© Borgis - Medycyna Rodzinna 3/2004, s. 105-108
Michał Dziewulski
Zagrożenia zdrowotne u młodzieży uprawiającej sport
Health Disturbances in Youngsters Practicing Sport
z Katedry i Kliniki Rehabilitacji Akademii Medycznej w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Jerzy E. Kiwerski
Summary
The main purpose of this publication is to draw attention into the effects of practicing sport in development of children and adolescents. At the start it have been presented the main rules how to take care of the young athlete, pointing out the importance of proper nutrition. Later it have been presented the most common musculo-skeletal injuries in sport. An attention have been paid how to prevent the most common sports injuries. The subject has been widely discussed pointing out the advantages and disadvantages coming out from practicing sport by the young people. The paper has the purpose to clear out the problem of longitudinal effects of physical training started from very early age.
KOMPLEKSOWA OPIEKA NAD MŁODYM SPORTOWCEM
Młodzi sportowcy narażeni są na urazy, które niejednokrotnie różnią się od urazów typowych dla ludzi dorosłych. Tak jak zdecydowana liczba urazów u dzieci to złamania „zielonej gałązki” i uszkodzenia nasadowe, tak u starszych sportowców dominują przeciążeniowe zespoły „zużycia”. Rola rehabilitacji w leczeniu urazów związanych ze sportem jest aktualnie niepodważalna, podobnie zresztą jak i ich profilaktyka. Zakres rozwoju aktywności ruchowej i intensywność jej uprawiania na skalę wyczynową wyraźnie wzrosła w krajach zachodnich w ciągu ostatnich lat. Specjalna Amerykańska Komisja Bezpieczeństwa Konsumenta opublikowała, że rocznie, u osób młodych (w wieku pomiędzy 5 a 14 rokiem życia), odnotowuje się, w Stanach Zjednoczonych, około dwa miliony urazów związanych ze sportem (1). W odpowiedzi na to zjawisko nasilono działania na rzecz częstszych fizykalnych badań lekarskich, edukacji w zakresie choroby cieplnej, sondaży bezpieczeństwa, edukacji i szkolenia trenerów w szkołach sportowych, zatrudniania lekarzy klubowych oraz prowadzenia specjalnych programów edukacyjnych w szkołach podstawowych i średnich.
Sport odgrywa ważną rolę w kształtowaniu siły, prędkości i wytrzymałości. Jeśli jest zorganizowany w sposób prawidłowy, może być bardzo pozytywnym doświadczeniem, z możliwością kształtowania zdrowia fizycznego, psychicznego i cennych cech charakteru. Również większość dzieci z chorobami przewlekłymi, takimi jak astma oskrzelowa, zwłóknienie torbielowate, wrodzone wady serca, młodzieńcze reumatoidalne zapalenie stawów lub cukrzyca mogą odnosić korzyści wypływające z odpowiednio dobranych programów sportowych lub rekreacyjnych.
PRAWIDŁOWA DIETA
Każdy poważnie zajmujący się sportem powinien być zaznajomiony z faktami i mitami odnoszącymi się do prawidłowego odżywiania. Niewłaściwe informacje na ten temat narażają, nieświadomą i jeszcze naiwną, młodzież na zgubne skutki szkodliwych odżywek lub preparatów anabolicznych. Intensywny trening wzmaga spalanie kalorii, ale tylko nieznacznie zmienia zapotrzebowania na podstawowe składniki prawidłowego żywienia. Mikroelementy i elektrolity są uzupełniane przez normalną dietę do momentu, kiedy młody sportowiec spożywa wody w ciągu dnia więcej niż 4 do 6% masy ciała (na skutek pocenia się). Dodatkowe środki żywieniowe, takie jak witaminy i proteiny (białka) nie są konieczne jeśli młody człowiek spożywa w ciągu dnia odpowiednią ilość owoców i warzyw, nasion zbóż, produktów mlecznych i wysokobiałkowych produktów. Blisko 15 do 20% miesiączkujących dziewcząt, które uprawiają sport, wymaga suplementacji żelaza.
Młodzi sportowcy mają wzmożone zapotrzebowanie energetyczne związane z gwałtownym skokiem wzrostowym i wysiłkiem ruchowym, najlepiej zaspokajane poprzez właściwą podaż cukrów złożonych. Niekorzystną cechą cukrów prostych jest ich, bardzo szybka, absorbcja. Powoduje to zwiększone wydzielanie insuliny i obniża tym samym poziom glukozy we krwi, mogąc czasami wywoływać zasłabnięcia lub gorsze samopoczucie.
Wskazane proporcje żywieniowe dla młodego człowieka uprawiającego sport to: 50-60% węglowodanów, 10-15% protein, 30-35% tłuszczy. Właściwy stosunek cukrów złożonych do innych wymienionych składników można łatwo osiągnąć spożywając owoce, warzywa liściaste, ziemniaki, ryż, makaron lub pieczywo. Produkty tłuste, z dużą ilością soli, powinny być zarzucone. Węglowodany spożywane na kilka dni przed zawodami zwiększają zapasy glikogenu, dając optymalną ilość energii podczas długotrwałego wysiłku. Posiłek spożywany tuż przed zawodami powinien składać się z węglowodanów „lekkich”, przyjmowanych, nie krócej niż 3 godziny przed wykonywaniem intensywnej aktywności ruchowej (2). Produkty bogate w tłuszcze są bogatym źródłem energii, ale są słabo uaktywniane w przypadku wysiłków krótkotrwałych. Nadmierne spożycie produktów tłuszczowych niesie za sobą ryzyko podwyższenia poziomu cholesterolu i trójglicerydów w surowicy.
Proteiny (białka) są to aminokwasy złożone. Są one niezbędnymi składnikami do budowania młodej tkanki mięśniowej. Białka powinny stanowić około 15% całkowitej dobowej dawki kalorii, każda nadwyżka jest, z reguły, wydalana z moczem.
Różnorodne mikroelementy i witaminy są również bardzo istotne. Potas jest podstawowym jonem wewnątrzkomórkowym a jego utrata, przy uprawianiu sportu, zachodzi powoli i stopniowo. Potasu nie trzeba podawać w przypadku wysiłków krótkotrwałych, natomiast powinien być suplementowany w sytuacji wysiłku długotrwałego, przewlekłego i intensywnego. Magnez jest kluczowym składnikiem adenozynotrójfosforanu (ATP). Najlepszym naturalnym źródłem potasu i magnezu są banany. Niedobory żelaza nadal stanowią problem w przypadku dziewcząt uprawiających sport, wegetarianów i z niskoekonomicznych, ubogich warunków socjalno-bytowych. Podczas długotrwale uprawianej aktywności ruchowej należy również pamiętać o podaży różnorodnych witamin. Szczególny akcent stawia się głównie na witaminę C i witaminy grupy B. Ich rola polega na wpływie na metabolizm protein, tłuszczów i węglowodanów prostych i złożonych. Nie jest na razie udowodnione, że wzmożone przyjmowanie witamin ma wpływ na poprawę wyników sportowych (3, 4).
URAZY SPORTOWE U DZIECI I MŁODZIEŻY – DYSKUSJA
Liczba młodych sportowców, stopień nasilenia treningu wzrastają z roku na rok. Urazy są nie do uniknięcia. Większość urazów pojawia się u dzieci uprawiających bieganie, wspinaczkę i narciarstwo (5). Sporty zorganizowane są odpowiedzialne tylko za 30% urazów sportowych, a reszta (70%) przypada na zajęcia sportowe niezorganizowane. W wieku pomiędzy 5 a 14 rokiem życia sporty związane najczęściej z urazami to: piłka nożna, koszykówka, gimnastyka, rugby, wrestling, piłka ręczna i siatkowa, hokej na lodzie, wioślarstwo (6). Urazy bardzo często pojawiają się w sportach kontaktowych. Kontuzje, skręcenia i zwykłe, typowe złamania w obrębie kończyn górnych są najczęstszymi urazami młodych sportowców. Nastolatkowie mają proporcjonalnie więcej urazów kończyn dolnych (7-9). Najczęstsze kontuzje, zespoły zmęczeniowe, skręcenia i złamania dotyczą przede wszystkim stawów skokowych (skręcenia, złamania), stawów kolanowych: wewnętrzne uszkodzenia i zgniecenia łąkotek, naciągnięcia, naderwania lub pełne zerwania więzadeł krzyżowych lub pobocznych, wgniecenia chrząstki stawowej, złamania śród- lub przeznasadowe, złamania rzepek, uda: stłuczenia, naderwania lub naciągnięcia mięśnia czworogłowego lub goleni: uszkodzenia mięśnia trójgłowego łydki lub ścięgna Achillesa.
Określenie „zespół zużycia” rozróżnia szereg nieprawidłowości w obrębie układu mięśniowo-szkieletowego, charakteryzujących się uszkodzeniem tkanki łącznej w odpowiedzi na konsekwentnie powtarzalne, submaksymalne przeciążenia. W czasie normalnego funkcjonowania, ilość takich urazów jest nieznaczna. W przypadku powtarzalności przeciążeń tkanka mięśniowa ulega przerostowi. Jeśli pojawia się przemęczenie tkanek, to następuje także ich naturalna odpowiedź pod postacią procesu zapalnego, powodującego pojawienie się pierwszych symptomów bólowych.
Złamania zmęczeniowe charakteryzują się częściowym uszkodzeniem kości w następstwie powtarzalnych, o niedużej sile, przeciążeń. Zwykle kość modeluje się w odpowiedzi na drobne urazy (mikrourazy). Pomimo iż klasycznym złamaniem zmęczeniowym jest złamanie „marszowe”, zdarzające się u młodych rekrutów, to ten rodzaj złamań pojawia się dość często również u młodych sportowców, a nawet dzieci.
Złamania zmęczeniowe w obrębie kolana dotyczą głównie dalszej nasady kości udowej, bliższej nasady kości piszczelowej oraz rzepki. Pomimo iż to kończyny dolne są głównie narażone na różnorodne przeciążenia, to notuje się również przypadki złamań zmęczeniowych w obrębie śródręcza, kości promieniowej, łokciowej, ramiennej oraz stawu łokciowego.
W 1903 roku Osgood-Schlatter opisał zaburzenia w obrębie guzowatości piszczeli, które często pojawiają się u młodych sportowców. Najprawdopodobniej dochodzi do awulsyjnego częściowego uszkodzenia tej okolicy wraz z, towarzyszącym temu, zaburzeniem procesu kostnienia. Zdarza się to zwykle pomiędzy 10 a 15 rokiem życia (u dziewcząt 2 lata wcześniej. Chłopcy są dużo bardziej predysponowani do wystąpienia schorzenia, niż dziewczęta. Statystycznie, w przybliżeniu 15% chłopców i 10% dziewcząt, uprawiających jakąś aktywność ruchową, skarży się na ból w obrębie guzowatości piszczeli.
Nierzadką przyczyną zgłaszania się młodych sportowców do lekarza jest choroba Haglunda (w USA – Severa), objawiająca się występowaniem dolegliwości bólowych w obrębie kości piętowych. Typowy wiek, który predysponuje do wystąpienia schorzenia to 9-14 lat. Obustronnie występuje w 60-80% przypadków.
Pomimo iż całkowita prewencja urazów w sporcie jest nierealna, ale przy zachowaniu odpowiednich reguł, ogólna ilość urazów może ulec wyraźnemu zmniejszeniu. Wielu spośród urazów sportowych można uniknąć poprzez świadomy nadzór, konkretnie przestrzegane zasady, odzież i sprzęt ochronny i właściwy trening. Rozciąganie i rozgrzewka są kluczowymi komponentami systemu prewencji. Specjalne programy kondycyjne zawierające właściwy trening przygotowawczy („rozruch”), ćwiczenia rozciągające, bieg, ćwiczenia siłowe, sprawnościowe wydają się mieć zasadnicze znaczenie w systemie zapobiegania urazom. Badanie lekarskie przed rozpoczęciem uprawiania jakiejś dyscypliny sportu, powinno być standardem. Najlepszym wyjściem byłoby wprowadzenie odpowiednich programów skriningowych (10). Badanie powinno zawierać szczegółowy wywiad pod kątem ewentualnych schorzeń układu krążenia, oddechowego i nerwowego, przebytych urazów, chorób infekcyjnych.
Wpływ uprawiania sportu przez dzieci i młodzież niesie za sobą szereg korzystnych i niekorzystnych następstw. Do tych korzystnych zaliczamy nie tylko elementy rozwoju motorycznego, kształtowania postawy, szybkości, wytrzymałości, siły, gibkości, lepszej koordynacji ruchowej, odporności, wydolności układu oddechowego i krążenia. Istnieje szereg doniesień na temat kształtowania cech charakteru, motywacji, lepszej własnej samooceny. Jest jasne, że pomimo naturalnych tendencji, dzieci stają się z dekady na dekadę coraz mniej ruchliwe, z około 600 kcal mniejszym zużyciem energii dziennie niż 50 lat temu. Jednak postulowane są trzy podstawowe elementy prawidłowego rozwoju ruchowego dzieci (11). Pierwszy to zdecydowana, bezpośrednia poprawa ogólnego stanu zdrowia; dzieci uprawiające sport mają lepsze wyniki prób wydolnościowych układu krążeniowo-oddechowego, są szczuplejsze, rozwijają większą masę kostną. Po drugie, obserwowany jest długofalowy, dalekosiężny, pozytywny efekt w życiu dojrzałym polegający na utrwalonych nawykach aktywnego spędzania czasu wolnego i odpowiednich higienicznych zwyczajów. Po trzecie, udowodniono, że w życiu dorosłym są źródłem lepszych wyników w pracy i lepszej samooceny. Szerokie badania nad wieloaspektowym wpływem sportu na rozwój i wzrost młodych osób, w tym również czynniki natury psychologicznej, omawia w swoich doniesieniach Maffulli (12). Rogers i Evans zwracają uwagę na dużą rolę sportu od młodych lat do późniejszych, gdzie rezultatem jest większa gęstość kości i większa masa mięśniowa (13). Należy również zwrócić uwagę, iż sport jest nie tylko dla osób młodych-zdrowych, ale również z wadami wrodzonymi, schorzeniami układu nerwowego, oddechowo-krążeniowego. Field i Oates donoszą, iż u znacznej liczby poddanych ich obserwacji dzieci z przepukliną oponowo-rdzeniową (spina bifida) i zwłóknieniem torbielowatym możliwe było uprawianie sportu z pozytywnymi efektami zdrowotnymi (14). Eppright donosi o istotnej, pozytywnej roli sportu w schorzeniach psychiatrycznych, gdzie dzieci i młodzież uprawiające sport miały lepszą samoocenę, lepiej rozwijały się fizycznie, mentalnie i społecznie, miały większą masę mięśniową i wypracowywały korzystniejsze cechy do wykonywania przyszłej pracy (15). Brook i Heim donoszą o pozytywnych efektach psychologicznych uprawiania sportu u dzieci z astmą oskrzelową (16). Dorchy i Poortmans wskazują na możliwość swobodnego uprawiania sportu przez dzieci cukrzycowe przy zachowaniu odpowiednich zasad bezpieczeństwa i kontroli poziomu glikemii (17). Roberts obserwował, że zwyczaj chodzenia do szkoły piechotą i noszenia teczki szkolnej ma też swoje korzyści (18). Nie należy zapominać o istotnej roli trenera sportowego, który musi być odpowiednio przeszkolony i przygotowany do pracy z dziećmi i młodzieżą (19). Menghetti i De-Feo donoszą o pozytywnych skutkach uprawiania sportu przez dzieci i młodzież z nadwagą (20). Seitz i Olson wykazali w swoich badaniach, że sporty walki są wysoce skuteczne w kształtowaniu zdrowia psychicznego i mentalnego rozwoju (21). Pangrazi zwraca uwagę na istotną rolę sportu w promocji zdrowego trybu życia u ludzi młodych, co daje namacalne rezultaty pod postacią zmniejszenia ryzyka umieralności, choroby wieńcowej, cukrzycy, nadciśnienia tętniczego, chorób nowotworowych (22).
Urazy u dzieci uprawiających sport są, niestety, bardzo częste. Sahlin badał dzieci pomiędzy 5 a 14 rokiem życia i zaobserwował u 27% wszystkich dzieci jakiś uraz sportowy (23). 55% wypadków dotyczyło chłopców, odnosili oni bardziej poważne urazy niż dziewczęta. Jazda na koniu i narciarstwo były sportami najbardziej traumatycznymi. Skręcenia stawu skokowego należą do najczęstszych urazów sportowych na które napotyka lekarz w swojej praktyce zawodowej z dziećmi i młodzieżą. Oblicza się, że ponad 25% wszystkich urazów sportowych dotyczy właśnie stawu skokowego. Puffer wykazał, że jedna trzecia wszystkich kadetów West Point doznało urazu stawu skokowego podczas swojej 4-letniej służy w akademii (24). Za najlepszą formę terapii pod postacią okładów z lodu, odpoczynku i elewacji urażonej części ciała uznaje Welford (25). Odnotowuje się niepokojące dane o wysokim ryzyku urazu u młodzieży uprawiającej sport. Maffulli, Bundoc i Chan badali grupę 2293 pacjentów, w tym 238 osób młodych, poniżej 16 roku życia (54% chłopcy) (26). Gry zespołowe z piłką były podstawową przyczyną urazów. Wyciągnęli oni wnioski, że pomimo iż sport nie jest w Hongkongu tak rozpowszechniony jak w innych zachodnich krajach, powoduje jednak stosunkowo dużą wypadkowość i że należałoby poddać tę kwestię dalszej długofalowej obserwacji. Podobne konkluzje wyciągnął Maffulli i Baxter zwracając uwagę, iż pomimo że sport jest u dzieci bezpieczny to może powodować pewne niekorzystne efekty w dojrzewaniu i rozwoju układu ruchu (27). Piszą, że sport uraża nie tylko tkankę kostną ale i tkanki miękkie i może powodować nawet trwałe, nieodwracalne uszkodzenia. Wester i Canale wskazując, że uszkodzenie więzadła krzyżowego kolana może w konsekwencji u młodego człowieka doprowadzić do kątowych deformacji i różnicy w długości kończyn dolnych (28). McKeag przestrzega, że zarówno brak sportu jak i jego nadmierne uprawianie może mieć dla młodych osób niekorzystne efekty (29). Back i Beijer donoszą o dużej urazowości u licznej poddanej obserwacji grupy młodych sportowców, gdzie kontuzje stanowiły 43% i skręcenia 21% (30). Opieka medyczna potrzebna była w 25% przypadków. Oceniają, że 100% wszystkich piłkarzy jest zagrożonych urazem w ciągu roku trenowania. Podobne wnioski wyciągnął Watson i Ozanne w obserwacji nad skalą urazowości w jednym z rejonów Australii (31). Pigozzi i Santori udokumentowali wyższą urazowość na desce snowboardowej niż na zwykłych nartach (32). Smoll i Smith wykazali, że nadmierne bezkompromisowe i niekontrolowane uprawianie sportu może prowadzić do negatywnych społecznych, psychologicznych i zdrowotnych efektów (33).
Niemniej większość urazów u dzieci i młodzieży nie jest poważnych, więc sport u ludzi młodych jest bezpieczny. Maffulli i Bruns twierdzą, że przy zachowaniu odpowiednich środków prewencyjnych młody organizm kompensuje większość drobnych urazów układu ruchu (34).
Piśmiennictwo
1. Rutherford G.W., Miles R.: Overview of sports related injuries to persons 5 to 14 years of age, 1981, U.S. Consumer Product Sefety Commission. 2.Costill D.L., Hargreaves M.: Carbohydrate nutrition and fatigue. Sports Med. 1992, 13:86. 3.Klepping J., et al.: The nutritional requirements of young athletes. Ann Nestle, 1986, 44:1. 4.Brady Ta., et al.: Weight training-related injuries in the high school athlete. Am. J. Sports Med., 1982, 10:1. 5.Chambers R.B.: Orthopaedic injuries in athletes (ages 6 to 17). Am. J. Sports Med. 1979, 7:195. 6.Grana W.A.: Injury registry for Oklahoma secondary schools. Okla. State Med. Assoc. J. 1979, 72:369. 7.Powell J.: 636,000 injuries annually in high school football. Athletic Training. 1987, 22:19. 8.Pitchett J.W.: A statistical study of knee injuries due to football in high scholl athletes. J. Bone. Joint. Surg. Am. 1982, 64:240. 9. De Haven K.E.: Athletic injuries in adolescents. Pediatr. Ann. 1978, 7:96. 10.Runyan D.K.: The pre-participation examination in the young athlete. Clin. Pediatr. 1983, 22:674. 11.Boreham C., Riddoch C.: The phisical activity, fitness and health of children. J. Sports Sci. 2001, 19(12):915-29. 12.Maffulli N.: The growing child in sport. Br.-Med.-Bull. 1992, 48(3):561-8. 13.Rogers M.A., Evans W.J.: Changes in sceletal muscle with aging: effects of exercise training. Exerc.-Sport-Sci.-Rev. 1993, 21: 65-102. 14.Field S.J., Oates R.K.: Sport and recreation activities and opportunities for children with spina bifida and cystic fibrosis. J.-Sci.-Med.-Sport. 2001, 4(1):71-6. 15.Eppright T.D., et al.: Sport psychiatry in childchood and adolescence: an overview. Chil.-Psychiatry-Hum.-Dev. 1997, 28(2):71-88. 16.Brook U., Heim M.: A pilot study to investigate whether sport influances psychological parameters in the personality of asthmatic children. Fam.-Pract. 1991, 8(3):213-5. 17.Dorchy H., Poortmans J.: Sport and diabetc child. Sports.-Med. 1989, 7(4):248-62. 18.Roberts I.: Children and sport. Walking to school has future benefits. BMJ. 1996, 312(7040):1229. 19.Smoll FL., et al.: Enhancement of children´s self-esteem through social support training for youth sport coaches. J.-appl.-Psychol. 1993, 78(4):602-10. 20.Menghetti E., et al.: Follow-up of obese child. Riv.-Eur.-Sci.-Med.-Farmacol. 1995, 17(2-3):77-80. 21.Seitz F.C.: The martial arts and mental health: the challenge of managing energy. Percept.-Mot.-Skill. 1990, 70(2):459-64. 22.Pangrazi R.P.: Promoting physical activity for youth. J.-Sci.-Med.-Sport. 2000, 3(3):280-6. 23.Sahlin Y.: Sport accidents in childchood. Br.-J.-Sports.-Med. 1990, 24(1):40-4. 24.Puffer J.C.: The sprained ankle. Clin.-Cornerstone. 2001, 3(5):38-49. 25.Welford R.: Injuries in children´s sport. Practitioner. 1989, 233(1475):1248-9. 26.Maffulli N., et al.: Paediatric sports injuries in Hong Kong: a seven year surey. Br.-J.-Sports. med. 1996, 30(3):218-21. 27.Maffulli N. Baxter-Jones A.D.: Common skeletal injuries in young athletes. Sports.-Med. 1995, 19(2):137-49. 28.Wester W., et al.: Prediction of angular deformity and leg-lenght discrepancy after anterior cruciate ligament reconstruction in skeletal immature patients. J.-Pediatr.-Orthop. 1994, 14(4):516-21. 29.McKeag D.B.: The role of exercise in children and adolescents. Clin.-Sports.-Med. 1991, 10(1):117-30. 30.Backx FJ., et al.: Injuries in high-risk persons and high-risk sports. A longitudinal study of 1818 school children. Am.-J.-Sports.-Med. 1991, 19(2):124-30. 31.Watson W.L., Ozanne-Smith J.: Injury surveillance in Victoria, Australia: developing comprehensive injury incidence estimates. Accid.-Anal.-Prev. 2000, 32(2):277-86. 32.Pigozzi F., et al.: Snowboard traumatology: an epidemiological study. Orthopedics. 1997, 20(6):505-9. 33.Smoll FL. Smith RE. Psychology of the young athlete. Stress-related maladies and remedial approaches. Pediatr.-Clin.-North.-Am. 1990, 37(5):1021-46. 34.Maffulli N. Bruns W.: Injuries in young athletes. Eur.-J.-Pediatr. 2000, 159(1-2):59-63.
Medycyna Rodzinna 3/2004
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna