Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 3/2014, s. 136-140
*Anna Kędzia1, Marta Ziółkowska-Klinkosz1, Barbara Kochańska2, Andrzej W. Kędzia3, Alina Gębska1
Ocena aktywności olejku eterycznego z Cannabis sativa L. wobec bakterii beztlenowych
Evaluation of activity essential oil from Cannabis sativa L. against anaerobic bacteria
1Zakład Mikrobiologii Jamy Ustnej, Katedra Mikrobiologii, Gdański Uniwersytet Medyczny
Kierownik Zakładu i Katedry: prof. dr hab. Anna Kędzia
2Katedra i Zakład Stomatologii Zachowawczej, Gdański Uniwersytet Medyczny
Kierownik Katedry i Zakładu: dr hab. Barbara Kochańska prof. nadzw.
3Katedra Auksologii Klinicznej i Pielęgniarstwa Pediatrycznego, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Kierownik Zakładu: dr hab. Andrzej W. Kędzia
Summary
Cannabis sativa L. is an annual herbaceous plant, belonging to the family Cannabinaceae. More then 525 constituents have been identified from Cannabis. These are mainly volatile terpenes and sesquiterpenes. Plant contains Δ9-tetrahydrocannabinol, cannabidiol, cannabinol, α-terpinene, myrcene, trans-β-ocimene, α-terpinolene, α-humulene, trans-caryophyllene and cannabichromene. Cannabis sativa possess antimicrobial, antifungal, antiviral and antiparasitic activity. The aim of this study was to determine the antimicrobial activity of cannabis essential oil against anaerobic bacteria. The strains of anaerobes were isolated from various infections of oral cavity. A total of 33 anaerobic bacteria and 6 reference strains were tested. Investigation was carried out using the plate dilution technique in Brucella agar supplemented with 5% defibrinated sheep blood, menadione and hemin. Inoculum contained 105 CFU per spot was seeded with Steers replicator upon the surface of agar with various oil concentrations as well as upon that no oil added (anaerobic strains growth control). Incubation the plates was performed in anaerobic conditions, in anaerobic jar, in 37°C for 48 hours. MIC was defined as the lowest concentrations of the cannabis oil inhibiting the growth of tested anaerobes. The results indicated that the Cannabis sativa essential oil was active against the 27 (82%) tested strains of anaerobic bacteria to the concentrations from ranges ≤ 0.8-12.5 mg/ml. The strains of Prevotella and Porphyromonas were sensitive to the concentrations in ranges from 3.1 to 6.2 mg/ml. The strains of Bacteroides and Fusobacterium were the lowest sensitive (MIC ≥ 12.5 mg/ml). The oil was very active against the all Gram-positive anaerobes. The concentrations in ranges from ≤ 0.8 to 3.1 mg/ml inhibited the growth of 100% of the cocci and rods tested. The Gram-positive anaerobic bacteria were the more susceptible to cannabis essential oil than the Gram-negative.
Konopie siewne (Cannabis sativa L.) były znane już w starożytności. Były one wymieniane w tekstach papirusów egipskich z Teb (1700-1300 lat p.n.e.), w opisach znajdujących się na glinianych tablicach sumeryjskich z Niniwy (ok. 1500 lat p.n.e.), w papirusach etiopskich (1350 lat p.n.e.) oraz tekstach dotyczących ziół Cesarza Chin Shen-Nunga w XXVIII w. p.n.e. Konopie opisali też Dioskurides i Pliniusz Starszy (w I w. n.e.) oraz Galen (II w. n.e.) (1-4).
Cannabis sativa jest rośliną jednoroczną z rodziny konopiowatych (Cannabinaceae). Występuje w Turcji, Pakistanie, Iranie, Afganistanie, Kazachstanie, Kirgistanie, w okolicach jeziora Bajkał, Mongolii i północno-zachodnich Chinach. W Polsce jest uprawiana. Nasiona konopi są wykorzystywane w przemyśle spożywczym i kosmetycznym, a włókno łodyg do sporządzania sznurów, lin, żagli okrętowych, w przemyśle tekstylnym i papierniczym (3, 5-7). Nasiona znalazły też zastosowanie w weterynarii i rolnictwie (hodowla zwierząt) (5, 6, 8).
Liście i kwiatostan konopi siewnych zawierają fitokanabinoidy, odpowiedzialne za szereg właściwości biologicznych, w tym m.in. działanie przeciwdepresyjne, przeciwwymiotne, przeciwbólowe, przeciwnowotworowe, przeciwdrgawkowe, przeciwzapalne, przeciwmiażdżycowe (2, 5, 12-14). W Cannabis sativa stwierdzono obecność ponad 525 składników (3, 9-11). Dominują kanabinoidy, tj. Δ9-tetrahydrokanabinol, kanabichromen, kanabichromanon, kanabidiol i kanabinol (2, 9, 15-18). Wśród składników są też obecne: flawonoidy, fenantren, dihydrofenandren, dihydrostilben, sterole i alkaloidy (10, 19-21). Charakterystyczny zapach konopi związany jest z obecnością terpenów i seskwiterpenów, tj. Δ9-tetrahydrokanabinol, kanabidol, α-pinen, myrcen, trans-β-cymen, α-terpineol, trans-kariofilen i α-humulen (7).
W wyciągach z liści konopi stwierdzono występowanie steroidów, saponin, fenoli, flawonoidów, alkaloidów, tanin, aminokwasów, węglowodanów i chinonów (3, 14). Olej otrzymywany z nasion konopi siewnych zawiera kwasy, tj. α- i β-linolenowy (jako kwasy omega- 6), nienasycone kwasy tłuszczowe (omega-3) – olejowy, palmitynowy, stearynowy oraz kanabidiol, Δ9-tetrahydrokanabinol, myrcen, β-kariofilen, β-sitosterol i α- i γ-tokoferol (5, 22-24). Ponadto w Cannabis sativa występuje olejek eteryczny. Zawiera on ok. 30 różnych składników, wśród których dominują: α-pinen, myrcen, trans-β-ocymen, α-terpineolen, α-humulen i trans-kariofilen (7, 25, 26).
Zgodnie z tradycją w Indiach od lat wyciągi z konopi siewnych stosuje się u chorych na wściekliznę, cholerę, trąd, ospę prawdziwą, tężec, reumatyzm, padaczkę oraz w przypadku ran ciętych, oparzeń, stanów zapalnych skóry i alergii (27). Stwierdzono, że obecne w oleju konopnym sitosterole działają przeciwmiażdżycowo oraz obniżają poziom cholesterolu w surowicy krwi (19). Natomiast występujący w oleju konopnym kanabidiol wykazuje działanie przeciwpadaczkowe i przeciwdrgawkowe.
Olej konopny jest obecny w składzie różnych kosmetyków. Produkowane są szampony, mydła, płyny do pielęgnacji skóry, toniki, maseczki, mleczko, maści i masło konopne (seria kosmetyków TOVET). Natomiast do miejscowego stosowania zalecane są preparaty lecznicze, tj. maść, krem i szampon konopny (oznaczone symbolami „Egzema” lub „Łuszczyca” – seria produktów CutisHelp). Znalazły one zastosowanie w przypadku atopowego zapalenia skóry, pokrzywki, alergii, stanów zapalnych skóry, w egzemie i łuszczycy. Są nowe propozycje dotyczące szerszego niż dotychczas wykorzystania konopi w formie proszku, który mógłby być dodawany do past, płynów i preparatów stałych stosowanych do codziennej higieny jamy ustnej oraz do produkcji maści, mydeł i zasypek do pielęgnacji stóp (28-30).
Otrzymywane z Canabis sativa wyciągi, olej i olejek eteryczny wykazują aktywność przeciwdrobnoustrojową. Swoim działaniem obejmują bakterie (2, 3, 7, 9, 10, 14, 26, 31-39), grzyby (2, 9, 38, 40-43), wirusy (16, 45, 46), pierwotniaki (2, 9, 10, 40, 46), pasożyty (47, 48) i insekty (49). W piśmiennictwie opisano aktywność przeciwbakteryjną Cannabis sativa wobec bakterii tlenowych. Natomiast brak jest danych na temat działania olejku eterycznego otrzymywanego z tej rośliny na bakterie rosnące w warunkach beztlenowych.
Cel pracy
Celem pracy była ocena aktywności olejku eterycznego z konopi siewnych wobec bakterii beztlenowych.
Materiały i metody badań
Do badań wykorzystano olejek eteryczny uzyskany z Cannabis sativa (udostępniony przez Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich w Poznaniu), który zawierał głównie: β-myrcen (40,3%), tlenek cymenu (16,3), trans kariofylen (12,8%), α-pinen (9,5%), limonen (7,8%), β-pinen (4,6%), α-humulen (3,6%), trans-β-farnezen (2,4%), tlenek (-)-kaprofilu (1,8%), terpinolen (0,5%) i Δ3-karen (0,4%).
Szczepy bakterii beztlenowych użyte do badań zostały wyizolowane z materiałów pobranych od pacjentów z różnymi zakażeniami w obrębie jamy ustnej. Ocenie wrażliwości poddano 33 szczepy należące do rodzajów: Prevotella (5 szczepów), Porphyromonas (5), Tannerella (1), Bacteroides (4), Parabacteroides (1), Fusobacterium (4), Finegoldia (3), Peptostreptococcus (2), Parvimonas (2), Bifidobacterium (2), Propionibacterium (4) oraz 6 szczepów wzorcowych z gatunków: Bacteroides fragilis ATCC 25285, Fusobacterium nucleatum ATCC 25586, Porphyromonas levii ATCC 29147, Peptostreptococcus anaerobius ATCC 27337, Finegoldia magna ATCC 29328 i Propionibacterium acnes ATCC 11827.
Oznaczenie wrażliwości bakterii beztlenowych na olejek konopny przeprowadzono metodą seryjnych rozcieńczeń w agarze Brucella z dodatkiem odwłóknionej krwi baraniej, menadionu i heminy. Olejek eteryczny najpierw był rozpuszczany w DMSO (Serva) a następnie w jałowej wodzie destylowanej, w celu uzyskania stężeń wynoszących 0,8, 1,6, 3,1, 6,2 i 12,5 mg/ml. Odpowiednie rozcieńczenie tego olejku dodawano do agaru. Agar Brucella bez dodatku olejku konopnego stanowił kontrolę wzrostu ocenianych szczepów bakterii beztlenowych. Inokulum, które zawierało 105 drobnoustrojów (CFU) na kroplę, przenoszono na powierzchnię podłoży badanych i kontrolnych aparatem Steersa. Inkubację podłoży prowadzono w anaerostatach w warunkach beztlenowych (10% CO2, 10% H2 i 80% N2, katalizator palladowy i wskaźnik warunków beztlenowych) przez 48 godz. w temp. 37°C. Za MIC uznano takie najmniejsze stężenie olejku konopnego, które całkowicie hamowało wzrost testowanych bakterii beztlenowych.
Wyniki i ich omówienie
Uzyskane wyniki badań wrażliwości Gram-ujemnych bakterii beztlenowych na olejek eteryczny z Cannabis sativa zebrano w tabeli 1, szczepów Gram-dodatnich bakterii w tabeli 2, a szczepów wzorcowych bakterii beztlenowych w tabeli 3. Z przeprowadzonych badań wynika, że olejek konopny w stężeniach wynoszących ≤ 0,8-12,5 mg/ml był aktywny wobec 27 (82%) ocenianych bakterii beztlenowych. Szczepy Gram-ujemnych pałeczek z rodzaju Prevotella i Porphyromonas wykazały podobną wrażliwość (MIC w zakresie 3,1-6,2 mg/ml). Wobec kolejnych szczepów należących do gatunku Tannerella forsythia i Parabacteroides distasonis, olejek był aktywny w stężeniu wynoszącym 6,2 mg/ml. Najniższą wrażliwością na testowany olejek eteryczny charakteryzowały się szczepy z rodzaju Bacteroides i Fusobacterium. Ich wzrost był hamowany w stężeniach wynoszących 12,5 mg/ml i wyższych.
Tabela 1. Wrażliwość na olejek eteryczny z Cannabis sativa Gram-ujemnych bakterii beztlenowych.
DrobnoustrojeLiczba szczepówNajmniejsze stężenie hamujące MIC (mg/ml)
12,56,23,11,60,8
Prevotella bivia1 1   
Prevotella buccalis1 1   
Prevotella intermedia2 2   
Prevotella loescheii1  1  
Porphyromonas asaccharolytica1  1  
Porphyromonas gingivalis2 2   
Porphyromonas levii2 11  
Tannerella forsythia1 1   
Bacteroides fragilis11    
Bacteroides uniformis11    
Bacteroides ureolyticus11    
Bacteroides vulgatus11    
Parabacteroides distasonis1 1   
Fusobacterium nucleatum22    
Fusobacterium necrophorum22    
Gram-ujemne bakterie beztlenowe ogółem2089300
Tabela 2. Wrażliwość na olejek eteryczny z Cannabis sativa Gram-dodatnich bakterii beztlenowych.
DrobnoustrojeLiczba szczepówNajmniejsze stężenie hamujące MIC (mg/ml)
12,56,23,11,60,8
Finegoldia magna3    2
Peptostreptococcus anaerobius2    2
Parvimonas micra2    2
Gram-dodatnie ziarniaki beztlenowe ogółem7   16
Bifidobacterium breve2  11 
Propionibacterium acnes2  11 
Propionibacterium granulosum2  11 
Gram-dodatnie pałeczki beztlenowe ogółem6  33 
Gram-dodatnie bakterie beztlenowe ogółem13  346
Gram-ujemne bakterie beztlenowe ogółem20893  
Bakterie beztlenowe łącznie3389646
Tabela 3. Wrażliwość na olejek eteryczny z Cannabis sativa szczepów wzorcowych bakterii beztlenowych.
DrobnoustrojeLiczba szczepówNajmniejsze stężenie hamujące MIC (mg/ml)
12,56,23,11,60,8
Bacteroides fragilis ATCC 2528511    
Fusobacterium nucleatum ATCC 255861 1   
Porphyromonas levii ATCC 291471 1   
Peptostreptococcus anaerobius ATCC 273371  1  
Finegoldia magna ATCC 2932811    1
Propionibacterium acnes ATCC 118271   1 
Wysoką wrażliwość na olejek konopny wykazały szczepy Gram-dodatnich bakterii beztlenowych. Testowane ziarniaki z gatunków Finegoldia magna, Peptostreptococcus anaerobius i Parvimonas micra były wrażliwe w zakresie niskich stężeń, wynoszących ≤ 0,8-12,5 mg/ml. Natomiast Gram-dodatnie pałeczki z gatunku Bifidobacterium breve, Propionibacterium acnes i Propionibacterium granulosum okazały się tylko nieznacznie mniej wrażliwe od Gram-dodatnich ziarniaków. Ich wzrost hamowały niewysokie stężenia olejku w zakresie 1,6-3,1 mg/ml.
Podsumowując, warto zaznaczyć, że olejek konopny był aktywny wobec wszystkich testowanych Gram-dodatnich bakterii w zakresie stężeń wynoszących ≤ 0,8-3,1 mg/ml, czyli niższych od tych, jakie powodowały zahamowanie wzrostu szczepów Gram-ujemnych pałeczek beztlenowych.
Wnioski
1. Spośród Gram-ujemnych bakterii beztlenowych największą wrażliwość na olejek konopny wykazały szczepy z rodzaju Prevotella i Porphyromonas.
2. Gram-dodatnie ziarniaki i pałeczki beztlenowe charakteryzowały się wysoką wrażliwością na olejek z Cannabis sativa.
3. Szczepy Gram-dodatnich bakterii były bardziej wrażliwe na oceniany olejek eteryczny niż szczepy Gram-ujemnych pałeczek beztlenowych.
Piśmiennictwo
1. Frankhauser M. History of Cannabis in Western medicine. W: Cannabis and Cannabinoids (red. Grotenhermen F, Russo EB). The Haworth Integrative Healing Press, New York 2002; 37-51. 2. Ahmed SA, Ross SA i wsp. Structure determination and absolute configuration of cannabichromanone derivatives from high potency Cannabis sativa. Terehaedron Lett. 2008; 13(42):6050-3. 3. Monika W, Kour N, Kaur M. Antimicrobial analysis of leaves of Cannabis sativa. J Sci 2014; 4(2):123-7. 4. Russo EB. History of cannabis as medicine. (red. Guy GW i wsp.). Pharmaceutical Press, London 2004. 5. Borhade S. Comparative study of some physic-chemical properties of linseed (Linum usitatissum), hemp (Cannabis sativa) and pumpkin (Cucurbita mixta) seed oil. Discovery 2014; 20(64):133-9. 6. Brown DT. W: Medicinal and aromatic plants-industrial profiles. Cannabis (red. Brown DT). Harwood Academic, Amsterdam 1998; vol 4, 115-24. 7. Novak J, Zitterl-Eglseer K, Deans J i wsp. Essential oils of different cultivars of Cannabis sativa L. and their antimicrobial activity. Flavour Fragr J 2001; 16(4):259-62. 8. Khan RU, Durrazi FR, Chand N i wsp. Influenzae of feed supplementation with Cannabis sativa on quality of broilers Caracass. Pakistan Vet J 2010; 30(1):34-8. 9. Radwan MM, ElSohly MA, Shade D i wsp. Biologically active cannabinoids from high-potency Cannabis sativa. J Nat Prod 2009; 72:906-11. 10. Radwan MM, ElSohly MA, Slade D i wsp. Non-cannabinoid constituents from a high potency Cannabis sativa variety. Phytochem 2008; 69:2627-33. 11. Radwan MM, Ross SA, Ahmed SA i wsp. Isolation and characterization of new cannabis constituents from a high-potency variety. Planta Med 2008; 74:267-72. 12. Karler R, Cely W, Turhanis SA. The anticonvulsant activity of cannabidiol and cannabinol. Life Sci 1973; 13:1527-31. 13. Karler R, Turkanis SA. The cannabinoids as potential anti-epileptics. J Clin Pharmacol 1981; 21:437-48. 14. Das B, Mishra PC. Antibacterial analysis of crude extracts from the lives of Tages erecta and Cannabis sativa. Int J Environ Sci 2011; 2(3):1605-9. 15. Lambert DM, Fowler CJ. The end cannabinoids system drug targets lead components and potential therapeutic application. J Pharm Int 1980; 1:19-21. 16. Turner CE, ElSohly MA. Biological activity and isomers. J Clin Pharmacol 1981; 21(8-9 Suppl):283S-91S. 17. Russo EB. Taming THC: potential cannabis synergy and phytocannabinoid-terpenoid entourage effects. Br J Pharmacol 2011; 163:1344-64. 18. Koch JE. Delta 9-THC stimulates food intake in Leis rats: effects on chow high-fat and sweet high-fat diets. Pharmacol Biochem Behav 2001; 68:539-43. 19. Malini Z, Vanithakumari G. Rat toxicity studies with sitosterol. J Ethnopharmacol 1990; 28:221-34. 20. Ross SA, ElSohly MA. Constituents of Cannabis sativa L. XXVII. A review of the natural constituents. 1980-1994. Zagazig J Pharm Sci 1995; 4:1-10. 21. Turner CE, ElSohly MA, Boeren EG. Constituents of Cannabis sativa L. XVII. A review of the natural constituents. J Nat Prod 1980; 43:169-234. 22. Callaway JC, Tennila D, Pate DW. Occurrence of “omega-3” steariolonic acid (cis-6,9,12,15-octadecatetraenoic acid) in hemp (Cannabis sativa L.) seed. J Int Hemp Assoc 1996; 3(2):61-4. 23. Deferne JL, Pete DW. Hemp seed oil: A source of valuable essential fatty acid. J Int Hemp Assoc 1996; 3(1):4-7. 24. Callaway JC, Laakkonen TT. Cultivation of Cannabis oil seed vatietas in Finland. J Int Hemp Assoc 1996; 3(1):32-4. 25. Adams RP. Identification of essential oils components by gas chromatography/mass spectrometry. Card Stream IL. Allured Publ 1995. 26. Nissen L, Zatta A, Stefanini I i wsp. Characterization and antimicrobial activity of essential oils of industrial hemp varietas (Cannabis sativa L.). Fitoter 2010; 81;413-9. 27. Dilara B, Nath SC. Eyhno biological review of medicinal plants used for skin diseases and related problems in Northeastern India. J Herbal Spic Med Plants 2000; 7131:55-93. 28. Vogl CR, Molleken H, Lissek-Wolf G i wsp. Hemp (Cannabis sativa L.) as a source for green cosmetics: yield of seed and fatty acid composition of 20 varieties under the growing conditions of organic farming in Austria. J Ind Hemp 2004; 9(1):51-68. 29. Misner B. A novel aromatic oil compound inhibits microbial overgrowth on feet: A case study. J Int Soc Sports Nutr 2007; 4:3doi:10.1186/1550-2783-4-3. 30. Khan BA, Warner P, Wang H. Antibacterial properties of hemp and other fibre plants: A review. Bio Resources 2014; 9(2):820-32. 31. Ali EMM, Almagboul ZI, Khogali SME i wsp. Antimicrobial activity of Cannabis sativa L. Chinese Med 2012; 3:61-4. 32. Appendino G, Gibbons S, Giana A i wsp. Antibacterial cannabinoids from Cannabis sativa: A structure-active study. J Nat Prod 2008; 71:1427-30. 33. Tripathi NN. In vitro antibacterial activities of the essential oils of aromatic plants against Erwinia herbicola (Lohnis) and Pseudomonas putida (Kris Hamilton). J Serb Chem Soc 2012; 77(3):313-23. 34. Van Klingern B, Ten Ham M. Antibacterial activity of delta 9-tetrahydrocannabinol and cannabidiol. Antoni van Leevenhoek 1976; 42(1-2):9-12. 35. Singh SK, Thakur K, Chunhan PK. Effect of poly herbal formulation against Klebsiella pneumoniae causing pneumonia in children’s. Asian J Pharm Clin Res 2012; 5:69-75. 36. Borhade SS. Synthesis, characterization and antibacterial activity of new fatty acid thiosemicarbazide from Cannabis sativa (hemp) seed oil. World J Pharm Pharmaceut Sci 2014; 3(4):953-63. 37. Yasmeen R, Hashmi AS, Abjum AA i wsp. Antibacterial activity of indigenous herbal extracts against urease producing bacteria. J Animal Pl Sci 2012; 22(2):416-9. 38. Sharma V, Sharma HV, Metha D i wsp. Comparative analysis of antibacterial and antifungal properties of traditional medicinal plants of Shimala and Solan, Himachal Pradesh. Int J Pharmauog Phytochem Res 2014; 6(1):18-26. 39. Verma RS, Padalia RC, Verma SK i wsp. The essential oil of “bhang” (Cannabis sativa L.) for non-narcotic applications. Curr Sci 2014; 107:860-65. 40. ElSohly HN, Turner CE, Clark AM i wsp. Synthesis and antimicrobial activities of certain cannabiochromene and cannabigeol related compounds. J Pharm Sci 1982; 71:1319-23. 41. Dahiya MS, Join GC. Inhibitory effects of cannabidiol and tetrahydrocannabinol against some solid inhibiting fungi. Indian Drugs 1977; 14(4):76-9. 42. Mc Partland JM. Fungal pathogens of Cannabis sativa in central Illinois. Phytopathol 1983; 73:793-8. 43. Nisha AT, Garg S8, Gautam N i wsp. In vitro antifungal potency of plant extracts against five phytopathogens. Braz Arch Biol Technol 2011; 54(6):1093-8. 44. Blevins RD, Dumic MP. The effect of delta-9-tetrahydrocannabinol on herpes simplex virus replication. J Gen Virol 1980; 49(2):427-31. 45. Lancz G, Specter S, Browne HK. Suppressive effect of delta-9-tetrahydrocannabinol on herpes simplex virus infectivity in vitro. Proc Soc Exper Biol Med 1991; 196(4):401-4. 46. Dahab MM, Musa EM, Osman i wsp. Antigiardial activity and toxicological exploration of Cannabis sativa extracts. J Forest Prod Ind 2013; 2(3):24-9. 47. Mojumder VSD, Mishra MM, Goswami BK i wsp. Nematicidal efficacy of some wild plants against pigeon pre cyst nematode, Heterodera cajani. Int Nematod Net Newsl 1989; 6(2):21-4. 48. Campbell WE, Gammon DW, Smith P i wsp. Composition and antimalarial activity in vitro of the essential oil of Tetradenia riparia. Planta Med 1997; 63:270-2. 49. Rothschild M, Rowan MR, Faibairn JW. Storage of cannabinoids by Artica caja and Zonocerus elegans fed on chemical distinct strains of Cannabis sativa. Nature 1977; 266:650-1.
otrzymano: 2014-09-01
zaakceptowano do druku: 2014-09-05

Adres do korespondencji:
*prof. dr hab. Anna Kędzia
Zakład Mikrobiologii Jamy Ustnej Katedra Mikrobiologii Gdański Uniwersytet Medyczny
ul. Do Studzienki 38, 80-227 Gdańsk
tel.: +48 (58) 349-21-85
e-mail: anak@gumed.edu.pl

Postępy Fitoterapii 3/2014
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii