Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 3/2004, s. 131-134
Ewa Głyda, Tomasz Opala, Tomasz Olejniczak, Karolina Chmaj-Wierzchowska
Leczenie uzdrowiskowe chorób kobiecych – wskazania i przeciwwskazania
Health resort treatment of female diseases – indication and contraindication
z Katedry i Kliniki Zdrowia Matki i Dziecka Akademii Medycznej Ginekologiczno-Położniczego Szpitala Klinicznego w Poznaniu
Kierownik Katedry: prof. Akademii Medycznej dr hab. n. med. Tomasz Opala
Leczenie uzdrowiskowe chorób kobiecych ma charakter kompleksowy; wykorzystuje równocześnie kilka metod leczniczych, które wzajemnie się uzupełniają i zwiększają efektywność swojego działania (1). Szerokie zastosowanie mają zabiegi balneologiczne, wykorzystujące naturalne tworzywa lecznicze tj. wody mineralne czy peloidy; naturalne czynniki przyrodnicze, jak klimat; różne formy pracy mięśniowej; czynniki fizyczne, jak światło, dźwięk, pole elektromagnetyczne i inne (1). Znalazły one zastosowanie w leczeniu przewlekłych stanów zapalnych i pozapalnych narządu rodnego, stanów po operacjach ginekologicznych, zaburzeniach wieku przekwitania, opóźnionym dojrzewaniu płciowym, niepłodności z zaburzeniami cyklu miesiączkowego, wtórnym braku miesiączki (2).
Uzdrowiskowe metody lecznicze mają charakter bodźcowy. W odpowiedzi na nie w organizmie powstają reakcje adaptacyjne i kompensacyjne (1). Systematyczne leczenie w postaci serii zabiegów ma działanie trenujące i usprawniające funkcjonowanie organizmu, przyspieszając procesy regeneracyjne. Działanie ich jest stopniowe. Wolno obserwowane efekty są jednak trwalsze w stosunku do uzyskiwanych innymi metodami leczniczymi (1). Stosowanie zabiegów, picie wód zdrojowych, łącznie z wpływem warunków klimatycznych pośrednio działa uodparniająco i prowadzi do odpowiedzi całego ustroju tzw. odczynu ogólnego. Miejscowy lub ogólnoustrojowy charakter odczynu zależy od temperatury, czasu zabiegu, miejsca działania bodźca, ciśnienia hydrostatycznego wody, dostosowania się ustroju do ww. czynników (1). Duże zastosowanie znalazły wody mineralne stosowane w postaci kąpieli leczniczych, irygacji, płukań oraz kuracji pitnej (1, 3).
W przewlekłych stanach zapalnych żeńskich narządów płciowych, a także po zabiegach operacyjnych szczególnie wskazane są kąpiele solankowe i siarczkowo-siarkowodorowe i radonowe. Drobiny soli działają drażniąco na skórę wywołując stan przekrwienia, a wtórnie ocieplenie skóry; wnikają do naskórka oraz ujść gruczołów potowych i łojowych (3, 4). Kąpiele siarczane pobudzają przemianę materii, normują bilans siarki w ustroju, działają odczulająco, odtruwająco, wpływają rozmiękczająco na naskórek oraz działają rozszerzająco na naczynia krwionośne skóry, powodują jej przekrwienie, ułatwiając w ten sposób wchłanianie produktów zapalnych (4). Kąpiele kwasowęglowe stosowane są przy objawach wypadowych związanych m.in. z kastracją chirurgiczną. Zawarty w wodzie bezwodnik kwasu węglowego wywołuje w skórze wiele zmian, między innymi rozszerzenie naczyń włosowatych, tętniczych i żylnych, obniżenie ciśnienia krwi (3, 4).
Zabiegi borowinowe mają zastosowanie w przewlekłych stanach zapalnych dróg rodnych, stanach pooperacyjnych, zrostach otrzewnej, niepłodności oraz w zespole klimakterycznym (1).
Borowina jest rodzajem torfu o specyficznych właściwościach fizykochemicznych; ma działanie bakteriobójcze, bakteriostatyczne, przeciwzapalne, ściągające i regenerujące tkanki (5, 6, 7). Mechanizm działania leczniczego borowiny polega na oddziaływaniu cieplnym, mechanicznym, powstałym w wyniku ucisku masy borowinowej na skórę, oraz wpływie znajdujących się w niej związków chemicznych i ciał o charakterze hormonów (4).
Zabiegi borowinowe są wykorzystywane przede wszystkim w celu przegrzewania tkanek miejscowo i ogólnie. Działanie mechaniczne np. kąpieli borowinowej ułatwia odpływ chłonki z przestrzeni międzykomórkowej, zwiększa wchłanianie wysięków (2). Zabiegi borowinowe mają wpływ na sekrecję hormonów, dotyczy to głównie hormonów nadnerczowych i przysadkowych oraz jajnikowych (7, 8). Działanie borowiny na jajniki jest dwojakie, tj. bezpośrednie poprzez intensywne przegrzewanie jajników i działanie estrogenne związane z zawartością tych substancji w borowinie; natomiast działanie pośrednie, nieswoiste, polega na pobudzeniu wydzielania hormonów przysadkowych. Wykazano zwiększenie poziomu glikokortykoidów we krwi po zabiegach borowinowych (7, 8).
Najczęściej stosowanymi zabiegami są: okłady – zawijania całkowite i częściowe, kąpiele borowinowe i zawiesinowe, nasiadówki, tampony borowinowe, zabiegi z pasty borowinowej, jontoforeza (1). Należy jednak pamiętać o przeciwwskazaniach do stosowania zabiegów borowinowych, takich jak krwawienia, ostre stany zapalne, nowotwory, ciąża i okres karmienia (1, 2). W uzdrowiskowym leczeniu chorób kobiecych wykorzystuje się także czynniki fizyczne pod postacią różnych form energii, jak światło, prąd elektryczny, ultradźwięki, pole magnetyczne i inne. Zalicza się do nich: światło i elektrolecznictwo i magnetoterapię, ultradźwięki (1).
Bardzo szerokie zastosowanie w uzdrowiskowym leczeniu chorób kobiecych znalazły fale krótkie, których wpływ na ustrój polega na działaniu cieplnym, elektrycznym, bakteriobójczym i biologicznym. W terapii stosuje się przegrzewanie miejscowe głównie dawkami słabymi lub średnimi. Szczególnie wrażliwy na działanie fal krótkich jest ośrodkowy układ nerwowy. Przegrzewanie przysadki mózgowej ma wpływ pośredni na jajnik (oś: przysadka – tarczyca – jajnik) i powoduje zwiększenie wydzielania hormonów, a wtórnie zwiększenie przemiany podstawowej. W zaburzeniach cyklu miesiączkowego u młodych kobiet pośredni wpływ hormonów przysadki mózgowej na tarczycę i jajniki ma na celu uregulowanie zaburzeń cyklu miesiączkowego (7).
Bakteriobójcze działanie fal krótkich wiąże się z działaniem cieplnym. Efekt bakteriobójczy spowodowany jest przeniesieniem się temperatury mikroorganizmów powyżej właściwego im „punktu cieplnego”, w którym giną, nawet bez równoczesnego podniesienia temperatury środowiska (7).
Specyficzną właściwością fal krótkich jest ich działanie na procesy zapalne zarówno ostre, jak i przewlekłe. Czynnikiem działającym w tkankach jest ciepło, długo utrzymujące się przekrwienie czynne, oraz zwiększony przepływ krwi przez teren ogniska zapalnego, co prowadzi do zmniejszenia odczynów i ograniczenia nacieków zapalnych. Leukocytoza i równorzędnie zwiększona fagocytoza, prawie zawsze stwierdzana w miejscu przegrzewanym, może mieć wpływ pośredni na drobnoustroje wywołujące stan zapalny (3).
Leczenie stanów zapalnych narządów miednicy mniejszej rozpocząć należy po ustąpieniu objawów ostrych. W stanach przewlekłych uzyskuje się dobre wyniki. Wyłączamy z leczenia wszystkie zmiany swoiste tj. zapalenia gruźlicze. W niedorozwoju macicy i braku miesiączki stosujemy dawki słabe o stopniowo wzrastającym czasie zabiegu (od kilku do 15 minut) w I, II i III tygodniu cyklu. W stanach zapalnych podostrych żeńskich narządów płciowych stosujemy dawki słabe, czas zabiegu stopniowo zwiększamy, a w przewlekłych stanach zapalnych dawki średnie (3). Rozpoczynamy zabiegi w 2-3 dni po zakończeniu miesiączkowania i stosujemy je w I, II i III tygodniu cyklu. Dobre wyniki uzyskuje się także w rzeżączkowym zapaleniu przydatków. Zabiegów nie stosujemy w okresie miesiączkowania i w ciąży (3).
Długotrwałe serie zabiegów mogą powodować zmiany w jajnikach. Gruczoły płciowe należą do narządów wrażliwych na działanie pola kondensatorowego o dużym nasileniu. Wskutek cieplnego działania może dojść do nieodwracalnych zmian zwyrodnieniowych, zaburzenia miesiączkowania na skutek dojrzewania i przetrwania licznych pęcherzyków Graffa oraz wtórnych zaburzeń wydzielania luteiny. Dlatego w leczeniu stanów zapalnych jajników, w stanach niedomogi gruczołowej lub ich niedorozwoju stosujemy wyłącznie dawki słabe. Cysty jajnika stanowią przeciwwskazanie do stosowania diatermii krótkofalowej (3).
Wskazaniem do przegrzewania falami krótkimi jest także ostre i przewlekłe zapalenie gruczołu piersiowego. W przypadku chełboczących ropni, które stanowią przeciwwskazanie do stosowania fal krótkich, zabieg fizjoterapii należy przeprowadzić po nacięciu i ewakuacji ropnia oraz założeniu sączków (najwcześniej po upływie 24-48 godzin od zabiegu operacyjnego, przez warstwę suchego opatrunku) (3).
Pod wpływem działania promieni podczerwonych, w naświetlanym miejscu stwierdza się podniesienie ciepłoty tkanek oraz zwiększoną przemianę podstawową. Czynne przekrwienie z towarzyszącym mu rozszerzeniem pętli włośniczek wywołuje zmianę ciśnienia pomiędzy krążeniem tętniczym i żylnym oraz pomiędzy płynem komórkowym a przestrzeniami międzykomórkowymi tkanek. Zwiększa się również liczba białych krwinek, a zwłaszcza fagocytów. Działanie ciepła zmniejsza ból i stan napięcia mięśniowego (3). Do naświetlań stosujemy m.in. lampy Sollux i świetlanki. Promienie podczerwone wykorzystywane są w leczeniu bolesnych miesiączek, w przewlekłych stanach zapalnych i niedorozwoju żeńskich narządów płciowych (3).
W leczeniu uzdrowiskowym w ginekologii zastosowanie znalazły również promienie nadfioletowe. Promienie UV, szczególnie krótkofalowe, charakteryzują się działaniem bakteriobójczym. Także wirusy wykazują wzmożoną wrażliwość na działanie promieni UV (3).
Ogólne naświetlanie promieniami UV zwiększa podstawową przemianę materii skutkiem działania bodźcowego na gruczoły wewnątrzwydzielnicze (przysadkę, nadnercza, tarczycę, jajniki, i jądra). Promienie te wywierają wpływ na przemianę związków mineralnych, zwłaszcza wapnia i fosforu. Wytwarzana w skórze witamina D przechodząc do krążenia, zwiększa przyswajanie wapnia i fosforu z przewodu pokarmowego oraz zabezpiecza kości przed odwapnieniem, co ma duże znaczenie w profilaktyce osteoporozy (3).
W leczeniu osteoporozy szerokie zastosowanie znalazła również magnetoterapia i umiejętnie prowadzona kinezyterapia. Za przeciwwskazane w osteoporozie należy uznać gorące zabiegi borowinowe i parafinowe (8).
Ważnym kierunkiem leczenia uzdrowiskowego jest kinezyterapia, czyli leczenie ruchem – różnymi formami aktywności fizycznej o odpowiednio dobranym obciążeniu (1). Skraca ono okres rekonwalescencji i umożliwia czynny udział chorej w procesie postępowania leczniczego.
W przypadku postępowania pooperacyjnego pacjentki powinny być kierowane do uzdrowiska w 4-6 tygodni po zabiegu w celu zapobieżenia pooperacyjnym zmianom anatomicznym i leczenia zaburzeń wewnątrzwydzielniczych (7, 9). Ćwiczenia zapobiegają powstawaniu zakrzepicy, powikłaniom ze strony układu oddechowego, poprawiają stan układu krążenia, wzmacniają mięśnie miednicy, ułatwiają defekację. Po operacji zalecana jest jak najwcześniejsza pionizacja, siadanie, ćwiczenie mięśni brzucha, krocza (rozluźnienie odbytu), relaksacyjne, korekcyjne postawy, chodzenie (9).
Leczenie uzdrowiskowe ma na celu przyspieszenie procesu gojenia (leczenie resorpcyjne), zapewnienie odzyskania fizjologicznych czynności narządów płciowych, skrócenie okresu niezdolności do pracy (3, 9).
W przypadku występowania pooperacyjnych objawów klimakterycznych stosowane są półkąpiele w temp. 36°C, natryski, kąpiele lecznicze solankowe i kwasowęglowe, peloidoterapia (zawijania borowinowe). Wskazany jest klimat podgórski.
Przeciwwskazaniem do leczenia uzdrowiskowego jest czynna choroba nowotworowa, ciąża i okres karmienia, krwawienie z dróg rodnych, ostre stany zapalne, przeciwwskazania ogólne (bezwzględne) (7).
Poza naturalnymi zasobami leczniczymi oraz właściwościami leczniczymi klimatu w oddziaływaniu na stan zdrowia kuracjuszek ogromne znaczenie mają walory krajobrazowe, dobrane i odpowiednio kierunkowane środowisko ludzkie, panujący reżim ogólnouzdrowiskowy (4, 9)
PRZYKŁADY LECZENIA UZDROWISKOWEGO CHORÓB KOBIECYCH
Zapalenie przydatków
W stanach ostrych zalecane są okłady z lodu i okłady zimne-wilgotne. W stanie podostrym w celu resorbcji płynu wysiękowego i przesiękowego oraz przeciwdziałaniu tworzeniu się ropni, nacieków, zlepów i zrostów i działania przeciwbólowego zalecane są okłady wysychające metodą Priesnitza, diatermia krótkofalowa, diatermia mikrofalowa. W stanie przewlekłym, przy bezgorączkowych stanach zapalnych, stosowane są: naświetlania promieniami podczerwonymi (lampa Sollux, świetlanki częściowe – budki Polano), diatermia krótkofalowa, diatermia mikrofalowa, półkąpiele i kąpiele nasiadowe (solankowe, solanka jodkowa, siarczkowo-siarkowodorowe), gorące przepłukiwania pochwy metodą Pinkusa: wodą zwykłą, solanką lub wodami siarczanowo-siarkowodorowymi, peloidoterapia – półkąpiele w papce borowinowej, kąpiele nasiadowe w papce borowinowej, zawijania borowinowe, tampony borowinowe dopochwowe.
W przypadkach z dolegliwościami spowodowanymi zrostami w miednicy małej (pozapalne i pooperacyjne) stosuje się: diatermię krótkofalową, naświetlania promieniami podczerwonymi, peloidoterapię, masaż segmentarny, kinezyterapię. W okresie cofania się procesu zapalnego, przed zwolnieniem chorej z łóżka wskazana jest kinezyterapia. W okresie rekonwalescencji; spacery, wycieczki, gry sportowe.
Przy niedrożności jajowodów i związanej z tym bezpłodności w celu rozwarstwienia zrostów otrzewnej, przyspieszenia wydalania produktów powstających przy wzmożeniu procesów przemiany materii zaleca się ćwiczenia powodujące wystąpienie wahania ciśnienia wewnątrzbrzusznego przeprowadzane w różnych pozycjach wyjściowych, szybkim tempem z maksymalnym włączeniem przepony, mięśni ściany jamy brzusznej oraz mięśni wnętrza miednicy małej, gry ruchowe, elementy sportu. (7)
Niepłodność
Ponieważ niepłodność jest zespołem objawów towarzyszącym wrodzonym lub nabytym stanom chorobowym, zarówno narządów płciowych, jak i całego ustroju kobiety i nie stanowi odrębnej jednostki chorobowej, metody leczenia uzdrowiskowego muszą być dobierane zgodnie ze wskazaniami obowiązującymi w poszczególnych rodzajach schorzeń.
W stanach skurczowych jajowodów (niedrożność czynnościowa) zalecane są diatermia krótkofalowa, naświetlanie promieniami nadfioletowymi – ogólne, półkąpiele letnie z polewaniem i lekkim nacieraniem, natryski deszczowe letnie, natrysk płaszczowy, kocowanie, masaż podwodny, kąpiele lecznicze: kwasowęglowe, jodobromowe, solankowe, perełkowe; kinezyterapia (ćwiczenia ogólnokondycyjne bez przeciążenia – w wolnym rytmie, przy muzyce; ćwiczenia relaksacyjne, psychoterapia).
Należy unikać wszelkich silnych bodźców cieplnych, świetlnych i mechanicznych. Bardzo ważną rolę odgrywa właściwe zorganizowanie relaksu psychicznego. W przypadku hipoestrogenizmu i hipoluteinizmu oraz w razie wystąpienia cyklów bezowulacyjnych wskazane jest stosowanie silniejszych bodźców celem uzyskania intensywnego przekrwienia macicy i przydatków.
Zaburzenia miesiączkowania (bóle)
Zalecane są światłolecznictwo (lampa Sollux – zabiegi na całe ciało, lampa Helios – promiennik podczerwieni), naświetlania ogólne promieniami UV, diatermia krótkofalowa, diatermia mikrofalowa, masaż segmentarny, podwodny; wodolecznictwo: kąpiele nasiadowe o temperaturze wzrastającej, kąpiel gorąca nóg; kąpiele lecznicze: siarczkowo-siarkowodorowe, solankowe, kwasowęglowe, rodanowe, aromatyczne (naturalne igliwiowe, sztuczne z wywarów z ziół), peloidoterapia – zawijania częściowe, półkąpiele borowinowe lub mułowe; kuracje pitne.
W celu wzmocnienia ustroju przez dodatni wpływ na przemianę materii, narządy krwiotwórcze, przewód pokarmowy, wątrobę; działanie lecznicze wybiórcze przy wskazaniach współistniejących ze strony innych narządów; wzmożenie działania zabiegów balneologicznych w pewnych grupach wskazań np. przy leczeniu zaburzeń hormonalnych zalecane są: solanki jodkowe, wody jodkowo-bromkowe, szczawy zielaziste, szczawy zielazisto-arsenowe, kinezyterapia – wg indywidualnej oceny czynnościowej (ćwiczenia rozluźniające mm grzbietu, brzucha, pośladków i dna miednicy, wibracje i wstrząsania mięśniami miednicy, brzucha i grzbietu).
Przy braku miesiączkowania – ćwiczenia powodujące wystąpienie przekrwienia narządów miednicy, ćwiczenia w pozycji łukowatej, ćwiczenia, w których biorą udział mięśnie zginacze i przywodziciele stawu biodrowego, uderzenia w okolicę krzyżową w pozycji stojącej z pochylonymi ramionami lub w pozycji leżącej na brzuchu.
W przypadku obfitych i przedłużających się miesiączek – ćwiczenia zmniejszające przekrwienie narządów miednicy, ćwiczenia wykonywane w pozycji pochylonej, powodującej ucisk narządów jamy brzusznej, ćwiczenia czynne rąk, głowy i tułowia w celu zmniejszenia dopływu krwi do jamy brzusznej i miednicy, ćwiczenia angażujące do pracy mięśnie odwodziciele i prostowniki stawu biodrowego – głównie mięśnie pośladkowe, ćwiczenia mięśni brzucha (8).
Piśmiennictwo
1. Ponikowska I.: Podstawy kliniczne balneologii i medycyny fizykalnej. Służba zdrowia 2001, 63-66. 2.Ponikowska I.: Kompendium balneologii: rekomendacje Krajowego Konsultanta. Toruń, Wydaw. Adam Marszałek 2001, 225. 3.Konarska I.: Medycyna Fizykalna. Warszawa: Państ. Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1974. 4.Mika T., Kasprzak W.: Fizykoterapia. Warszawa: Wydaw. Lekarskie PZWL, 2003. 5.Ponikowska I.: Stosowanie pasty borowinowej w lecznictwie uzdrowiskowym (Wskazówki metodyczne dla lekarzy), Bibl. Lek. Uzdr., IMU, Poznań 1982. 6.Różewicki S., i wsp.: Wpływ hipertermicznej borowiny na czynność hormonalną prawidłowego i niewydolnego ciałka żółtego u kobiet. Balneol. Pol. 1991, 32(33):103. 7.Praktyczny poradnik fizjoterapii. Polskie Towarzystwo Balneologii Bioklimatologii i Medycyny fizykalnej. Warszawa: Oddział Warszawski przy Zjednoczeniu "Uzdrowiska Polskie". Polskiego Towarzystwa Balneologii Bioklimatologii i Medycyny Fizykalnej. 1980. 8.Kalmus P.: Możliwość uzdrowiskowej profilaktyki i terapii w osteoporozie. Baln. Pol. 1998, 40(1/2):110-119. 9.Olejniczak T., Głyda E.: Leczenie balneologiczne. W: Opala T. Ginekologia. Podręcznik dla Położnych, Pielęgniarek i Fizjoterapeutów, PZWL, Warszawa, 2003, 348-349.
Medycyna Rodzinna 3/2004
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna