Wydawnictwo Medyczne Borgis
Czytelnia Medyczna » Medycyna Rodzinna » 2/2004 » Rola czynników środowiskowych w prewencji wtórnej chorób układu krążenia
- reklama -
Usługi na jak najwyżym poziomie - serwis narciarski Warszawa


- reklama -
Pobierz odtwarzacz Adobe Flash Player
© Borgis - Medycyna Rodzinna 2/2004, s. 78-85
Jarosław Kossak1, Marian Jędrzejczak2, Danuta Kossak3, Tadeusz Dudek4

Rola czynników środowiskowych w prewencji wtórnej chorób układu krążenia

The role of environmental factor in the secondary prevention, in case of cardiovascular illneses
1 Gabinet Kardiologiczny "Puls" w Kielcach
Kierownik: lek. med. Jarosław Kossak
2 Wydział Pedagogiki i Nauk o Zdrowiu Akademii Świętokrzyskiej w Kielcach
Dyrektor: prof. dr hab. Zbigniew Ratajek
3 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Kielcach
Dyrektor: Danuta Szmalec
4 Przychodnia Medycyny Pracy w Kielcach
Kierownik: lek. med. Tadeusz Dudek
Summary
The aim of the study was the evaluation of the knowledge of risk factor of cardiovascular in illneses and their observation clopending on the place of living of the patients.
Polecane książki z księgarni medycznej udoktora.pl:
EKG Kieszonkowy przewodnik, Haberl Ralph
EKG Kieszonkowy przewodnik
Nadciśnienie, Leibold Gerhard
Nadciśnienie
Cholesterol pod kontrolą, Muller Sven-David, Raschke Katrin
Cholesterol pod kontrolą
Choroby układu krążenia (ChUK) stanowią główny problem zdrowotny w krajach uprzemysłowionych oraz mają coraz większe znaczenie w krajach rozwijających się (1, 2). Wraz z industrializacją, główne przyczyny śmierci i inwalidztwa w wielu rozwiniętych krajach przesunęły się w kierunku tych schorzeń, które zostały zakwalifikowane jako zapalne i zwyrodnieniowe. Należą do nich: przewlekłe choroby serca i naczyń, nowotwory i cukrzyca. Większość schorzeń ChUK ma podłoże miażdżycowe (3). Miażdżyca jest wiodącą przyczyną zawałów serca, udarów mózgu i nieurazowych amputacji kończyn. Powszechność występowania ChUK oraz ich powikłań sprawia, że określa się je mianem największej epidemii naszych czasów (4). Szacuje się, że blisko 50% wszystkich zgonów spowodowanych jest ChUK, a dotyczy to zwłaszcza państw o wysokim wzroście gospodarczym (5, 6). ChUK to równie poważnych problem zdrowotny w społeczeństwie polskim (7, 8).
Powszechność występowania ChUK oraz towarzyszący temu często długotrwały proces leczenia i rehabilitacji wymaga znacznych nakładów finansowych, ogranicza przez chorobę sprawność fizyczną i umysłową człowieka, zmniejszając jego zdolność do udziału w życiu zawodowym i publicznym. ChUK w związku z tym stają się ważnym problemem społeczno-ekonomicznym. Nadumieralność w wyniku powikłań miażdżycy, zwłaszcza u osób przed 55 rokiem życia, jest kolejnym argumentem na rzecz podejmowania szerokich interdyscyplinarnych działań w zakresie profilaktyki pierwotnej i wtórnej (9). Najczęściej występujące powikłania miażdżycy o dużym znaczeniu klinicznym to: zawał serca, udar mózgu, niedokrwienie kończyn dolnych, zgorzel stopy, tętniaki, zakrzepy i zatory (10). Nieco mniej powszechnie występują, ale niosą z sobą także poważne zagrożenie zdrowotne: niedokrwienie kończyn górnych, neuropatia niedokrwienna i nadciśnienie naczyniowo-nerkowe, niedokrwienie i zgorzel jelita, zmiany na dnie oka w tym ostra niedokrwienna neuropatia wzrokowa.
W najbardziej zamożnych krajach świata udało się opóźnić powstanie choroby wieńcowej i zawału serca, w związku z tym chorują osoby w starszym wieku. Jak się ocenia, taki postęp był możliwy nie tylko dzięki rozwojowi diagnostyki i metod terapeutycznych, ale przede wszystkim sukces ten osiągnięto dzięki poznaniu wieńcowych czynników ryzyka i opracowaniu metod ich zwalczania.
Prewencja wtórna choroby wieńcowej obejmuje modyfikację czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego u pacjenta z chorobą wieńcową (11). Ma to na celu zmniejszenie ryzyka wystąpienia kolejnych incydentów sercowo-naczyniowych.
U pacjenta z chorobą wieńcową ryzyko wystąpienia incydentów sercowych jest większe niż u osoby bez choroby wieńcowej. Prewencja wtórna:
- wywiera większy niż prewencja pierwotna wpływ na obniżenie ryzyka oraz
- przynosi większe korzyści w stosunku do poniesionych nakładów.
Modyfikacja stylu życia oraz zwalczanie czynników ryzyka nie różni się od zasad postępowania w ramach profilaktyki pierwotnej. Jednak intensywność działań w prewencji wtórnej powinna być zaplanowana indywidualnie zgodnie ze stopniem ogólnego ryzyka i ogólnej kondycji pacjenta. Istotne znaczenie w zakresie wtórnej profilaktyki ChUK mają więc: racjonalizacja żywienia, regularne ćwiczenia fizyczne, zaprzestanie palenia tytoniu, spokojny tryb życia i radzenie sobie ze stresem, a ponadto zaleca się rezygnację ze spożywania alkoholu w dużych ilościach (12, 13, 14). Obecnie uważa się, że w profilaktyce choroby wieńcowej należy brać pod uwagę wszystkie czynniki ryzyka współistniejące u pacjenta, a nie koncentrować się na zwalczaniu tylko jednego. Wiadomo bowiem, że zwalczając jednocześnie wszystkie czynniki zagrożenia, można uzyskać więcej, niż skupiając się tylko na jednym z nich.
Działania prewencyjne o udowodnionej skuteczności to: rezygnacja z palenia papierosów, obniżanie stężenia cholesterolu LDL w surowicy, leczenie nadciśnienia i zmniejszenie gotowości prozakrzepowej krwi. Wysoką skuteczność przypisuje się także leczeniu cukrzycy, otyłości, niskich stężeń cholesterolu HDL i zwiększeniu aktywności fizycznej (15). Ponadto takie działania jak eliminowanie psychospołecznych czynników ryzyka, obniżanie stężenia trójglicerydów, lipoproteiny (a), homocysteiny, zmniejszenie stresu oksydacyjnego i ograniczenie spożycia alkoholu odgrywają pozytywną rolę w zapobieganiu choroby niedokrwiennej serca.
Strategie leczenia farmakologicznego ChUK określają standardy opracowane przez Polskie Towarzystwo Kardiologiczne oraz inne towarzystwa naukowe (16). Problemem lekarza praktyka jest przekonanie pacjentów nie tylko do przyjmowania leków ale zmiany stylu życia tak, żeby wyeliminować jak najwięcej czynników ryzyka.
Materiał i metody
W celu dokonania analizy pewnych aspektów działań związanych z prewencją wtórną wśród wybranych grup mieszkańców województwa świętokrzyskiego chorujących na choroby układu krążenia przeprowadzono sondaż diagnostyczny przy zastosowaniu techniki ankiety pocztowej. Badaniami objęto osoby w wieku powyżej 30 lat zamieszkałe w Kielcach i na terenie gminy Chęciny. Badaniem objęto 324 pacjentów. Mieszkańcy Kielc zarejestrowani byli w Gabinecie Kardiologicznym "Puls". Mieszkańcy Chęcin zarejestrowani byli w Samorządowym Zakładzie Podstawowej Opieki Zdrowotnej w Chęcinach. Mieszkańcy trzech wsi byli zarejestrowani w Samorządowym Zakładzie Podstawowej Opieki Zdrowotnej w Wolicy. Przebadałem 100 mieszkańców Chęcin w tym 38 kobiet i 62 mężczyzn, średni wiek 62 lata. Mieszkańców Kielc było 110 w tym 42 kobiety i 68 mężczyzn, średni wiek 66 lat. Mieszkańców wsi przebadałem 114 w tym 43 kobiety i 71 mężczyzn, średni wiek 60 lat.
Wśród badanych pacjentów na nadciśnienie tętnicze chorowały 172 osoby, na chorobę niedokrwienną serca 161 pacjentów w tym po przebytym zawale serca 123 osoby, z niewydolnością krążenia było 45 osób, wady nabyte serca były rozpoznane u 9 pacjentów. U 19% pacjentów występowała więcej niż jedna choroba.
Mając na uwadze realizację obranego celu posłużono się w badaniach metodą sondażu diagnostycznego i analizą dokumentów pierwotnych. W badaniach wykorzystano autorską ankietę pocztową rozesłaną pocztą na adres pacjenta wylosowanego do badań. Ankiety byty anonimowe, co zapewnia większą szczerość wypowiedzi. Pytania były poprzedzone instrukcją do wypełniania odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie.
Zebrany materiał w postaci ankiet i materiałów źródłowych został poddany analizie statystycznej z wykorzystaniem programu komputerowego SPSS PC.
Dane empiryczne uzyskane z badań zostały poddane procedurom analiz ilościowych i jakościowych. Do ich przeprowadzenia zastosowano pakiet SPSS vor Windows 10,0 PL. Do weryfikacji hipotez założonych w badaniach użyto test istotności różnicy chi-kwadrat, którego zastosowanie wydaje się optymalnym, ze względu na rodzaj zmiennych występujących w analizach, które w większości są zmiennymi nominalnymi. Hipotezy testowano na poziomie istotności p < 0,05.
Zastosowanie tych procedur pozwoliło na określenie związków między wskaźnikami skuteczności działań promocyjnych a cechami socjodemograficznymi respondentów: płcią, miejscem zamieszkania, wiekiem, wykształceniem oraz aktywnością zawodową. Pozwoliło również na analizę zależności między stylem życia oraz strategią zachowań w przypadku zachorowań a samopoczuciem.
Strukturę socjologiczną badanych przedstawia rycina 1.
Ryc. 1. Struktura socjologiczna badanych respondentów.
Wyniki badań i omówienie
Ponieważ na efektywność promocji zdrowia w chorobach układu krążenia wpływa stan wiedzy badanych pacjentów o czynnikach ryzyka zachorowań na te choroby, postanowiono o to zapytać respondentów. Wyniki przedstawia tabela 1.
Tabela 1. Stan wiedzy badanych na temat wpływu czynników ryzyka zachorowalności na choroby układu krążenia (%).
Proszę określić w jaki sposób nżej wymienione czynniki wpływają na zachorowanie na choroby serca?Wpływa w dużym stopniuWpływa w małym stopniuNie wpływa
Nadciśnienie tętnicze98,61,4-
Palenie papierosów93,26,8-
Otyłość i nadwaga91,88,2-
Zwiększony poziom cholesterolu89,710,3-
Cukrzyca88,211,8-
Stresy psychiczne82,717,3-
Mała aktywność fizyczna81,518,5-
Obciążenia rodzinne (genetyczne)57,137,55,4
Wiek44,641,114,3
Płeć10,536,852,6
Uwaga: Respondenci mieli prawo wielokrotnego wyboru.
Za czynniki wpływające najbardziej na zachorowanie na choroby układu krążenia badani uznali: nadciśnienie tętnicze, palenie papierosów, otyłość, poziom cholesterolu i cukrzycę. Za najmniej wpływające: wiek, płeć, obciążenia genetyczne.
Przeprowadzone analizy statystyczne ujawniły również zróżnicowane postrzeganie niektórych czynników wpływających na zachorowalność na choroby układu krążenia w zależności od wieku, płci i wykształcenia respondentów.
Przeprowadzone analizy statystyczne nie wykazały natomiast zróżnicowania (na założonym poziomie istotności) postrzegania powyższych czynników w zależności od miejsca zamieszkania badanych (p>0,05).
Na pytanie o znajomość czynników ryzyka w chorobach układu krążenia, badani wskazali, że we wszystkich środowiskach cechuje ich mała znajomość czynników ryzyka. Do czynników ryzyka zaliczamy: palenie tytoniu, podwyższony poziom cholesterolu, nadciśnienie tętnicze, nadwagę i otyłość, małą aktywność fizyczną, cukrzycę, obciążenia genetyczne, wiek, płeć. Badani dość dobrze rozpoznali tylko niektóre z nich jak: nadciśnienie tętnicze, otyłość i nadwagę i palenie tytoniu. Część czynników ryzyka była niedoceniana jak: wiek, płeć, obciążenie genetyczne, aktywność fizyczna i cukrzyca. Stres psychiczny, który nie jest czynnikiem ryzyka, był uznany za czynnik przez 82,7% badanych. Przeprowadzona analiza wykazała także, że wiedza o czynnikach ryzyka zależy od wieku, płci oraz wykształcenia badanych. Wydaje się więc, że dotychczasowe formy przekazywania wiedzy o czynnikach ryzyka są mało skuteczne lub mało kompetentne. Respondenci prezentują wiedzę potoczną, fragmentaryczną, niekompetentną. Jest to tym bardziej niepokojące, że wszyscy badani chorują na choroby układu krążenia więc znajomość czynników ryzyka jest dla nich bardzo ważna.
W kontekście powyższych analiz, z których wynika, że respondenci mają niewystarczające rozeznanie o czynnikach ryzyka chorób układu krążenia nasuwa się dość oczywiste pytanie o źródła tej wiedzy.
Dane w tabeli 2 wskazują na główną rolę lekarzy w przekazie wiedzy o profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia. Jednak informacje pozyskane z literatury i programów telewizyjnych w sumie przewyższają, jako źródło informacji, wiadomości uzyskane od lekarzy, dane wskazują również na małą rolę i zasięg tych form promocji zdrowia, które mają charakter edukacyjny jak: prelekcje, wykłady itp. Informacje te prowadzą do wniosku, że ilość prelekcji, wykładów i pogadanek na temat czynników chorób układu krążenia prowadzonych przez osoby kompetentne jest niewystarczająca.
Tabela 2. Odsetek respondentów deklarujących, że informacje pochodzą w dużym stopniu z tego źródła w zależności od miejsca zamieszkania.
Źródła informacjiKielceChęcinyWieśWspółczynniki zależności
Programy telewizyjne i radiowe 34,833,341,7p>0,5
Prasa33,30,09,1P<0,01 Vc=0,38
Literatura60,014,318,2P<0,01 Vc=0,45
Lekarze 83,350,052,6P<0,01 Vc=0,34
Rodzina9,10,014,1p>0,5
Znajomi, koledzy0,014,312,5p>0,3
Uczestnictwo w prelekcjach, wykładach 14,314,3-p>0,3
W badaniach pytano również respondentów o stan ich profilaktyki chorób układu krążenia. Na pytanie o częstotliwość pomiaru ciśnienia krwi uzyskano następujący rozkład odpowiedzi (ryc. 2).
Ryc. 2. Kontrola ciśnienia krwi przez badanych (%)
Z danych zaprezentowanych na rycinie 2 wynika, że większość pacjentów dość rzadko dokonuje pomiaru ciśnienia krwi, a tylko 38,8% deklaruje, że czyni to codziennie.
Analizy statystycznie wykazały, że częstość tych pomiarów zależy od:
- wieku badanych (Vc= 0,23), chociaż kierunek zależności nie jest jednoznaczny;
- wykształcenia (Vc=0,23). Ta zależność jest bardzo wyraźna: 21,1% respondentów z wykształceniem podstawowym deklarowało, że codziennie dokonuje pomiaru ciśnienia krwi, 31,8% z wykształceniem zasadniczym zawodowym, 53,6% posiadających wykształcenie średnie i 45,5% wyższe;
- aktualnego samopoczucia (Vc=0,21). Wśród respondentów określających swoje samopoczucie jako złe 80% dokonuje codziennego pomiaru ciśnienia krwi, w grupie twierdzących, że jest ono "takie sobie" - 40,7%, a wśród mających dobre samopoczucie - 25%;
- wiedzy respondentów o profilaktyce i chorobach serca (Vc = 0,26). Ponieważ ta zależność ma istotne znaczenie dla oceny skuteczności działań promocyjnych zilustrujemy ją odpowiednimi danymi w tabeli 3.
Tabela 3. Częstotliwość pomiarów ciśnienia krwi a wiedza badanych na temat chorób serca (dane w %).
Częstotliwość pomiarówWiedza 
DużaŚredniaMała
W ogóle nie mierzę--3,3
Codziennie80,055,626,7
Sporadycznie-18,543,3
Można więc powiedzieć, że im wyższa wiedza o chorobach serca tym większa systematyczność dokonywania pomiarów ciśnienia tętniczego krwi.
Zależność częstotliwości pomiarów ciśnienia krwi od miejsca zamieszkania przedstawia tabela 4.
Tabela 4. Częstotliwość pomiarów ciśnienia krwi a miejsce zamieszkania (%).
Częstość pomiarówMiejsce zamieszkania 
KielceChęcinyWieś
W ogóle nie mierzę15,117,517,4
Codziennie2,6--
Sporadycznie82,382,582,6
Zależności nie wykazują statystycznie istotnych różnic (p >0,05) między miejscem zamieszkania a częstotliwością pomiarów ciśnienia tętniczego krwi.
Badano również zależność między zmiennymi socjologicznymi pacjentów a częstotliwością oznaczania przez nich poziomu cholesterolu.
Częstotliwość oznaczania poziomu cholesterolu przez badanych pacjentów przedstawia rycina 3.
Ryc. 3. Częstotliwość oznaczania poziomu cholesterolu przez badanego.
Dane zawarte na rycinie 3. poddano procedurom analiz statystycznych. Wynika z nich, że wiedza badanych o chorobach układu krążenia wpływa na częstotliwość badania poziomu cholesterolu (Vc= 0,19). Respondenci, określający swoją wiedzę jako dużą, wykonują badanie poziomu cholesterolu na każde zlecenie lekarza. Natomiast w grupie osób określających swoja wiedzę jako średnią odsetek ten wynosi 92,%, a wśród respondentów, którzy uznali, iż ich wiedza jest mała - 71%. Wykonywanie badań poziomu cholesterolu zależy ponadto od wieku (Vc=0,28), płci(Vc=0,22). Najczęściej badają cholesterol chorzy w grupie wiekowej 50-70 lat, natomiast najrzadziej badają pacjenci do 50 roku życia i powyżej 70 roku życia. Częściej badania wykonują kobiety.
Zależność częstości badania poziomu cholesterolu od miejsca zamieszkania przedstawia tabela 5.
Tabela 5. Częstotliwość badania poziomu cholesterolu a miejsce zamieszkania (%).
Częstość pomiarówMiejsce zamieszkania 
KielceChęcinyWieś
W ogóle nie badam-10,64,4
Codziennie---
Raz w tygodniu--4,3
Raz w miesiącu15,410,58,7
Sporadycznie84,678,982,6
Również dane zawarte w tabeli 5. poddane zostały statystycznej analizie. Dowodzą one o istnieniu statystycznie istotnej zależności pomiędzy miejscem zamieszkania a częstotliwością pomiaru cholesterolu. Zależność ta jest wprost proporcjonalna do wielkości miejscowości.
Ponieważ jednym z istotnych czynników ryzyka jest poziom cukru we krwi pacjenta, w badaniach pytano respondentów o częstotliwość tych badań. Wyniki przedstawia rycina 4.
Ryc. 4. Częstotliwość pomiaru cukru we krwi (%).
W przypadku tego pomiaru przeprowadzone analizy statystyczne wykazały zależność wiedzy badanych o chorobach serca od częstotliwości pomiaru oraz wieku badanych od częstotliwości pomiaru (Vc=0,23). Analizy statystyczne nie wykazały natomiast zależności pomiędzy płcią i wykształceniem badanych a częstotliwością pomiaru cukru we krwi. Nie stwierdzono też istotnych różnic ze względu na miejsce zamieszkania, co przedstawiono w tabeli 6.
Tabela 6. Częstotliwość pomiarów poziomu glukozy we krwi a miejsce zamieszkania (%).
Częstość pomiarówMiejsce zamieszkania 
KielceChęcinyWieś
W ogóle nie badam5,110,54,3
Codziennie2,6--
Raz w tygodniu10,3--
Raz w miesiącu7,710,613,0
Sporadycznie74,378,982,7
p>0,05
Należy zwrócić uwagę na fakt, że okresowa kontrola poziomu cholesterolu i glukozy we krwi jest istotnym badaniem w chorobach układu krążenia i może być wykonywana przez pacjentów bez zlecenia lekarza. Częstotliwość powyższych badań świadczy o wiedzy pacjentów o czynnikach ryzyka chorób układu krążenia. Nie stwierdza istotnych różnic w częstotliwości badań w zależności od miejsca zamieszkania.
W badaniach pytano respondentów o ich aktywność fizyczną, tj. przebywanie na świeżym powietrzu, ćwiczenia poranne, jogging, lekkie ćwiczenia sportowe. Wyniki badań zawarte są w tabeli 7.
Tabela 7. Aktywność fizyczna badanych (%).
Czy Pan (i) aktualnie:CzęstoRzadkoNigdy
Dużo i chętnie przebywa na świeżym powietrzu94,95,1-
Uprawia jogging (lekkie przebieżki)12,187.9-
Ćwiczy każdego ranka5,435,159,5
Uprawia jakiś sport2,85,691,7
W przedstawionych powyżej analizach zachowań osób badanych koncentrowano się na tych jej przejawach, które mają jednoznacznie pozytywną konotację i są powszechnie zalecane w terapii i zapobieganiu tych chorób. Ten rodzaj analiz nie wyczerpuje jednak całego problemu, ponieważ występuje cała grupa zachowań, które z punktu widzenia medycznego stanowią czynniki zagrożenia.
Do tych czynników należą:
1) palenie papierosów;
2) picie alkoholu;
3) otyłość, będąca skutkiem nadmiernego jedzenia.
Skala tych negatywnych zjawisk w badanej populacji jest następująca.
Palenie papierosów
Badania ankietowe wykazały, że pali papierosy 17,3% pacjentów chorujących na choroby układu krążenia. Częściej papierosy palą osoby w wieku do 50 lat (31,3%) niż starsze (8,3%). Robią to znacznie częściej mężczyźni (z których 32,3% przyznało, że pali papierosy) niż kobiety (8%). Palenie papierosów ma również związek z wykształceniem: 1/4 respondentów o wykształceniu podstawowym i zawodowym pali papierosy, wobec 7,1% średnim i 9,1% wyższym.
Deklaracje dotyczące palenia papierosów zależą w istotny statystycznie sposób od miejsca zamieszkania respondentów, co przedstawia tabela 8.
Tabela 8. Ilość wypalanych papierosów w ciągu dnia przez badanych (%).
Do 56 -1011 - 20Ponad 20
6,720,060,013,3
Z danych w tabeli 8. wynika, że ponad 70% palących to osoby ze wskazaniem na uzależnienie od nikotyny, które mogą być oporne na wszelkie działania profilaktyczne antynikotynowe promujące absencję nikotynową.
Picie alkoholu
Czynnikiem ryzyka w chorobach układu krążenia jest picie alkoholu. W badaniach pytano respondentów o częstotliwość picia oraz rodzaj alkoholu, który piją.
Dane uzyskane od respondentów na temat rodzaju i częstości picia alkoholi przedstawia tabela 9.
Tabela 9. Częstotliwość picia alkoholu przez badanych (%).
Proszę określić jak często pije Pan (i) następujące rodzaje alkoholi?Nigdy nie piję SporadycznieCzęstoCodziennie
Tanie wino owocowe98,02,0--
Bimber96,23,8--
Koniak, likier63,235,11,8-
Wino gronowe58,639,71,7-
Wódkę51,648,4--
Piwo47,148,64,3-
Z danych zaprezentowanych w tabeli 9. wynika, że wśród pacjentów objętych opieką lekarską w związku z chorobami układu krążenia nie ma osób uzależnionych od alkoholu, a picie alkoholu ma podłoże kulturowe i związane jest z powszechnie akceptowanym w naszym społeczeństwie wzorcem kontaktów rodzinnych i towarzyskich, co w przypadku chorób układu krążenia można uznać za zjawisko pozytywne.
W badaniach pytano również respondentów o nadwagę i jej przyczyny. Wyniki badań dowodzą, że ponad 2/3 respondentów deklarowało, że ma nadwagę (67,9%), z tego ponad połowa (52,7%) stwierdziła, że jest ona mała. Przyczyny tej nadwagi określano następująco: (tabela 10)
Tabela 10. Miejsce zamieszkania a nadwaga badanych (%).
Jeśli ma Pan (i) nadwagę to jest ona spowodowana:KielceChęcinyWieś
wrodzoną skłonnością do otyłości45,717,616,7
stresami w twoim życiu5,723,511,1
zbyt małym wysiłkiem fizycznym20,023,522,2
siedzącym trybem życia2,95,95,6
nadmiernym jedzeniem8,65,916,7
P<0,05 Vc=0,27
Z danych w tabeli 10 wynika statystyczna istotność, że największy odsetek posiadających nadwagę występuje wśród mieszkańców Kielc, a najmniejszy wśród mieszkańców wsi. Mieszkańcy Kielc przyczynę nadwagi postrzegają w czynnikach niezależnych od ich woli i zachowań. Działania profilaktyczno-promocyjne powinny więc skupić się w zakresie zwalczania otyłości na mieszkańcach miast.
Dyskusja
W Polsce przez wiele lat utrzymywała się tendencja wzrostu umieralności na choroby układu krążenia. Umieralność z tego powodu była porównywalna z krajami zachodniej Europy. Jednakże po roku 1970 umieralność w Polsce zwiększała się nadal, natomiast systematycznie spadała w krajach Zachodniej Europy. Dopiero po 1991 r. nastąpiła poprawa w tym zakresie. Standaryzowany współczynnik zgonów między 1991 i 1999 r. u mężczyzn zmniejszył się o 30% i o ponad jedną trzecią u kobiet (17).
Od 1991 r. zaczęła spadać liczba umierających na schorzenia układu krążenia, zwłaszcza ludzi młodych, przed pięćdziesiątym rokiem życia. W tym samym czasie w Europie, niemal w każdym kraju, co drugą przyczynę zgonu stanowiła choroba układu krążenia. Zjawisko to nazwano "polskim fenomenem".
Niestety karta się odwróciła, ponad połowa Polaków jest dzisiaj otyła, nieomal co trzeci ma nadciśnienie tętnicze krwi, a ponad 6% choruje na cukrzycę. W badaniu NADPOL III PLUS (ocena rozpowszechniania nadciśnienia tętniczego w Polsce plus zaburzenia lipidowe i cukrzyca) wykazano, że jeżeli nic się nie zmieni w stylu życia Polaków (niska aktywność ruchowa, nadmiar spożywanych pokarmów) to w ciągu najbliższych dziesięciu lat na zawał serca zachoruje 740 tysięcy Polaków w wieku 30-70 lat, a prawie pół miliona będzie miało udar mózgu. Najbardziej zagrożeni są mężczyżni w średnim wieku (35-55 lat). Wyniki te są o tyle przerażające, że tak wiele zależy od nas samych. Wystarczy trochę więcej się ruszać, mniej i zdrowiej jeść, a połowa z grupy skazanych na zawał lub udar mózgu zostałaby uratowana. Dziś już 53% Polaków, czyli ponad 15 milionów, jest otyłych lub ma nadwagę. Pięć lat temu osób takich było 51,5%, czyli o prawie pół miliona mniej (18).
Dawniej uważano, że za otyłość odpowiadają w 60% nasze geny. Dzisiaj wiadomo, że to przede wszystkim od nas samych zależy czy będziemy otyli.
Na nadciśnienie tętnicze choruje dzisiaj ponad 8,5 miliona Polaków. Jest to ponad 3,5 miliona mniej niż sądzono po badaniach w 1997 r. Uważa się jednak, że jest to poprawa pozorna i nie wynika ze zmian stylu życia ani lepszego leczenia, a jedynie ze zmian sposobu diagnozowania. Prawie co trzeci dorosły Polak ma ciśnienie podwyższone na tyle, że powinien być pod stałą opieką lekarza. Jednak co dziesiąty nie chce się leczyć, dotyczy to szczególnie tych najbardziej zagrożonych czyli mężczyzn w średnim wieku (19).
Gdybyśmy wszyscy byli odpowiedzialni za styl życia (rzucili palenie papierosów, normalizowali wagę ciała, wyleczyli nadciśnienie, uprawiali odpowiednią aktywność fizyczną) to w ciągu najbliższych dziesięciu lat można byłoby uchronić przed zawałem serca lub udarem mózgu ponad 400 tysięcy Polaków, w tym sporą grupę młodych w sile wieku mężczyzn.
W naszych badaniach pacjenci wskazują, że głównym źródłem informacji o chorobach układu krążenia był dla nich lekarz, jednak informacje pozyskane z literatury i programów telewizyjnych w sumie stanowią dla nich większe źródło wiedzy. Pacjenci mieszkający w miastach częściej niż mieszkańcy wsi podają, że głównym źródłem ich wiedzy o czynnikach ryzyka jest lekarz.
Analiza wyników naszych badań wskazuje, że badani we wszystkich środowiskach cechują się małą znajomością czynników ryzyka. Badani dość dobrze rozpoznali tylko niektóre z nich. Część czynników ryzyka była niedoceniana jak: wiek, płeć, obciążenie genetyczne, aktywność fizyczna i cukrzyca. Stres psychiczny, który nie jest uznawalnym czynnikiem ryzyka, był uznany za czynnik przez 82,7% badanych. Respondenci prezentują wiedzę potoczną, fragmentaryczną, niekompetentną.
W ostatnich kilkudziesięciu latach w wielu krajach narasta problem nadwagi i otyłości. Dotyczy to zwłaszcza Stanów Zjednoczonych i krajów Europy Zachodniej jak również społeczeństw dawnego obozu socjalistycznego (18). Również w Polsce jest to zjawisko powszechne, gdyż prawie 70% dorosłej populacji to osoby z nadwagą lub otyłe. Przyczyną, dla której ten fakt budzi poważne obawy, jest stwierdzona zależność między nadwagą, a zwłaszcza otyłością, a zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób przewlekłych, głównie ChUK oraz przedwczesnej umieralności.
Po IX Europejskim Kongresie Otyłości, który odbył się w Mediolanie w czerwcu 1999 r., opublikowano Deklarację Mediolańską: jej autorzy i sygnatariusze uznali nadwagę za jedną z głównych przyczyn złego stanu zdrowia, podkreślając również niekorzystne skutki społeczne oraz ekonomiczne związane z kosztami leczenia. Uznano potrzebę badań i analiz problemu otyłości oraz opracowania strategii prewencyjnych. Polska była jednym z 24 sygnatariuszy dokumentu, co wskazuje na niezbędność badania uwarunkowań występowania nadwagi i otyłości w naszym kraju oraz podjęcie odpowiednich działań prewencyjnych (7).
W przeprowadzonych przez nas badaniach większość pacjentów ocenia, że otyłość i nadwaga są czynnikami ryzyka, ale 8% badanych pacjentów nie docenia znaczenia tych czynników. Na znaczenie nadwagi i otyłości wskazywały przede wszystkim osoby młodsze, niezależnie od miejsca zamieszkania. Stan wiedzy badanych nie odzwierciedla się w ich zachowaniach. Przestrzeganie diety deklaruje tylko 43% mieszkańców wsi, 32% mieszkańców Chęcin i 23% mieszkańców Kielc. Wyniki naszych badań dowodzą, że ponad 2/3 respondentów ma nadwagę 67,9%. Z danych wynika, że największy odsetek posiadających nadwagę lub otyłość występuje wśród mieszkańców Kielc, a najmniej wśród mieszkańców wsi. Mieszkańcy Kielc przyczynę nadwagi postrzegają w czynnikach niezależnych od ich woli i zachowań. Można sądzić, że to przekonanie nie sprzyja podejmowaniu starań o wyeliminowanie tego czynnika zagrożenia dla zdrowia. Wyniki moich badań są zbieżne z badaniami populacji mieszkańców prawobrzeżnej Warszawy (III badanie Pol-MONICA) gdzie nadwagę lub otyłość stwierdzono u 68% mężczyzn i 72% kobiet. Budzi to głęboki niepokój, gdyż wskazuje, że słabe są działania w kierunku unormowania masy ciała lub jej utrzymania na prawidłowym poziomie(6).
Stwierdzono, że społeczność amerykańską cechują dwa zjawiska związane ze stylem życia - epidemia otyłości oraz epidemia braku aktywności, a regularny ruch odgrywa przecież zasadniczą rolę w profilaktyce i leczeniu otyłości. Wydaje się, że obserwacje te można także odnieść do społeczeństwa polskiego. Szostak i Cybulska stwierdzili, że nic nie wskazuje na zwiększenie przez społeczeństwo polskie aktywnego fizycznego wypoczynku poza czasem pracy, a ponad dwukrotny wzrost liczby samochodów w Polsce w latach 1980- 1998 świadczy raczej o spadku tej aktywności (20). Wydaje się jednak, że określenie poziomu aktywności na podstawie własnej oceny badanego wiąże się z przeszacowaniem. Analiza wyników badań wykazała, że zdecydowana większość badanych nie uprawia systematycznie żadnych ćwiczeń fizycznych. Te formy są domeną przede wszystkim ludzi młodszych, mężczyzn i ludzi z wykształceniem minimum średnim. Jedyną szeroko deklarowaną aktywnością fizyczną jest przebywanie na świeżym powietrzu. Wynika to prawdopodobnie z faktu małej wiedzy o czynnikach ryzyka chorób układu krążenia, słabo rozwiniętej kulturze fizycznej w społeczeństwie oraz ze złej organizacji czasu wolnego. Wydaje się, że badani nie rozumieją na czym polega kontrolowana aktywność fizyczna, mylą ją ze zwykłą aktywnością życiową.
Większość czynników ryzyka związanych z niewłaściwą dietą i brakiem aktywności fizycznej oraz paleniem papierosów może odpowiadać za 75% nowych przypadków choroby wieńcowej.
Ryzyko związane z paleniem tytoniu jest odwracalne. Zagrożenie życia związane z tym nałogiem jest wysokie zwłaszcza u osób z przebytym zawałem serca. Zwalczanie palenia tytoniu powinno być jednym z celów prewencji chorób układu krążenia i promocji zdrowia zwłaszcza, że ryzyko z nim związane jest odwracalne po jego zaprzestaniu (21, 22, 23). Nasze badania wykazały, że pali nadal nałogowo 17% pacjentów. Trudniej jest zrezygnować z palenia osobom do 50 roku życia, mężczyznom o wykształceniu podstawowym i zawodowym. Natomiast nie jest problemem zachowanie wstrzemięźliwości w piciu alkoholu u badanych pacjentów.
Kolejne modyfikowalne czynniki ryzyka ChUK to podwyższony poziom cholesterolu, nadciśnienie tętnicze i podwyższony poziom glukozy we krwi. W naszych badaniach pacjenci rzadko dokonują pomiarów ciśnienia krwi, chyba że subiektywnie odczuwają złe samopoczucie. Jednak im mają lepszą wiedzę o chorobach serca tym częściej dokonują takich pomiarów.
Badanie poziomu cholesterolu i glukozy dokonują tylko na polecenie lekarza tym sumienniej im mają większa wiedzę o ChUK. Z własnej woli badają cholesterol i glukozę bardzo rzadko.
Reasumując, wiedza o czynnikach ryzyka ChUK wśród badanych pacjentów jest bardzo niska. Z kontrolą i eliminacją tych czynników jest jeszcze gorzej. Przekłada się to na ich zachowania związane z późnym rozpoczęciem leczenia oraz małymi zmianami stylu życia, szczególnie u pacjentów z wykształceniem podstawowym i zawodowym.
Jedynie pocieszający jest fakt deklarowania chęci pozyskania informacji o ChUK, co może być dobrym prognostykiem rokowniczym.
Wnioski
Na podstawie uzyskanych wyników badań oraz przeprowadzonych analiz statystycznych wyciągnięto następujące wnioski:
1. Wybrana populacja mieszkańców Kielc i gminy Chęciny posiada niedostateczną wiedzę na temat znajomości czynników ryzyka oraz zasad prewencji wtórnej ChUK.
2. Niska skuteczność prewencji wtórnej w badanej populacji występuje niezależnie od miejsca zamieszkania.
3. Mieszkańcy wsi posiadają niższy w porównaniu z mieszkańcami miast poziom edukacji zdrowotnej, co skutkuje w przypadku zachorowań opóźnioną poradą lekarską.
4. Aktywność edukacyjna powinna być w większym stopniu ukierunkowana na osoby z niższym wykształceniem pochodzące z mniejszych miejscowości.
5. Wiodącą rolę w działaniach na rzecz prewencji wtórnej ChUK powinien odgrywać lekarz, który zdaniem badanych jest do tego najlepiej przygotowany, a oni sami mają z nim najlepszy kontakt.
6. W zakresie stylu życia w całej badanej populacji należy dążyć do promowania takich zachowań jak przestrzeganie rygorów zrównoważonej diety, normalizacja wagi ciała, regularna aktywność fizyczna oraz eliminacja palenia papierosów.
Piśmiennictwo
1. Duda G.: Żywieniowa profilaktyka miażdżycy. Polskie Towarzystwo Żywności, Poznań, 2000. 2. Gułajski M., Moszczyński P.: Naturoterapia miażdżycy. Szkoła Zdrowego Życia. Poznań, 2000. 3. Filipiak K.J., Figiel W., Opolski G.: Ostre zespoły wieńcowe w dwa lata od wprowadzenia nowej definicji zawału - czy nastąpiły istotne zmiany? Kardiologia po Dyplomie, 2002, 1, 102-108. 4. Opolski G., Filipiak K.J.: Epidemiologia ostrych zespołów wieńcowych. W: Ostre Zespoły Wieńcowe, red. Opolski G., Urban & Partner, Wrocław, 2002. 5. Kornacewicz-Jach Z.: Wczesna Diagnostyka Miażdżycy w Praktyce Klinicznej. Kogo, kiedy i jak diagnozować? Kardiol. Pol., 2003, 58, 227-231. 6. Piotrowski W.: Choroby Układu Krążenia. Kompleksowa ocena ryzyka zgonu i jego charakterystyka dla populacji prawobrzeżnej Warszawy. Badania Pol-Monica. Kardiol. Pol., 2001, 55, 550-555. 7. Szostak W.B., Sekuła W., Figurska K: Zmniejszenie umieralności na choroby sercowo-naczyniowe w Polsce a zmiany w spożyciu żywności. Kardiol. Pol., 2003, 58, 177-179. 8. Skórkowska K.: Czynniki Zakażne a Miażdżyca Tętnic. Kardiol. Pol., 2001, 54, 57-61. 9. Beręsewicz A., Lewartowski B., Opolski G.: Niedokrwiony i reperfundowany mięsień sercowy. Kardiol. Pol., 1999, 51, (Supl. I), 45-53. 10. Szumiłowicz H.: Choroba niedokrwienna ośrodkowego układu nerwowego. Czynniki Ryzyka, 1999, 4, 2000,1, 26-30. 11. Piwoński J., Pytlak A., Kurjata P.: Prewencja choroby wieńcowej. Kardiol. Pol., 2000, 53, 229-232. 12. Anne M., Joseph M.D., Lawrence C.: Palenie tytoniu a choroby układu sercowo-naczyniowego. Kardiologia po Dyplomie, 2002, 1, 23-26. 13. Rezler J.: Znaczenie aktywności fizycznej w chorobach układu krążenia. Wybór aktualnych publikacji. Kardiol. Pol., 2001, 55, 575-576. 14. Kośmicki M. Otyłość jako czynnik ryzyka choroby niedokrwiennej serca - diagnostyka i leczenie. Przewodnik Lekarza, 2000, 7, 50-57. 15. American Diabetes Association. Standards of medical care for patients with diabetes mellitus. Diabetes Care, 2003, 26 (Suppl. 1), 533-550. 16. Cybulska B., Adamus J., Bejnarowicz J., Janion M., Kornacewicz-Jach Z., Kuch J., Pająk A., Rużyłło W., Rywik S., Szostak W.B.: Rekomendacja Komisji Profilaktyki Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego: Profilaktyka choroby niedokrwiennej serca. Kardiol. Pol., 2000, 53 (Supl. I), I-5, I-48. 17. Rywik S.L., Piotrowski W., Rywik T.M. i wsp.: Czy spadek umieralności z powodu chorób układu krążenia ludności Polski związany jest z obniżeniem globalnego ryzyka sercowo-naczyniowego zależnego od zmian w stylu życia? Kardiol. Pol., 2003, 58, 350-354. 18. Zdrojewski T., Bartosz P., Szpakowski P. i wsp.: Ocena wybranych problemów dotyczących rozpowszechnienia i terapii nadciśnienia tętniczego w Polsce na podstawie NADPOL III PLUS. Medycyna Praktyczna, 2003, 5, 37-41. 19. Skibińska E., Musiał W.J., Prokop J. i wsp.: Jak wdrażane są zasady prewencji wtórnej w dwa lata po rozpoznaniu choroby wieńcowej u mężczyzn. Kardiol. Pol., 2002, 56, 286-289. 20. Cybulska B., Gumińska M., Szostak W.B. i wsp.: Prawidłowe żywienie w profilaktyce chorób cywilizacyjnych. Kardiol. Pol., 1999 (Supl. III), 1999. 54-55,65-71. 21. Wilson K. i wsp.: Effect of smoking cesation on mortality sfter myocardial infarction: Meta-analisis of cohort studies. Arch. Intern. Med., 2000, 160, 939-941. 22. Taira D.A. i wsp.: Impact of smocing on health-related qulity of life after percutaneous coronary revascularization. Circulation, 2000, 102, 1369-1372. 23. Harbat B.: Uzależnienie od tytoniu. Postępowanie lekarskie. Kardiol. Pol., 2001, 55, 37-42.
Medycyna Rodzinna 2/2004
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna

Zamów prenumeratę

Serdecznie zapraszamy do
prenumeraty naszego czasopisma.

Biuletyn Telegram*

W celu uzyskania najnowszych informacji ze świata medycyny oraz krajowych i zagranicznych konferencji warto zalogować się w naszym
Biuletynie Telegram – bezpłatnym newsletterze.*
*Biuletyn Telegram to bezpłatny newsletter, adresowany do lekarzy, farmaceutów i innych pracowników służby zdrowia oraz studentów uniwersytetów medycznych.
Strona główna | Reklama | Kontakt
Wszelkie prawa zastrzeżone © 1990-2014 Wydawnictwo Medyczne Borgis Sp. z o.o.
Chcesz być na bieżąco? Polub nas na Facebooku: strona Wydawnictwa na Facebooku
polityka cookies