spędzania czasu wolnego podczas deszczowej pogody przez badane dzieci w wieku przedszkolnym z Turku w zależności od płci. Stwierdzono statystycznie istotne zróżnicowanie odsetka dziewczynek i chłopców lubiących rysowanie/malowanie, zabawy i zajęcia ruchowe w domu oraz zabawę lalkami. Ulubionymi formami spędzania czasu wolnego podczas deszczowej pogody przez statystycznie istotnie większy odsetek dziewczynek niż chłopców było rysowanie/malowanie, 38,5% vs 19,0%, zabawy i zajęcia ruchowe w domu, 7,7% vs 0,0%, oraz zabawa lalkami, 15,4% vs 0,0%.
Tabela 9. Ulubione formy spędzania czasu wolnego podczas deszczowej pogody przez badane dzieci (%).
Lp.Forma spędzania czasu wolnegoDziewczynki
(n = 44)
Chłopcy
(n = 66)
Ogółem
(n = 110)
1.Oglądanie telewizji28,231,730,4
2.Czytanie książek2,66,34,9
3.Spacer2,63,22,9
4.Rysowanie/malowanie38,519,026,5
5.Układanie klocków7,719,014,7
6.Komputer10,312,711,8
7.Układanie puzzli10,311,110,8
8.Gry planszowe10,320,616,7
9.Zabawy i zajęcia ruchowe w domu7,70,02,9
10.Zabawa lalkami15,40,05,9
11.Zabawa samochodami0,06,33,9
12.Inne zabawy w domu30,844,439,2
Pogrubionym drukiem oznaczono istotność przy p ≤ 0,05.
Dyskusja
Charakterystyka grupy
Grupa badanych dzieci przedszkolnych z Turku była liczniejsza tylko od grupy dzieci z przedszkoli darłowskich (10). Bardziej liczne były grupy dzieci w wieku przedszkolnym z Nowego Sącza i okolic (7), województwa mazowieckiego (9), Poznania (8) i Piły (11). Zarówno badane dziewczynki, jak i chłopcy z Turku byli starsi od, odpowiednio, dziewczynek i chłopców z przedszkoli w Darłowie (10) i w Pile (11), a młodsi od dzieci z Poznania (8). Natomiast badane dziewczynki z Turku były starsze od dziewczynek z przedszkoli mazowieckich (9), a badani chłopcy byli młodsi od chłopców z przedszkoli mazowieckich (9). I matki, i ojcowie badanych dziewczynek z przedszkoli w Turku byli młodsi, odpowiednio, od matek i ojców dziewczynek z przedszkoli w Darłowie (10) i Poznaniu (8), a starsi od, odpowiednio, matek i ojców dziewczynek z przedszkoli pilskich (11). Matki badanych dziewczynek z przedszkoli w Turku były młodsze od matek dziewczynek z przedszkoli mazowieckich (9), a ojcowie – starsi. Natomiast matki i ojcowie badanych chłopców z przedszkoli w Turku byli starsi, odpowiednio, od matek i ojców chłopców z przedszkoli w Darłowie (10), Pile (11) i województwie mazowieckim (9), a młodsi od, odpowiednio, matek i ojców chłopców z przedszkoli w Poznaniu (8). Wyższy odsetek matek niż ojców z wyższym wykształceniem w badanej grupie dzieci z przedszkoli w Turku potwierdza, że wyższym wykształceniem w Polsce legitymuje się większy odsetek kobiet niż mężczyzn (24) i był obserwowany również we wcześniej badanych grupach dzieci w wieku przedszkolnym z różnych regionów Polski (8-11).
Odsetek rodziców badanych dziewczynek i chłopców w wieku przedszkolnym z Turku oceniających swoją sytuację finansową jako bardzo dobrą był niższy od odsetka, odpowiednio, rodziców dziewczynek i chłopców z Darłowa (10), Piły (11) i Mazowsza (9). Również odsetek rodziców badanych chłopców w wieku przedszkolnym z Turku, który ocenił swoją sytuację finansową jako bardzo dobrą, był niższy od odsetka rodziców chłopców z Poznania (8). Natomiast odsetek rodziców badanych dziewczynek w wieku przedszkolnym z Turku, który ocenił swoją sytuację finansową jako bardzo dobrą, był wyższy od odsetka rodziców dziewczynek z Poznania (8).
Masa urodzeniowa badanych chłopców w wieku przedszkolnym z Turku była wyższa od masy urodzeniowej zarówno chłopców, jak i dziewczynek z przedszkoli w Darłowie (10), Pile (11) i na Mazowszu (9), a masa urodzeniowa badanych dziewczynek z przedszkola w Turku była taka sama jak masa urodzeniowa dziewczynek z przedszkoli w Darłowie (10) i w Pile (11) i wyższa od masy urodzeniowej dziewczynek z Mazowsza (9).
Odsetek badanych dziewczynek z Turku, które były uczulone na produkty spożywcze, był taki sam jak wśród dziewczynek z przedszkoli pilskich (11) i wyższy niż wśród dziewczynek z przedszkoli w Darłowie (10) i na Mazowszu (9). Natomiast odsetek badanych chłopców w wieku przedszkolnym z Turku, który był uczulony na produkty spożywcze, był niższy od odsetka chłopców z przedszkoli w Darłowie (10) i na Mazowszu (9), ale wyższy od odsetka chłopców z przedszkoli pilskich (11). Odsetek badanych dziewczynek z Turku, których rodzice poinformowali o występowaniu innych uczuleń i które korzystały z lekarstw, był niższy niż wśród dziewczynek z wcześniej badanych przedszkoli (9-11). Odsetek badanych chłopców z Turku, których rodzice poinformowali o występowaniu innych uczuleń, był wyższy niż wśród chłopców z wcześniej badanych przedszkoli (9-11), a odsetek badanych chłopców z Turku, którzy korzystali z lekarstw, był wyższy od odsetka chłopców z Darłowa (10), ale niższy od odsetka chłopców z Piły (11) i Mazowsza (9). Mimo że w przypadku uczuleń wskazane jest stosowanie specjalnych diet (25, 26), to, podobnie jak we wcześniejszych badaniach (9-11), znikomy odsetek badanych dzieci z Turku stosował dietę. Jest to bardzo niekorzystne, tym bardziej, że rodzice badanych dzieci zawyżyli ocenę zdrowia własnych dzieci. Podobne zachowanie stwierdzono również wśród rodziców dzieci z wcześniej badanych przedszkoli (9-11). Nieumiejętność oceny zdrowia własnych dzieci może prowadzić do wielu niebezpieczeństw, tym bardziej, że z uwagi na występowanie w rodzinach badanych dzieci chorób dietozależnych wskazane jest zastosowanie dla tych dzieci odpowiednich diet. Konieczna jest także współpraca z lekarzem pediatrą, na co już dawno zwróciliśmy uwagę (27, 28).
Odsetek rodziców, którzy poinformowali o występowaniu większości chorób dietozależnych w rodzinach badanych dziewczynek, był niższy niż w rodzinach wcześniej badanych dziewczynek (9-11). Natomiast odsetek rodziców chłopców, którzy poinformowali o występowaniu większości chorób dietozależnych w rodzinach, był wyższy niż w rodzinach wcześniej badanych chłopców (9-11).
Zwykła i dodatkowa aktywność fizyczna
Bardzo niekorzystnie należy ocenić, że odsetek badanych dzieci płci obojga z przedszkoli w Turku, który z rana zawsze był przywożony do przedszkola samochodem, przewyższał odsetek dzieci z Nowego Sącza i okolic (7), Poznania (8), Mazowsza (9) i Darłowa (10). Jest to wynikiem wzrostu dostępności samochodu i korzystania z niego we wszystkich codziennych sytuacjach, w tym w przywożeniu dzieci do przedszkola, co ma zapewne, w mylnej opinii rodziców, polepszyć stan zdrowia ich dzieci. Wzrost odsetka dzieci przywożonych samochodem na przestrzeni lat opisali również badacze australijscy (29). Z kolei badacze amerykańscy (30) zwrócili uwagę na to, że codzienne przywożenie dzieci samochodami do przedszkoli i szkół spowoduje dalsze zmniejszenie ich aktywności fizycznej. Należy podkreślić, że pozbawienie dzieci codziennego spaceru, jakim jest droga z domu do przedszkola i z powrotem do domu, niezależnie od warunków atmosferycznych, nie polepszy ich stanu zdrowia. Dlatego korzystnie należy ocenić, że odsetek badanych dzieci płci obojga z przedszkoli w Turku, który pieszo wracał z przedszkola do domu, był wyższy od odsetka dzieci przychodzących pieszo do przedszkola. Podobne zjawisko zaobserwowano również wśród dzieci przedszkolnych z Mazowsza (9), Darłowa (10) i Piły (11). To, że większy odsetek badanych dzieci płci obojga z przedszkola w Turku wracał pieszo do domu, wynika najprawdopodobniej z tego, że dzieci były odbierane przez niezmotoryzowanych członków rodziny.
Odsetek badanych dziewczynek i chłopców z przedszkola w Turku, który uczęszczał na zorganizowane zajęcia ruchowe w przedszkolu, był niższy od odsetka, odpowiednio, dziewczynek i chłopców z przedszkoli darłowskich (10), a wyższy od odsetka, odpowiednio, dziewczynek i chłopców z przedszkoli pilskich (11). Natomiast odsetek dziewczynek z przedszkoli mazowieckich (9) uczęszczający na zorganizowane zajęcia ruchowe w przedszkolu był niższy od odsetka badanych dziewczynek z przedszkola w Turku, a odsetek chłopców z przedszkoli mazowieckich (9) był wyższy od odsetka chłopców z przedszkola w Turku. Na gimnastykę korekcyjno-kompensacyjną uczęszczał mniejszy odsetek badanych dziewczynek i chłopców z przedszkola w Turku od odsetka, odpowiednio, dziewczynek i chłopców z przedszkoli nowosądeckich (7), poznańskich (8) i mazowieckich (9), a wyższy od odsetka, odpowiednio, dziewczynek i chłopców z przedszkoli pilskich (11). Natomiast odsetek dziewczynek z przedszkoli darłowskich (10) uczęszczający na gimnastykę korekcyjno-kompensacyjną był niższy od odsetka badanych dziewczynek z przedszkola w Turku, a odsetek chłopców z przedszkoli darłowskich (10) był wyższy od odsetka badanych chłopców z przedszkola w Turku. Na rytmikę uczęszczał mniejszy odsetek badanych dziewczynek i chłopców z przedszkola w Turku od odsetka, odpowiednio, dziewczynek i chłopców z przedszkoli w Darłowie (10) i w Pile (11). Odsetek badanych dziewczynek z przedszkola w Turku uczęszczający na rytmikę był niższy od odsetka dziewczynek z przedszkoli mazowieckich (9), a odsetek badanych chłopców z przedszkola w Turku uczęszczający na rytmikę był wyższy od odsetka chłopców z przedszkoli mazowieckich (9). Na taniec uczęszczał znacznie wyższy odsetek badanych dziewczynek i chłopców z przedszkola w Turku od, odpowiednio, odsetka dziewczynek i chłopców z przedszkoli pilskich (11).
Odsetek badanych chłopców z przedszkola w Turku uczęszczający na zorganizowane zajęcia ruchowe poza przedszkolem był najniższy w porównaniu do odsetka zarówno badanych dziewczynek z przedszkola w Turku, jak i dziewczynek i chłopców z wcześniej badanych przedszkoli w Nowym Sączu i okolicy (7), Poznaniu (8), Darłowie (10), Pile (11) i na Mazowszu (9). Odsetek badanych dziewczynek z przedszkola w Turku uczęszczający na zorganizowane zajęcia ruchowe poza przedszkolem był wyższy również od odsetka dziewczynek i chłopców z przedszkoli w Pile (11) i na Mazowszu (9). Odsetek badanych dziewczynek z Turku uczęszczający na zorganizowane zajęcia ruchowe poza przedszkolem, który uczęszczał na pływalnię, był wyższy od odsetka zarówno badanych chłopców z przedszkola w Turku, jak i od odsetka dziewczynek i chłopców z wcześniej badanych przedszkoli (7-11). Wybranie przez rodziców pływania, jako głównej, zorganizowanej formy aktywności fizycznej, należy ocenić bardzo korzystnie. Pływanie jest sportem ogólnorozwojowym (31, 32) i warto byłoby go upowszechnić, na wzór brytyjski (33), poprzez bezpłatne zajęcia dla dzieci i rodziców. Również wybór sportów walki, judo i karate, dla co drugiego badanego chłopca z przedszkola w Turku uczęszczającego na zorganizowane zajęcia ruchowe poza przedszkolem należy ocenić korzystnie z uwagi na poprawę zdolności motorycznych dziecka (34). We wcześniej badanych przedszkolach w sportach walki, przede wszystkim karate, uczestniczyło zawsze więcej chłopców niż dziewczynek (9, 10), ale zajęcia te wybierano co najwyżej dla co szóstego chłopca uczęszczającego na zorganizowane zajęcia ruchowe poza przedszkolem (10).
Podobnie jak wśród dzieci z wcześniej badanych przedszkoli w Nowym Sączu i okolicy (7), Poznaniu (8), Darłowie (10), Pile (11) oraz na Mazowszu (9), z własnym dzieckiem gimnastykował się większy odsetek rodziców badanych dziewczynek niż chłopców, a jeżdżenie na rowerze należało do najbardziej popularnej formy aktywności fizycznej, z której korzystał większy odsetek chłopców niż dziewczynek.
Wśród badanych dzieci z przedszkola w Turku, w porównaniu do dzieci z wcześniej badanych przedszkoli (7-11), większy odsetek dziewczynek dłużej oglądał telewizję, a większy odsetek chłopców więcej czasu spędzał przed komputerem. Jednocześnie odsetek badanych dziewczynek z przedszkola w Turku, który oglądał wybiórczo telewizję, był najniższy w porównaniu do odsetka dziewczynek z wcześniej badanych przedszkoli (7-11), a odsetek badanych chłopców z przedszkola w Turku, który oglądał wybiórczo telewizję, był nieznacznie wyższy tylko od odsetka chłopców z mazowieckich przedszkoli (9). Zachowania te należy ocenić bardzo niekorzystnie, gdyż dziecko spędzające czas przed ekranem telewizora lub komputera ogranicza bezpośredni kontakt i możliwość spędzania czasu wolnego z rodzicami, rodzeństwem i rówieśnikami, a jednocześnie u takiego dziecka wzrasta prawdopodobieństwo wystąpienia wad wzroku i postawy oraz nieprawidłowości w rozwoju psychoruchowym (35-38). Siedzący tryb życia utrwala się wraz z wiekiem (39, 40) i jest przyczyną nagminnego występowania otyłości w wysoko rozwiniętych społeczeństwach, w tym również w Polsce (20). Zazwyczaj oglądaniu telewizji towarzyszy szkodliwy zwyczaj spożywania niezalecanej, wysokoenergetycznej i niezdrowej żywności, która jest intensywnie reklamowana i adresowana przede wszystkim do dzieci i młodzieży. Aby przeciwdziałać tym niekorzystnym zjawiskom, zaleca się ograniczenie czasu spędzanego przed telewizorem do poniżej jednej godziny w ciągu dnia dla dzieci w wieku od 2 do 4 lat i do maksimum dwóch godzin w ciągu dnia dla dzieci w wieku od 5 do 6 lat (41, 42).
Ulubione formy spędzania czasu wolnego
Wśród badanych dzieci płci obojga z przedszkola w Turku, podobnie jak wśród chłopców i dziewczynek z przedszkoli w Pile (11), jazda na rowerze była najczęściej wskazywaną ulubioną formą spędzania czasu wolnego podczas ładnej pogody. Ten rodzaj aktywności fizycznej był również lubiany przez największy odsetek chłopców z przedszkoli w Darłowie (10), Poznaniu (8) i na Mazowszu (9). Plac zabaw był drugim pod względem popularności ulubionym rodzajem aktywności fizycznej wśród badanych dziewczynek z przedszkola w Turku, podobnie jak wśród dziewczynek z przedszkoli w Pile (11) i Darłowie (10). Natomiast wśród badanych chłopców z przedszkola w Turku inne zabawy na świeżym powietrzu były drugim pod względem popularności rodzajem aktywności fizycznej, podobnie jak wśród chłopców z przedszkoli w Pile (11). Bardzo korzystne jest to, że do ulubionych form spędzania czasu wolnego podczas ładnej pogody należały wszelkie formy aktywności fizycznej uprawiane na świeżym powietrzu. Wiadomo, że dzieci, które spędzają więcej czasu na świeżym powietrzu, są bardziej aktywne, a codzienna umiarkowana aktywność fizyczna na świeżym powietrzu wpływa korzystnie na ich układ immunologiczny (43, 44). Dlatego rodzice powinni stworzyć dzieciom odpowiednie warunki do tego, by mogły te ulubione zajęcia realizować jak najdłużej w ciągu dnia.
Z obserwacji ulubionych form spędzania czasu wolnego przez badane dzieci płci żeńskiej i męskiej z przedszkola w Turku wynika, że pewne stereotypy kulturowe dotyczące zajęć odpowiednich dla płci żeńskiej i męskiej utrzymują się zarówno podczas ładnej, jak i deszczowej pogody, a inne ulegają zmianie. I tak podczas ładnej pogody większy odsetek dziewczynek niż chłopców najbardziej lubił bawić się na placu zabaw, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10), Poznania (8) i Piły (11), chodzić na spacery, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10), Mazowsza (9), Poznania (8) i Piły (11), oraz jeździć na rolkach, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10) i Piły (11). Natomiast podczas deszczowej pogody większy odsetek dziewczynek niż chłopców najbardziej lubił rysować, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10), Mazowsza (9), Poznania (8) i Piły (11), bawić się lalkami, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10), Mazowsza (9) i Piły (11), oraz brać udział w zabawach i zajęciach ruchowych w domu, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10), Mazowsza (9) i Poznania (8). Z kolei większy odsetek chłopców niż dziewczynek podczas ładnej pogody najbardziej lubił grać w piłkę, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10), Mazowsza (9), Poznania (8) i Piły (11), a podczas deszczowej pogody preferował oglądanie telewizji, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10), Mazowsza (9), Poznania (8) i Piły (11), czytanie książek, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10), Mazowsza (9), Poznania (8) i Piły (11), układanie klocków, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10), Mazowsza (9) i Piły (11), gry planszowe, podobnie jak wśród dzieci z Darłowa (10) i Mazowsza (9), a także zabawę samochodami, podobnie jak wśród dzieci z Piły (11). Natomiast zbliżony odsetek badanych dzieci płci obojga z przedszkola w Turku lubił jeździć na hulajnodze i pływać podczas ładnej pogody, a spacerować podczas deszczowej pogody, czego nie stwierdzono wśród dzieci z wcześniej analizowanych przedszkoli (8-11).
Zróżnicowanie zachowań w zakresie aktywności fizycznej pomiędzy dziewczynkami i chłopcami jest cechą charakterystyczną (45, 46) i obrazuje tradycyjne spojrzenie na te zajęcia jako zależne od płci, co nie jest korzystne dla wzajemnego ich zrozumienia się w przyszłości (47). Dlatego nie powinno się ani utrwalać stereotypów kulturowych w zakresie aktywności fizycznej pomiędzy obu płciami, ani też tworzyć nowych.
Z uwagi na to, że zorganizowane zajęcia ruchowe, prowadzone przez doświadczonych nauczycieli, odgrywają bardzo ważną rolę w kształtowaniu umiejętności motorycznych dziecka (48), należałoby, w dobrze rozumianym interesie zdrowia publicznego, wprowadzić bezpłatne i obowiązkowe zajęcia ruchowe w przedszkolu oraz nieobowiązkowe zajęcia ruchowe dla każdego dziecka poza przedszkolem. Konieczne jest również upowszechnienie wśród rodziców dzieci w wieku przedszkolnym, nauczycieli wychowania fizycznego i władz samorządowych wiedzy na temat roli zorganizowanych zajęć ruchowych w rozwoju motorycznym dziecka. Przydatne do tego celu mogą być programy zwiększenia aktywności fizycznej (49-52).
Wnioski
1. Aktywność fizyczną badanych dzieci płci obojga z przedszkoli w Turku należy ocenić jako niską, co spowodowane było, w porównaniu do aktywności fizycznej wcześniej badanych przedszkolaków z innych regionów Polski, zwiększeniem odsetka dzieci przywożonych do przedszkola samochodem, spędzających więcej czasu przed ekranem telewizora lub komputera, przy jednoczesnym obniżeniu odsetka dzieci uczęszczających na zorganizowane zajęcia ruchowe w przedszkolu i poza przedszkolem.
2. Aby przeciwdziałać tym niekorzystnym zmianom, wskazane jest przeznaczenie środków finansowych na prowadzenie pod kierunkiem wykwalikowanych nauczycieli bezpłatnych i obowiązkowych zajęć dla dzieci przedszkolnych podczas pobytu w przedszkolu oraz dobrowolnych i bezpłatnych zajęć pozaprzedszkolnych.
3. Niezbędne jest również objęcie edukacją rodziców dzieci w wieku przedszkolnym, nauczycieli przedszkolnych i władz samorządowych w zakresie możliwości zwiększenia aktywności fizycznej dzieci i ograniczenia czasu spędzanego w sposób bierny.
Piśmiennictwo
1. Timmons BW, LeBlanc AG, Carson V et al.: Systematic review of physical activity and health in the early years (aged 0-4 years). Appl Physiol Nutr Metab 2012; 37(4): 773-792. 2. Warburton DE, Charlesworth S, Ivey A et al.: A systematic review of the evidence for Canada’s physical activity guidelines for adults. Int J Behav Nutr Phys Act 2010; 7: 39. doi: 10.1186/1479-5868-7-39. 3. LeBlanc AG, Spence JC, Carson V et al.: Systematic review of sedentary behaviour and health indicators in the early years (aged 0-4 years). Appl Physiol Nutr Metab 2012; 37(4): 753-772. 4. Williams DM, Raynor HA, Ciccolo JT: A review of TV viewing and its associations with health outcomes in adults. Am J Lifestyle Med 2008; 2(3): 250-259. 5. Carson V, Janssen I: Associations between factors within the home setting and screen time among children aged 0-5 years: a cross-sectional study. BMC Public Health 2012; 12: 539. doi:10.1186/1471-2458-12-539. 6. Ward DS: Physical activity in young children: the role of child care. Med Sci Sports Exerc 2010; 42: 499-501. 7. Chalcarz W, Merkiel S: Charakterystyka aktywności ruchowej nowosądeckich dzieci w wieku przedszkolnym. Med Sport 2005; 21(6): 425-431. 8. Chalcarz W, Merkiel S, Pach D, Lasak Ż: Charakterystyka aktywności fizycznej poznańskich dzieci w wieku przedszkolnym. Med Sport 2008; 24(5): 318-329. 9. Merkiel S, Chalcarz W, Deptuła M: Porównanie aktywności fizycznej oraz ulubionych form spędzania czasu wolnego dziewczynek i chłopców w wieku przedszkolnym z województwa mazowieckiego. Rocz Panstw Zakl Hig 2011; 62(1): 93-99. 10. Merkiel S, Chalcarz W, Roszak M: Analiza aktywności fizycznej dzieci w wieku przedszkolnym z Darłowa. Część I. Zwykła i dodatkowa aktywność fizyczna oraz ulubione formy spędzania czasu wolnego. Med Rodz 2014; 17(1): 3-11. 11. Chalcarz W, Merkiel S: Analysis of physical activity in preschool children from Piła. Part 1. Ordinary and additional physical activity and favourite ways of spending leisure time. New Med (Wars) 2014; 18(1): 3-11. 12. Merkiel S, Chalcarz W, Roszak M: Analiza aktywności fizycznej dzieci w wieku przedszkolnym z Darłowa. Część II. Umiejętności ruchowe, sprzęt sportowo-rekreacyjny oraz postawy rodziców wobec aktywności fizycznej. Med Rodz 2014; 17(1): 12-18. 13. Merkiel S, Chalcarz W: Analysis of physical activity in preschool children from Piła. Part 2. Motor skills, sports equipment and parents’ attitude towards physical activity. New Med (Wars) 2014; 18(1): 12-18. 14. Merkiel S, Chalcarz W, Deptuła M: Umiejętności ruchowe i sprzęt sportowo-rekreacyjny dzieci w wieku przedszkolnym z województwa mazowieckiego oraz postawy ich rodziców wobec aktywności fizycznej. Med Rodz 2014; 17(2): 46-53. 15. Benjamin SE, Haines J, Ball SC, Ward DS: Improving nutrition and physical activity in child care: What parents recommend. J Am Diet Assoc 2008; 108(11): 1907-1911. doi: 10.1016/j.jada.2008.08.018. 16. Jones R, Wells M, Okely A et al.: Is an online healthy lifestyles program acceptable for parents of preschool children? Nutr Diet 2011; 68(2): 149-154. doi: 10.1111/j.1747-0080.2011.01514.x. 17. Sharma S, Ru-Jye C, Hedberg AM: Pilot-testing CATCH Early Childhood: A Preschool-based Healthy Nutrition and Physical Activity Program. Am J Health Educ 2011; 42(1): 12-23. 18. Kordi R, Nourian R, Ghayour M et al.: Development and evaluation of a basic physical and sports activity program for preschool children in nursery schools in Iran: an interventional study. Iran J Pediatr 2012; 22(3): 357-363. 19. Tremblay L, Boudreau-Larivière C, Cimon-Lambert K: Promoting Physical Activity in Preschoolers: A Review of the Guidelines, Barriers, and Facilitators for Implementation of Policies and Practices. Can Psychol 2012; 53(4): 280-290. 20. Kułaga Z: Epidemiologia nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży w Polsce. Dostępne na stronie: http://www.pzh.gov.pl/page/fileadmin/user_upload/aktualnosci/24.10.2012/Zbigniew%20Ku%B3aga%20nadwaga%20i%20oty%B3o%9Cc%20w%9Cr%F3d%20dzieci_CZD_24.10.2012.pdf. Stan z dnia 5 stycznia 2014 roku. 21. Brown RE, Willis TA, Aspinall N et al.: Preventing child obesity: a long-term evaluation of the HENRY approach. Community Pract 2013; 86(7): 23-27. 22. Carter D: U.S. Obesity: some good news, some bad: a more comprehensive approach is called for. Am J Nurs 2013; 113(11): 17. doi: 10.1097/01.NAJ.0000437100.38114.9b. 23. Silveira JA, Colugnati FA, Cocetti M, Taddei JA: Secular trends and factors associated with overweight among Brazilian preschool children: PNSN-1989, PNDS-1996, and 2006/07. J Pediatr (Rio J) 2014; 90(3): 258-266. doi: 10.1016/j.jped.2013.09.003. 24. Główny Urząd Statystyczny: Rocznik demograficzny Polski. Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa 2012. 25. Waddell L: Living with food allergy. J Fam Health Care 2011; 21(4): 21-28. 26. Crowley ET, Williams LT, Brown LJ: How do mothers juggle the special dietary needs of one child while feeding the family? A qualitative exploration. Nutr Diet 2012; 69(4): 272-277. doi: 10.1111/j.1747-0080.2012.01604.x. 27. Chalcarz W: Koncepcja nauczania zasad żywienia w profilaktyce chorób cywilizacyjnych. Nowa Szkoła 1991; 47: 330-332. 28. Chalcarz W, Romańska I, Ziętkiewicz E: Konieczność uwzględnienia zasad żywienia w profilaktyce chorób cywilizacyjnych w nauczaniu początkowym. Nauczanie Początkowe 1991/1992; 15(1): 47-50. 29. van der Ploeg HP, Merom D, Corpuz G, Bauman AE: Trends in Australian children traveling to school 1971-2003: burning petrol or carbohydrates? Prev Med 2008; 46(1): 60-62. Epub 2007 Jun 7. 30. Cooper AR, Andersen LB, Wedderkopp N et al.: Physical activity levels of children who walk, cycle, or are driven to school. Am J Prev Med 2005; 29(3): 179-184. 31. Beggs S, Foong YC, Le HC et al.: Swimming training for asthma in children and adolescents aged 18 years and under. Cochrane Database Syst Rev 2013; 4: 1-66. doi: 10.1002/14651858.CD009607.pub2. 32. Bfro M, Fugedi B, Revesz L: The role of teaching swimming in the formation of a conscious healthy lifestyle. IJARE 2007; 1: 269-284. 33. Evans AB, Sleap M: “Swim for Health”: Program Evaluation of a Multiagency Aquatic Activity Intervention in the United Kingdom. IJARE 2013; 7: 24-38. 34. Božanić A, Bešlija T: Relations between fundamental motor skills and specific karate technique in 5-7 year old begginers. Sport Sci 2010; 3(1): 79?83. 35. Owens J, Maxim R, McGuinn M et al.: Television-viewing habits and sleep disturbance in school children. Pediatrics 1999; 104(3): 1-8. 36. Manios Y, Kourlaba G, Kondaki K et al.: Obesity and television watching in preschoolers in Greece: The GENESIS study. Obes 2009; 17(11): 2047-2053. doi: 10.1038/oby.2009.50. 37. Zimmerman FJ, Bell JF: Associations of television content type and obesity in children. Am J Public Health 2010; 100(2): 334-340. doi: 10.2105/AJPH.2008.155119. 38. Cox R, Skouteris H, Rutherford L et al.: Television viewing, television content, food intake, physical activity and body mass index: a cross-sectional study of preschool children aged 2-6 years. Health Promot J Austr 2012; 23(1): 58-62. 39. Pagani LS, Fitzpatrick C, Barnett TA, Dubow E: Prospective associations between early childhood television exposure and academic, psychosocial, and physical well-being by middle childhood. Arch Pediatr Adolesc Med 2010; 164(5): 425-431. doi: 10.1001/archpediatrics.2010.50. 40. Janz KF, Burns TL, Levy SM: Tracking of activity and sedentary behaviors in childhood: The Iowa Bone Development Study. Am J Prev Med 2005; 29(3): 171-178. doi:10.1016/j.amepre.2005.06.001. 41. Tremblay MS, Leblanc AG, Carson V et al.: Canadian Society for Exercise Physiology: Canadian Sedentary Behaviour Guidelines for the Early Years (aged 0-4 years). Appl Physiol Nutr Metab 2012; 37(2): 370-391. doi: 10.1139/h2012-019. 42. Canadian Society for Exercise Physiology. Canadian sedentary behaviors guidelines for children (aged 5–11 years). Dostępne na stronie: http://www.csep.ca/guidelines. Stan z dnia 31 lipca 2014 roku. 43. Walsh NP, Gleeson M, Shephard RJ et al.: Position statement. Part one: Immune function and exercise. Exerc Immunol Rev 2011; 17: 6-63. 44. Walsh NP, Gleeson M, Pyne DB et al.: Position statement part two: maintaining immune health. Exerc Immunol Rev 2011; 17: 64-103. 45. Thorne B: Gender Play: Girls and Boys in School. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press 1993. 46. Nielsen G, Pfister G, Andersen LB: Gender differences in the daily physical activities of Danish school children. EPER 2011; 17(1): 69-90. doi: 10.1177/1356336X11402267. 47. Goleman D: Inteligencja emocjonalna. Sukces w życiu zależy nie tylko od intelektu, lecz od umiejętności kierowania emocjami. Wydanie jubileuszowe światowego bestselleru. Media Rodzina, Poznań 2012. 48. Van Cauwenberghe E, Labarque V, Gubbels J et al.: Preschooler’s physical activity levels and associations with lesson context, teacher’s behavior, and environment during preschool physical education. Early Child Res Q 2012; 27(2): 221-230. 49. Ożdziński J, Chalcarz W: Zdrowie przez wychowanie fizyczne i sport. Wychow Fiz Zdr 1994; 4: 193-197. 50. Physical Activity Guidelines for Americans Midcourse Report Subcommittee of the President’s Council on Fitness, Sports & Nutrition. Physical Activity Guidelines for Americans Midcourse Report: Strategies to Increase Physical Activity Among Youth. Washington, DC: U.S. Department of Health and Human Services, 2012. 51. The British Heart Foundation National Centre for Physical Activity and Health (BHFNC). Physical activity guidelines for the early years. Dostępne na stronie: http://www.bhfactive.org.uk/earlyyearsguidelines/index.html. Stan z dnia 3 stycznia 2014 roku. 52. Canadian Physical Activity Guidelines and Canadian Sedentary Behaviour Guidelines. Your Plan to Get Active Every Day. Canadian Society for Exercise Physiology. Dostępne na stronie: www.csep.ca/guidelines. Stan z dnia 3 stycznia 2014 roku.
otrzymano: 2014-07-01
zaakceptowano do druku: 2014-08-04

Adres do korespondencji:
Sylwia Merkiel
Zakład Żywności i Żywienia AWF
ul. Królowej Jadwigi 27/39,
61-871 Poznań
tel. +48 (61) 835-52-87
sylwiamerkiel@awf.poznan.pl

Medycyna Rodzinna 3/2014
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna