漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 4/2015, s. 223-236
*Magdalena Borusiewicz, Zbigniew Janeczko
Nigella sativa L. – ro艣linny surowiec o w艂a艣ciwo艣ciach plejotropowych
Nigella sativa L. – plant with the pleiotropic features
Katedra i Zak艂ad Farmakognozji, Wydzia艂 Farmaceutyczny, Uniwersytet Jagiello艅ski, Collegium Medicum w Krakowie
Kierownik Katedry i Zak艂adu: prof. dr hab. Zbigniew Janeczko
Summary
Nigella sativa is a widely used medicinal plant throughout the world. It has got the place among the top ranked evidence based herbal medicines. This is also revealed that most of the therapeutic properties of this plant are due to the presence of thymoquinone which is major bioactive component of the essential oil. This review mainly focuses on the pharmacological action of seed extracts, oils and active constituents for their wide spectrum biological properties such as antioxidant, antidiabetic, antimicrobial, anticancerous, etc. It has been widely used as antihypertensive, liver tonics, diuretics, digestive, anti-diarrheal, appetite stimulant, analgesics, antibacterial and in skin disorders. Extensive studies on N. sativa have been carried out by various researchers and a wide spectrum of its pharmacological actions have been explored. The present review is therefore an effort to give a survey of literature on phytochemistry and pharmacological activities of N. sativa.
Wprowadzenie
Od wiek贸w tradycyjna medycyna stosowa艂a wiele ro艣lin leczniczych, wykorzystuj膮c je w terapii chor贸b r贸偶nego pochodzenia. Ze wzgl臋du na powszechn膮 opini臋, i偶 s膮 one bezpieczniejsze w por贸wnaniu z nowoczesnymi lekami syntetycznymi, ro艣liny s膮 r贸wnie偶 powszechnie stosowane do wytwarzania lek贸w zio艂owych. Wiele grup badawczych ogniskuje swoje badania na ro艣linnych surowcach leczniczych, poniewa偶 nie wszystkie gatunki zosta艂y dotychczas dok艂adnie zbadane pod k膮tem ich w艂a艣ciwo艣ci terapeutycznych, mechanizm贸w molekularnych ich dzia艂ania oraz bezpiecze艅stwa i dzia艂ania toksycznego na organizm cz艂owieka.
W艣r贸d dobrze poznanych ro艣lin o udowodnionym potencjale prozdrowotnym Nigella sativa (ryc. 1) zajmuje wysok膮 pozycj臋, jako obiecuj膮cy surowiec leczniczy. Liczne doniesienia naukowe wskazuj膮 na jej szerokie spektrum w艂a艣ciwo艣ci farmakologicznych. Nigella sativa jest powszechnie znana jako czarnuszka siewna, czarnuszka ogrodowa lub czarny kmin (ang. black cumin). Wyst臋puje w Europie Po艂udniowej, Afryce P贸艂nocnej oraz Azji Po艂udniowo-Zachodniej i jest uprawiana w wielu krajach na 艣wiecie, m.in. w obszarze Morza 艢r贸dziemnego, we wschodniej i po艂udniowej Europie, w Indiach, Pakistanie, Syrii, Turcji i Arabii Saudyjskiej (1). Nasiona N. sativa (ryc. 2), a tak偶e wytwarzany z nich olej by艂y szeroko stosowane w leczeniu r贸偶nych chor贸b zwi膮zanych z uk艂adem oddechowym (w tym chor贸b zaka藕nych), prawid艂owym funkcjonowaniem 偶o艂膮dka, jelit, w膮troby, nerek, kr膮偶enia i systemu immunologicznego oraz dla og贸lnej poprawy samopoczucia (2). W艣r贸d muzu艂man贸w nasiona oraz olej z czarnuszki nadal uwa偶ane s膮 za jedne z najwa偶niejszych dost臋pnych 艣rodk贸w leczniczych. S膮 tradycyjnie u偶ywane w po艂udniowo-wschodniej Azji oraz krajach Bliskiego Wschodu w leczeniu wielu chor贸b, takich jak astma, zapalenie oskrzeli, reumatyzm oraz w r贸偶nych stanach zapalnych. Okre艣lane s膮 jako ziarna b艂ogos艂awie艅stwa (Habbatul Barakah).
Ryc. 1. Kwitn膮ca czarnuszka siewna (zdj. Anna Sza艂ankiewicz).
Ryc. 2. Nasiona czarnuszki siewnej (Nigella sativa) (zdj. Anna Sza艂ankiewicz).
Nalewka wytwarzana z nasion jest stosowana w przypadkach niestrawno艣ci, braku apetytu, biegunkach, a tak偶e w r贸偶nego rodzaju wykwitach sk贸rnych. Olej z nasion czarnuszki stosuje si臋 jako 艣rodek antyseptyczny oraz jako miejscowy 艣rodek znieczulaj膮cy. Palone nasiona s膮 podawane dla powstrzymania wymiot贸w (3-6). W licznych badaniach naukowych N. sativa zosta艂a dok艂adnie zbadana pod k膮tem aktywno艣ci biologicznej i potencjalnego dzia艂ania terapeutycznego. Wykazano, 偶e nasiona maj膮 szerokie spektrum w艂a艣ciwo艣ci, w艂膮czaj膮c w to aktywno艣膰: diuretyczn膮, obni偶aj膮c膮 ci艣nienie, przeciwcukrzycow膮, przeciwnowotworow膮, immunomoduluj膮c膮, przeciwb贸low膮, przeciwbakteryjn膮, przeciwzapaln膮, przeciwutleniaj膮c膮, a tak偶e powoduj膮 rozszerzanie oskrzeli, chroni膮 偶o艂膮dek, w膮trob臋 i nerki (7-11).
Nasiona i olej z czarnuszki, ze wzgl臋du na niski poziomem toksyczno艣ci, znajduj膮 tak偶e zastosowanie w przemy艣le spo偶ywczym jako przyprawa do aromatyzowania ciast, pieczywa, marynat oraz jako 艣rodek konserwuj膮cy (3, 12).
Sk艂ad chemiczny nasion czarnuszki siewnej
W licznych pracach badawczych zosta艂o wyizolowanych i zidentyfikowanych wiele zwi膮zk贸w aktywnych obecnych w nasionach czarnuszki siewnej. Badania przeprowadzone w celu okre艣lenia sk艂adu nasion czarnuszki potwierdzi艂y obecno艣膰 oleju ro艣linnego, bia艂ek, alkaloid贸w, saponin, flawonoid贸w i olejku eterycznego. W zale偶no艣ci od pochodzenia surowca ro艣linnego sk艂ad olejku mo偶e si臋 r贸偶ni膰, jednak najwa偶niejszymi zwi膮zkami czynnymi s膮: tymochinon (30-48%), tymohydrochinon, ditymochinon, p-cymen (7-15%), karwakrol (6-12%), 4-terpineol (2-7%), t-anetol (1-4%), α-pinen i tymol. Potwierdzona zosta艂a tak偶e obecno艣膰 innych sk艂adnik贸w olejku eterycznego, takich jak karwon, limonen i cytronelol.
Nasiona zawieraj膮 alkaloidy izochinolinowe (nigellin臋 oraz nigellimin臋), alkaloidy diterpenowe (nigellamin臋) oraz indazolowe (nigellidyn臋 oraz nigellicyn臋). Ponadto w ich sk艂adzie znajduj膮 si臋 pentacykliczne saponiny triterpenowe, na przyk艂ad α-hederyna o potencjalnej aktywno艣ci przeciwnowotworowej (13, 14).
Potwierdzono, i偶 nasiona bogate s膮 w nienasycone kwasy t艂uszczowe, g艂贸wnie kwas linolowy (50-60%), oleinowy (20%) i eikozadienowy (3%). Zawarto艣膰 nasyconych kwas贸w t艂uszczowych (kwasu palmitynowego i stearynowego) wynosi oko艂o 30%. G艂贸wnym zwi膮zkiem steroidowym jest α-sitosterol, kt贸ry w tunezyjskiej i ira艅skiej odmianie stanowi odpowiednio 44 i 54% steroli, oraz stigmasterol, kt贸rego zawarto艣膰 w nasionach waha si臋 w zakresie od 6,57 do 20,92% sumy steroli (15-17). Opr贸cz tego nasiona czarnuszki s膮 bogatym 藕r贸d艂em witamin (tokoferole) i soli mineralnych (Fe, Ca, K, Zn, P i Cu) (18, 19).
Wi臋kszo艣膰 udowodnionych efekt贸w farmakologicznych przypisuje si臋 chinonowym sk艂adnikom nasion czarnuszki, z czego najwi臋ksz膮 cz臋艣膰 stanowi tymochinon (ryc. 3). Wykazuje on dzia艂anie przeciwdrgawkowe (20-22), przeciwutleniaj膮ce (23), przeciwzapalne (24), przeciwnowotworowe (25), przeciwbakteryjne (26) i przeciwgrzybicze (27).
Ryc. 3. Struktura chemiczna tymochinonu.
Badania naukowe i potencja艂 farmakologiczny czarnuszki siewnej
Zwi膮zki pochodzenia naturalnego by艂y przez d艂ugi czas jedynymi lekami dost臋pnymi dla cz艂owieka i nadal odgrywaj膮 du偶膮 rol臋 w lecznictwie. Nigella sativa by艂a wielokrotnie testowana przez niezale偶ne grupy badawcze. Poniewa偶 czarnuszka siewna uwa偶ana jest za wa偶ny surowiec o plejotropowych w艂a艣ciwo艣ciach farmakologicznych, stanowi ona przedmiot bada艅 wykorzystuj膮cych nowoczesne techniki analityczne. Jest to w wielu przypadkach konsekwencj膮 wyczerpywania si臋 mo偶liwo艣ci leczenia ci臋偶kich chor贸b, na przyk艂ad zaka偶e艅 bakteryjnych, w wyniku rosn膮cej oporno艣ci szczep贸w klinicznych na powszechnie znane antybiotyki. Niniejszy artyku艂 omawia mo偶liwo艣ci wykorzystania terapeutycznego czarnuszki siewnej w oparciu o najnowsze wyniki bada艅 naukowych.
Aktywno艣膰 przeciwbakteryjna
W艂a艣ciwo艣ci przeciwbakteryjne zwi膮zk贸w i substancji ro艣linnych by艂y znane od czas贸w staro偶ytnych, natomiast pr贸by badania ich w艂a艣ciwo艣ci antybiotycznych w warunkach laboratoryjnych rozpocz臋艂y na pocz膮tku XX wieku (28). Z uwagi na rosn膮c膮 oporno艣膰 drobnoustroj贸w chorobotw贸rczych na najcz臋艣ciej stosowane antybiotyki, pr贸by znalezienia nowych skutecznych 艣rodk贸w do zwalczania zaka偶e艅 wywo艂anych drobnoustrojami stanowi膮 du偶e wyzwanie dla o艣rodk贸w badawczych.
Mechanizm dzia艂ania przeciwdrobnoustrojowego nasion N. sativa nie zosta艂 dotychczas udowodniony, jednak jego przeciwbakteryjne dzia艂anie przypisuje si臋 g艂贸wnie sk艂adnikom chinonowym (tymochinonowi) (29). Tymochinon ma potwierdzone dzia艂anie przeciwbakteryjne i mo偶e wzmacnia膰 dzia艂anie antybiotyk贸w, zw艂aszcza w przypadku zaka偶e艅 Staphylococcus aureus. Aktywno艣膰 przeciwbakteryjn膮 wyci膮gu z nasion czarnuszki badano metod膮 dyfuzyjno-kr膮偶kow膮, wykorzystuj膮c膮 kr膮偶ki z bibu艂y nas膮czane wyci膮giem z surowca. Wyra藕ne zahamowanie wzrostu S. aureus zaobserwowano przy st臋偶eniu 300 mg/ml, por贸wnuj膮c wyniki z wod膮 destylowan膮 oraz z azytromycyn膮, u偶ytymi jako kontrole. Lepsze wyniki uda艂o si臋 uzyska膰 dla nasion pochodz膮cych z Hadramout (Jemen), ni偶 dla nasion pochodz膮cych z Etiopii, jednak偶e jedne i drugie sugeruj膮 ich wyra藕n膮 aktywno艣膰.
Zaobserwowano tak偶e dzia艂anie na drobnoustroje ekstraktu eterowo-etylowego z czarnuszki. Hamowa艂 on w st臋偶eniu 25-400 μg/kr膮偶ek wzrost szczep贸w bakterii Gram-dodatnich (Staphylococcus aureus) i Gram-ujemnych (Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli) oraz grzyb贸w dro偶d偶oidalnych (Candida albicans). Badania te wykaza艂y synergistyczne dzia艂anie tego wyci膮gu ze streptomycyn膮 i gentamycyn膮, a tak偶e wzmocnienie dzia艂ania przeciwbakteryjnego wyci膮gu z doksycyklin膮, spektynomycyn膮, erytromycyn膮, tobramycyn膮, ampicylin膮, chloramfenikolem, kwasem nalidyksowym, linkomycyn膮 i kotrimoksazolem (30). Tymochinon tak偶e wykazywa艂 skuteczne dzia艂anie wobec bakterii Staphylococcus aureus i innych Gram-dodatnich ziarniak贸w, w tym S. epidermidis (warto艣ci MIC w zakresie 8-32 μg/ml) (31). Aktywno艣膰 etanolowego ekstraktu z N. sativa (w st臋偶eniu 4 mg/kr膮偶ek) wobec szczep贸w klinicznych gronkowca z艂ocistego (S. aureus) opornych na metycylin臋 potwierdzono r贸wnie偶 w badaniach z u偶yciem seryjnych rozcie艅cze艅 w pod艂o偶u, otrzymuj膮c zakres warto艣ci MIC wynosz膮cy 0,2-0,5 mg/ml (32).
Wykazano ponadto skuteczno艣膰 dzia艂ania wyci膮g贸w z nasion N. sativa wobec Helicobacter pylori u pacjent贸w z dyspepsj膮 niewrzodow膮, por贸wnywaln膮 z dotychczas stosowan膮 tzw. potr贸jn膮 terapi膮, opart膮 na lewofloksacynie i amoksycylinie (33). Helicobacter pylori jest Gram-ujemnym spiralnym drobnoustrojem zaopatrzonym w rz臋ski, bytuj膮cym na powierzchni kom贸rek nab艂onkowych b艂ony 艣luzowej w cz臋艣ci przedod藕wiernikowej 偶o艂膮dka (34).
Olej z nasion N. sativa wykaza艂 silne dzia艂anie przeciwbakteryjne wobec wszystkich szczep贸w Listeria monocytogenes, wykazuj膮c wi臋ksze strefy zahamowania wzrostu mikroorganizm贸w, ni偶 w przypadku zastosowania gentamycyny. 艢rednie strefy zahamowania wzrostu omawianego drobnoustroju wynosi艂y odpowiednio 31,5 i 14,8 mm (35).
W innym badaniu, maj膮cym na celu okre艣lenie warto艣ci MIC dla tymochinonu, najwi臋ksz膮 aktywno艣膰 zaobserwowano wobec szczepu Streptococcus constellatus (MIC = 4 μg/ml). Natomiast olejek z nasion N. sativa wykaza艂 najsilniejsz膮 aktywno艣膰 przeciwko szczepom: Streptococcus mitis, Streptococcus mutans, Streptococcus constellatus i Gemella haemolysans (MIC = 2,13 mg/ml), ale nie by艂 skuteczny wobec szczep贸w bakterii Enterococcus faecalis oraz Enterococcus faecium (MIC > 8,5 mg/ml) (36). Te same szczepy zbadano tak偶e metod膮 dyfuzyjno-kr膮偶kow膮. Tymochinon (150 μg/kr膮偶ek) okaza艂 si臋 skuteczny wobec S. mutans i S. mitis (strefy hamowania wzrostu: 24,5 i 22 mm), jednak wykazywa艂 s艂abe dzia艂anie wobec E. faecalis, E. faecium oraz Streptococcus salivarius (strefy hamowania wzrostu: 9,0; 9,5 i 9,5 mm). Olejek eteryczny (2,43 mg/kr膮偶ek) wykaza艂 z kolei silne dzia艂anie przeciw S. mitis, Streptococcus oralis, S. mutans, S. constellatus oraz G. haemolysans (strefy hamowania wzrostu: 13,5-15,5 mm), natomiast okaza艂 si臋 nieskuteczny wobec E. faecalis, E. faecium i S. salivarius (36).
Wodny ekstrakt z nasion N. sativa wykaza艂 s艂absze dzia艂anie przeciwbakteryjne w stosunku do ekstraktu metanolowego (37). Ekstrakt metanolowy w st臋偶eniu 20 mg/ml skutecznie hamowa艂 wzrost Streptococcus pyogenes (strefa hamowania wzrostu: 10 mm), natomiast w st臋偶eniu 100 mg/ml r贸wnie偶 okaza艂 si臋 skuteczny wobec Streptococcus pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa i Proteus vulgaris (strefa hamowania wzrostu: 15 mm). Ekstrakt wodny w st臋偶eniu 100 mg/ml wykaza艂 natomiast zahamowanie wzrostu bakterii P. aeruginosa (20 mm), S. pyogenes (15 mm), jednak w st臋偶eniu 50 mg/ml wykaza艂 tylko niewielk膮 aktywno艣膰 przeciwko S. pyogenes (10 mm), Klebsiella pneumoniae (11 mm) oraz P. vulgaris (12 mm).
W jednym z bada艅 zsyntetyzowano na drodze kopolimeryzacji rodnikowej termoczu艂e micele, jako system do kontrolowanego uwalniania ekstraktu z czarnuszki N. sativa. W badaniach oszacowano dzia艂anie przeciwbakteryjne tak przygotowanego uk艂adu. Okaza艂o si臋, 偶e ekstrakt z nasion czarnuszki, b臋d膮cy wewn膮trz polimerowych miceli, wykaza艂 skuteczno艣膰 wobec bakterii Gram-dodatnich, takich jak S. aureus oraz Bacillus subtilis, a tak偶e wobec bakterii Gram-ujemnych – Escherichia coli. Badania te sugeruj膮, 偶e termoczu艂e systemy uwalniania lek贸w mog膮 by膰 wykorzystane w praktyce w stanach zaka偶enia organizmu drobnoustrojami chorobotw贸rczymi i przy podwy偶szonej temperaturze (38).
W badaniach in vivo na zwierz臋tach wykazano, 偶e olejek eteryczny, a tak偶e metanolowe i chloroformowe ekstrakty z nasion N. sativa wywo艂ywa艂y zale偶ne od dawki dzia艂anie przeciwbakteryjne wobec S. aureus oraz E. coli (39). Odmiedniczkowe zapalenie nerek jest chorob膮, w przebiegu kt贸rej w wyniku stanu zapalnego dochodzi do uszkodzenia tkanki 艣r贸dmi膮偶szowej nerek i kom贸rek kanalik贸w nerkowych. Aby oceni膰, czy ochronna terapia tymochinonem przed zaka偶eniem bakteri膮 E. coli lub podczas niego mo偶e zapobiec utleniaj膮cemu uszkodzeniu nerek, zastosowano do艣wiadczalny model szczurzy. Tymochinon wstrzykiwano dootrzewnowo (10 mg/kg) 24 godziny przed zaka偶eniem bakteriami i powtarzano proces w odst臋pach 24-godzinnych. Badania wykaza艂y, 偶e zwi膮zek ten zmniejszy艂 efekty utleniaj膮cego uszkodzenia nerek, hamuj膮c uwalnianie wolnych rodnik贸w. Efekt ochronny potwierdzono badaniem histologicznym i przypisano w艂a艣ciwo艣ci przeciwutleniaj膮ce g艂贸wnemu sk艂adnikowi wchodz膮cemu w sk艂ad nasion czarnuszki siewnej (40).
Ekstrakt z nasion N. sativa wykorzystano tak偶e w badaniach in vivo i in vitro, okre艣laj膮c jego wp艂yw na bakterie powoduj膮ce zapalenie gruczo艂u sutkowego u kr贸w. Krowy, u kt贸rych klinicznie potwierdzono zapalenie tego gruczo艂u, leczono poprzez lokalne wstrzykni臋cie ekstraktu. Natomiast do badania in vitro wykorzystano bakterie pobrane bezpo艣rednio z chorej tkanki. Wyniki obu bada艅 potwierdzi艂y silne dzia艂anie przeciwbakteryjne ekstraktu z nasion czarnuszki siewnej (41).
Aktywno艣膰 przeciwgrzybicza
Aktywno艣膰 eterowego ekstraktu z nasion N. sativa w odniesieniu do 8 gatunk贸w dermatofit贸w (4 szczepy Trichophyton rubrum oraz po jednym szczepie Trichophyton interdigitale, Trichophyton mentagrophytes, Epidermophyton floccosum oraz Microsporum canis) badano metod膮 seryjnych rozcie艅cze艅. W badaniach wykorzystano tak偶e tymochinon oraz gryzeofulwin臋. Warto艣ci MIC dla ca艂ego ekstraktu waha艂y si臋 w zakresie 10-40 mg/ml, natomiast w przypadku tymochinonu i gryzeofulwiny warto艣ci MIC osi膮ga艂y odpowiednio 0,125-0,250 mg/ml oraz 0,00095-0,01550 mg/ml. Wyniki te pozwalaj膮 na stwierdzenie, 偶e nasiona czarnuszki siewnej s膮 warto艣ciowym 藕r贸d艂em zwi膮zk贸w mog膮cych znale藕膰 wykorzystanie w leczeniu grzybiczych zaka偶e艅 sk贸ry (42).
Istniej膮 doniesienia na temat mo偶liwo艣ci skutecznego wykorzystania tymochinonu oraz tymohydrochinonu, izolowanych z N. sativa, jako silnie dzia艂aj膮cych 艣rodk贸w przeciw grzybom dro偶d偶oidalnym. Mog膮 one by膰 wykorzystywane w przemy艣le mleczarskim jako 艣rodki konserwuj膮ce pochodzenia naturalnego. Aktywno艣膰 przeciwgrzybicz膮 obu chinon贸w por贸wnano z najcz臋艣ciej stosowanymi w produktach mlecznych 艣rodkami konserwuj膮cymi, a mianowicie natamycyn膮, propionianem wapnia i sorbinianem potasu w dw贸ch zakresach pH (4,0 i 5,5). Stwierdzono, 偶e zar贸wno tymochinon, jak i tymohydrochinon wykaza艂y znaczn膮 aktywno艣膰 grzybob贸jcz膮. Dla zwi膮zk贸w tych uzyskano warto艣ci MIC w zakresie od 8 do 128 μg/ml (43).
Zbadano wzrost Aspergillus parasiticus i Aspergillus flavus, a tak偶e proces wytwarzania aflatoksyny B1 przez te szczepy pod wp艂ywem oleju z nasion N. sativa. Badania wykaza艂y, 偶e w obecno艣ci r贸偶nych st臋偶e艅 tego oleju (1, 2 i 3 ml/100 ml pod艂o偶a) nast膮pi艂o hamowanie wytwarzania aflatoksyny B1 przez szczep A. parasiticus w granicach odpowiednio 48-58% oraz przez szczep A. flavus w granicach 32-48%. Przyjmuje si臋, 偶e olej z nasion N. sativa mo偶e mie膰 wp艂yw na szlaki metaboliczne biosyntezy aflatoksyny (44).
Badania olejku eterycznego pochodz膮cego z N. sativa wykaza艂y jego znacz膮c膮 aktywno艣膰 wobec dermatofit贸w Microsporum gypseum, Trichophyton rubrum oraz Trichophyton simii. Olejek ten okaza艂 si臋 tak偶e r贸wnie skuteczny przeciwko Chrysosporium tropicum i Chrysosporium evolceanui, jak standardowo stosowany w dermatologii ketokonazol (45).
Przy u偶yciu standardowych diagnostycznych test贸w mikologicznych wyizolowano i przebadano 20 szczep贸w Candida albicans pobranych bezpo艣rednio od hospitalizowanych pacjent贸w. Najsilniejsze dzia艂anie przeciwgrzybicze wykaza艂 ekstrakt metanolowy z nasion N. sativa. R贸wnie skuteczny okaza艂 si臋 ekstrakt chloroformowy, natomiast ekstrakty wodne nie wykaza艂y 偶adnej aktywno艣ci przeciwgrzybiczej (46). Do innych wniosk贸w doszli natomiast Khan i wsp. (47), lecz膮c myszy wodnym ekstraktem z nasion czarnuszki. Wewn膮trznaczyniowe zaka偶enie organizmu szczepem Candida albicans powoduje wytwarzanie ognisk zapalnych w w膮trobie, 艣ledzionie i nerkach. Po 24 godzinach leczenie wodnym ekstraktem (6,6 ml/kg na dob臋) spowodowa艂o widoczne zahamowanie wzrostu grzyb贸w dro偶d偶oidalnych we wszystkich badanych narz膮dach. Przypuszcza si臋, 偶e ekstrakt z nasion N. sativa zawiera aktywne sk艂adniki, kt贸re mog膮 bezpo艣rednio stymulowa膰 granulocyty i monocyty do wytwarzania NO hamuj膮cego rozw贸j C. albicans (47, 48).
Przeprowadzono tak偶e badanie w celu oceny wp艂ywu tymochinonu na kandydoz臋 pochwy u myszy z upo艣ledzon膮 odporno艣ci膮. Myszom na 1 i 3 dni przed zaka偶eniem podawano podsk贸rnie prednizolon metylu w dawce 150 mg/kg. Nast臋pnie do pochwy zwierz膮t wprowadzano zawiesin臋 C. albicans i po 5 dniach rozpoczynano leczenie kremem z tymochinonem. Po 6 dniach wykazano spadek liczby kolonii C. albicans w por贸wnaniu do grupy kontrolnej. Zmniejszenie zaka偶enia wyst臋powa艂o proporcjonalnie do st臋偶enia tymochinonu w kremie. Zastosowanie kremu z zawarto艣ci膮 10% tymochinonu skutkowa艂o zabiciem wi臋kszo艣ci kom贸rek C. albicans. Mechanizm tego dziania przypisuje si臋 procesowi inaktywacji bia艂ek w b艂onie plazmatycznej omawianego drobnoustroju. Nale偶y przy tym wspomnie膰, i偶 tymochinon nie powodowa艂 偶adnego negatywnego wp艂ywu na kom贸rki mysiego organizmu (27).
Aktywno艣膰 przeciwpaso偶ytnicza
Om贸wiono wp艂yw czarnuszki siewnej na niekt贸re paso偶yty cz艂owieka, a mianowicie przywry z rodzaju Schistosoma, jaja tasiemca i zarod藕ce malarii. Schistosomatoza, obok malarii, jest najpowa偶niejszym w skali 艣wiatowej parazytologicznym problemem zdrowotnym. Jest to grupa chor贸b paso偶ytniczych wywo艂ywanych przez rozdzielnop艂ciowe przywry z rodzaju Schistosoma (Schistosoma haematobium, S. mansoni, S. intercalatum, S. japonicum i S. mekongi), wyst臋puj膮ce na kontynencie afryka艅skim, na wschodnich wybrze偶ach Ameryki Po艂udniowej, w Azji Po艂udniowo-Wschodniej i na Bliskim Wschodzie (49).
Istniej膮 doniesienia naukowe na temat korzystnego wp艂ywu oleju z nasion N. sativa w leczeniu schistosomatozy. Badano efekt ochraniaj膮cy w膮trob臋 w wyniku zaka偶enia Schistosoma mansoni u myszy. Leczenie zwierz膮t przez 2 tygodnie olejem z czarnuszki siewnej doprowadzi艂o do zmniejszenia liczby przywr w w膮trobie, a tak偶e do zmniejszenia ca艂kowitej liczby jajeczek z艂o偶onych zar贸wno w w膮trobie, jak i w jelitach. Podawanie oleju wraz z prazikwantelem, standardowym lekiem przeciw paso偶ytom, powodowa艂o dalsze zmniejszenie zaka偶enia. Przypuszcza si臋, 偶e olej z nasion N. sativa poprawia funkcjonowanie w膮troby, wspiera system immunologiczny oraz powoduje wzrost aktywno艣ci przeciwutleniaj膮cej organizmu (50). Jego funkcja ochronna jest tak偶e przypisywana zdolno艣ci zmniejszania szk贸d cytogenetycznych szpiku kostnego oraz kom贸rek 艣ledziony u myszy zaka偶onych S. mansoni. Badania wykaza艂y, 偶e g艂贸wnymi nieprawid艂owo艣ciami by艂y delecje fragment贸w na chromosomach 2, 6 oraz cz臋艣ciowo 13 i 14 w stosunku do kontroli. Olej z nasion czarnuszki powodowa艂 spadek odsetka aberracji chromosomowych u badanych zwierz膮t (51). Badania in vitro nad aktywno艣ci膮 sk艂adnik贸w nasion N. sativa wobec S. mansoni tak偶e wskazuj膮 na silne dzia艂anie wobec paso偶yt贸w na ka偶dym etapie ich rozwoju, w艂膮cznie z dzia艂aniem hamuj膮cym etap sk艂adania jaj przez doros艂e osobniki. Poza tym stwierdzono, 偶e nasiona czarnuszki indukuj膮 stres oksydacyjny u dojrza艂ych paso偶yt贸w, kt贸ry objawia si臋 zmniejszeniem dzia艂ania reduktazy glutationu, enzym贸w antyoksydacyjnych, peroksydazy glutationu, dysmutazy ponadtlenkowej i enzym贸w metabolizmu glukozy; dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej i heksokinazy. Wp艂yw sk艂adnik贸w nasion N. sativa na te enzymy u doros艂ych osobnik贸w S. mansoni mo偶e odgrywa膰 korzystn膮 rol臋 w procesie leczenia tej choroby (52).
Zbadano tak偶e wp艂yw oleju z nasion czarnuszki wraz z wyci膮giem z czosnku na myszy zaka偶one S. mansoni. Stwierdzono, 偶e zastosowanie obu sk艂adnik贸w razem pozwala na unikni臋cie wi臋kszo艣ci zmian hematologicznych i biochemicznych, a tak偶e zdecydowanie poprawia procesy przeciwutleniaj膮ce u myszy chorych, w por贸wnaniu do myszy zdrowych. Wyniki te sugeruj膮, 偶e terapia 艂膮czona mo偶e uzupe艂nia膰 dotychczas stosowany spos贸b leczenia schistosomatozy (53).
Badania wp艂ywu nasion N. sativa u dzieci naturalnie zaka偶onych tasiemcem wykaza艂y, 偶e jedna doustna dawka etanolowego ekstraktu z czarnuszki (40 mg/kg), bez skutk贸w ubocznych, zmniejsza艂a procent obecno艣ci jaj tasiemca w kale (54).
Por贸wnano r贸wnie偶 dzia艂anie metanolowego ekstraktu z nasion N. sativa z chlorochin膮 – lekiem pierwotniakob贸jczym. Wykazano, i偶 ekstrakt w dawce 1,25 g/kg by艂 bardziej skuteczny od chlorochiny. Powodowa艂 on zahamowanie u zwierz膮t zaka偶enia Plasmodium yoelii o 94%, podczas gdy dotychczas stosowana chlorochina hamowa艂a zaka偶enie w 86%. Zaobserwowano r贸wnie偶 popraw臋 stanu oksydacyjnego czerwonych krwinek i hepatocyt贸w u myszy zaka偶onych malari膮 (55).
Aktywno艣膰 przeciwwirusowa
W badaniach in vivo potwierdzono znacz膮ce dzia艂anie oleju z nasion czarnuszki siewnej przeciwko cytomegalowirusom (56). W tym celu wykorzystano mysi model wirusa cytomegalii. Dootrzewnowe podanie zaka偶onym myszom oleju z nasion N. sativa ju偶 w trzecim dniu ca艂kowicie zahamowa艂o rozw贸j wirusa w 艣ledzionie i w膮trobie zwierz膮t. Odnotowano du偶膮 r贸偶nic臋 pomi臋dzy grup膮 kontroln膮 a zwierz臋tami leczonymi olejem z nasion czarnuszki. Dzia艂anie to by艂o zwi膮zane ze wzrostem poziomu w surowicy krwi interferonu γ, zwi臋kszeniem liczby limfocyt贸w Th, a tak偶e makrofag贸w. Dziesi膮tego dnia od zaka偶enia miano wirusa w 艣ledzionie i w膮trobie myszy leczonych olejem z N. sativa by艂o niewykrywalne, podczas gdy nadal je mo偶na by艂o oznaczy膰 u myszy kontrolnych. W trakcie zaka偶enia wirusowego organizm kontroluje odporno艣膰 poprzez nieswoiste kom贸rki, w tym kom贸rki NK, a tak偶e swoiste markery limfocyt贸w T (CD4 i CD8) (57). Aktywno艣膰 przeciwwirusowa oleju z nasion N. sativa zosta艂a potwierdzona poprzez wzrost aktywno艣ci procesu odpowiedzi kom贸rek CD4 (56).
W badaniach z udzia艂em pacjent贸w zaka偶onych wirusem w膮troby typu C (HCV), kt贸rzy nie kwalifikowali si臋 do leczenia interferonem α, zastosowano olej z nasion czarnuszki. U pacjent贸w, kt贸rzy otrzymywali kapsu艂ki zawieraj膮ce 450 mg oleju przez trzy miesi膮ce, trzy razy dziennie, zauwa偶ono znaczne obni偶enie miana wirusa HCV, zmniejszenie stresu oksydacyjnego, zwi臋kszenie poziomu bia艂ka ca艂kowitego i albumin oraz liczby krwinek czerwonych i p艂ytek krwi. Dodatkowo zauwa偶ono zmniejszenie obrz臋k贸w ko艅czyn dolnych oraz zmniejszenie poziomu glukozy we krwi. Oznacza to, 偶e olej z nasion N. sativa regulowa艂 poziom glukozy zachwiany zaka偶eniem wirusem HCV (58).
Aktywno艣膰 przeciwutleniaj膮ca
Aktywno艣膰 przeciwutleniaj膮c膮 tymochinonu badano na drodze wywo艂ywania u szczur贸w stanu zapalnego staw贸w za pomoc膮 kolagenu. Podawano go w dawce 5 mg/kg m.c. raz na dob臋 przez 21 dni. Efekty leczenia tymochinonem oceniano biochemicznie, okre艣laj膮c poziom enzym贸w, bia艂ek i mediator贸w stanu zapalnego, a tak偶e r贸wnolegle prowadz膮c badania histologiczne staw贸w. Ustalono, 偶e podawanie tymochinonu drog膮 pokarmow膮 spowodowa艂o znaczne zmniejszenie liczby mediator贸w prozapalnych (IL-1β, IL-6, TNF-α, IFN-γ i PGE) oraz zwi臋kszenie poziomu IL-10. Spowodowa艂 on tak偶e obni偶enie skali stanu zapalnego oraz widoczn膮 popraw臋 histologii ko艣ci (59).
Zbadano przeciwutleniaj膮c膮, przeciwzapaln膮, przeciwnowotworow膮 i przeciwbakteryjn膮 aktywno艣膰 metanolowych ekstrakt贸w z p臋d贸w, korzeni i nasion N. sativa. Stwierdzono, 偶e wszystkie trzy cz臋艣ci ro艣liny odznacza艂y si臋 wysok膮 aktywno艣ci膮 przeciwutleniaj膮c膮 w badaniu zdolno艣ci absorbcji rodnik贸w tlenowych na poziomie kom贸rkowym (60). Wykazano tak偶e, 偶e tymochinon hamuje stres oksydacyjny u szczur贸w wywo艂any nitrylotrioctanen 偶elaza (Fe-NTA), kt贸ry jest znanym czynnikiem rakotw贸rczym nerek (61). Dowiedziono, 偶e uzupe艂nienie diety szczur贸w w zmielone nasiona czarnuszki hamuje stres oksydacyjny spowodowany utlenionym, zje艂cza艂ym olejem kukurydzianym (62). Poza tym wzbogacenie diety szczur贸w o sproszkowane nasiona czarnuszki (na poziomie 10%) spowodowa艂o obni偶enie we krwi st臋偶enia tlenku azotu i glutationu, jako skutk贸w wyst臋powania stresu oksydacyjnego wywo艂anego czynnikami rakotw贸rczymi, takimi jak dibutyloamina oraz azotan sodu (63). Ponadto wykazano, 偶e po dootrzewnowym podaniu oleju z nasion czarnuszki siewnej oraz ich g艂贸wnego sk艂adnika tymochinonu u szczur贸w z uszkodzeniem niedokrwienno-perfuzyjnym w hipokampie, pojawia艂 si臋 efekt ochronny w postaci peroksydacji lipid贸w (64).
Tymochinon okaza艂 si臋 tak偶e skuteczny w zapobieganiu u szczur贸w peroksydacji lipid贸w i uszkodze艅 erytrocyt贸w b臋d膮cych skutkiem wywo艂ania u nich karcynogenezy okr臋偶nicy za pomoc膮 1,2-dimetylohydrazyny. Zwierz臋ta wykazywa艂y wzrost w surowicy krwi st臋偶enia dialdehydu malonowego oraz aktywno艣ci enzym贸w, takich jak katalaza, peroksydaza glutationowa i dysmutaza ponadtlenkowa. Podawanie tymochinonu przywraca艂o wszystkie wymienione parametry do normalnych warto艣ci (65).
Aktywno艣膰 przeciwcukrzycowa
Zbadano wp艂yw kwasu α-liponowego, L-karnityny i N. sativa na metabolizm w臋glowodan贸w i lipid贸w u szczur贸w z cukrzyc膮 wywo艂an膮 streptozotocyn膮. Zar贸wno kwas α-liponowy, jak i N. sativa znacznie zmniejsza艂y podwy偶szony poziom glukozy we krwi. Ponadto po艂膮czenie wszystkich trzech wymienionych substancji znacznie zwi臋ksza艂o poziom insuliny i peptydu C. Zauwa偶ono tak偶e zwi臋kszon膮 aktywno艣膰 przeciwutleniaj膮c膮 i zmniejszenie oksydacyjnego uszkodzenia DNA, jednak偶e poziom cholesterolu ca艂kowitego oraz triacylogliceroli znacz膮co si臋 nie zmieni艂 (66).
W innym badaniu, szczury z cukrzyc膮 wywo艂an膮 streptozotocyn膮 by艂y wykorzystywane do oceny dzia艂ania wodnego ekstraktu, oleju oraz tymochinonu pochodz膮cych z nasion N. sativa. Traktowanie szczur贸w ekstraktem, olejem i tymochinonem spowodowa艂o znaczne zmniejszenie poziomu glukozy i dialdehydu malonowego oraz podwy偶szenie poziomu insuliny i dysmutazy ponadtlenkowej. Opr贸cz tego tymochinon w najwi臋kszym stopniu z艂agodzi艂 skutki wywo艂ania cukrzycy, w tym uszkodze艅 DNA, wakuolizacji i fragmentacji mitochondri贸w. Te same efekty, jednak w mniejszym stopniu, wykaza艂 wodny ekstrakt z N. sativa, natomiast olej, przywracaj膮c normalny poziom insuliny, nie zmniejszy艂 st臋偶enia glukozy w surowicy do normy. Wyniki bada艅 biochemicznych i ultrastrukturalnych sugeruj膮, 偶e zar贸wno wyci膮g z N. sativa, jak i jego g艂贸wny sk艂adnik tymochinon mog膮 chroni膰 zwierz臋ta przed cukrzyc膮 na drodze zmniejszenia stresu oksydacyjnego, pozwalaj膮c tym samym na zachowanie integralno艣ci kom贸rek β trzustki (67).
Zbadany zosta艂 r贸wnie偶 olejek eteryczny z nasion czarnuszki siewnej pod k膮tem jego immunoreaktywno艣ci na insulin臋 oraz strukturalnych zmian kom贸rek β trzustki u szczur贸w z cukrzyc膮 wywo艂an膮 streptozotocyn膮. Po zastosowaniu olejku z N. sativa nie zaobserwowano 偶adnych strukturalnych zmian w kom贸rkach β, przy czym zwyrodnienie kom贸rek wysp trzustkowych i s艂abe barwienie immunohistochemiczne insuliny by艂o widoczne w grupie szczur贸w kontrolnych. Zwi臋kszona intensywno艣膰 barwienia insuliny sugeruje, 偶e olejek z czarnuszki wywiera terapeutyczny efekt ochronny na drodze zmniejszenia zmian morfologicznych trzustki (68).
Sprawdzono tak偶e przeciwcukrzycowe dzia艂anie tymochinonu w kontek艣cie kluczowych enzym贸w metabolizmu w臋glowodan贸w u szczur贸w z cukrzyc膮 wywo艂ywan膮 streptozotocyn膮 i nikotynoamidem. Stwierdzono, 偶e doustne podawanie tymochinonu w dawkach 20, 40, 80 mg/kg m.c. przez 45 dni powodowa艂o zale偶n膮 od dawki popraw臋 stanu glikemii u szczur贸w. Badania wykaza艂y, 偶e tymochinon w dawce 80 mg/kg m.c. wp艂ywa艂 korzystnie na zmiany aktywno艣ci enzym贸w w膮trobowych, a tym samym wywiera艂 potencjalny efekt przeciwhiperglikemiczny (69).
W innych badaniach okre艣lano synergistyczne dzia艂anie ekstraktu z nasion czarnuszki siewnej i parathormonu u szczur贸w z cukrzyc膮 insulinozale偶n膮 na przyrost masy kostnej, wytrzyma艂o艣膰 biomechaniczn膮 oraz zachowanie zwierz膮t. Wykazano, 偶e leczenie ekstraktem (zar贸wno samo, jak i w po艂膮czeniu z parathormonem) znacznie zwi臋ksza艂o ilo艣膰 insuliny w kom贸rkach β, przy czym leczenie samym parathormonem prowadzi艂o tylko do nieznacznego wzrostu insuliny. Wyniki te sugeruj膮, 偶e ekstrakt z N. sativa mo偶e by膰 stosowany podobnie jak insulina, w terapii osteopenii cukrzycowej (70).
W celu zbadania wp艂ywu ekstraktu z N. sativa na organizm ludzki, przeprowadzono badanie na pacjentach z cukrzyc膮 typu 2. Kapsu艂ki, zawieraj膮ce wyci膮g z czarnuszki w dawce 1, 2 lub 3 g, podawano im raz dziennie przez trzy miesi膮ce. Poziom hemoglobiny glikowanej oraz poziom glukozy w surowicy krwi oceniano na czczo i po 2 godzinach po spo偶yciu posi艂ku. Ustalono, 偶e podawanie ekstraktu z N. sativa w dawce 2 g dziennie spowodowa艂o znaczne zmniejszenie wszystkich badanych parametr贸w, nie wp艂ywaj膮c istotnie na zmiany masy cia艂a. Wyci膮g w dawce 1 g dziennie r贸wnie偶 wykaza艂 tendencj臋 poprawy wszystkich mierzonych parametr贸w, ale nie by艂 on statystycznie znamienny, natomiast nie zaobserwowano zwi臋kszonej odpowiedzi w organizmach pacjent贸w na zastosowanie dawki 3 g dziennie. W 偶adnym przypadku u chorych nie odnotowano wp艂ywu na funkcje nerek lub czynno艣ci w膮troby w ci膮gu ca艂ego czasu bada艅 (71).
Przeciwcukrzycow膮 aktywno艣膰 ekstraktu z nasion czarnuszki in vivo oceniono tak偶e u chorych myszoskoczk贸w (Meriones shawi). Oceniano profil lipidowy osocza, poziom insuliny, leptyny oraz adiponektyny i por贸wnywano dzia艂anie ekstraktu ze standardowym lekiem – metformin膮. Zwierz臋ta, kt贸rym podawano ekstrakt, wykaza艂y post臋puj膮c膮 normalizacj臋 hiperglikemii, aczkolwiek wolniejsz膮 ni偶 w przypadku metforminy. Badania udowodni艂y jednak, 偶e ekstrakt z czarnuszki pobudza艂 wydzielanie insuliny (72).
Aktywno艣膰 przeciwzapalna, przeciwb贸lowa i przeciwalergiczna
Sprawdzono dzia艂anie przeciwzapalne ekstrakt贸w alkoholowych z nasion oraz kalus贸w N. sativa na szczurzych kom贸rkach glejowych. Stan zapalny wywo艂ywano poprzez zastosowanie lipopolisacharydu i badano w艂a艣ciwo艣ci przeciwzapalne w obecno艣ci r贸偶nych st臋偶e艅 tymochinonu oraz otrzymanych ekstrakt贸w. Badania wykaza艂y znaczne zmniejszenie wytwarzania tlenku azotu w obecno艣ci od 0,2 do 1,6 mg/ml ekstraktu z kalusa i od 1,25 do 20 μl/ml ekstrakt贸w otrzymanych z nasion tej ro艣liny (73).
Osteoporoza jest 艣ci艣le zwi膮zana z wyst臋powaniem stanu zapalnego oraz stresu oksydacyjnego. Przeprowadzone badania wp艂ywu wyci膮gu z N. sativa oraz tymochinonu dowodz膮, 偶e tymochinon powoduje hamowanie aktywno艣ci cytokin zapalnych, takich jak IL-1, IL-6 oraz czynnika transkrypcyjnego NF-κB. Zar贸wno ekstrakt, jak i g艂贸wny jego sk艂adnik – tymochinon, mog膮 by膰 brane pod uwag臋 jako 艣rodki przeciw osteoporozie (74).
Stan zapalny uwa偶a si臋 obecnie jako czynnik w znacznym stopniu przyczyniaj膮cy si臋 do rozwoju guz贸w. Wykazano, 偶e tymochinon indukowa艂 apoptoz臋 i hamowa艂 proliferacj臋 kom贸rek gruczolakoraka przewod贸w trzustkowych. Dzia艂ania przeciwzapalne tymochinonu w tej chorobie oceniono por贸wnywalnie z dzia艂aniem trichostatyny A, tj. swoistego inhibitora deacetylazy histon贸w. Tymochinon, jako nowy inhibitor 艣cie偶ek prozapalnych, stanowi obiecuj膮c膮 strategi臋 艂膮czenia dzia艂ania przeciwzapalnego i proapoptotycznego w leczeniu nowotwor贸w (75).
Tymochinon hamuje r贸wnie偶 wytwarzanie prostaglandyny PGE2 w mysim modelu alergicznego zapalenia dr贸g oddechowych. Odkrycie to sugeruje, 偶e zwi膮zek ten mo偶e oddzia艂ywa膰 przeciwzapalnie podczas odpowiedzi alergicznej w p艂ucach poprzez hamowanie syntezy prostaglandyny PGD2 i limfocyt贸w Th, powoduj膮cych powstawanie odpowiedzi immunologicznej (76).
Inne badania wykaza艂y, 偶e heksanowa frakcja metanolowego ekstraktu z N. sativa odznacza艂a si臋 znaczn膮 aktywno艣ci膮 przeciwzapaln膮, hamuj膮c uwalnianie tlenku azotu w stymulowanych lipopolisacharydem makrofagach RAW 264.7 (60).
Alergiczne zapalenie b艂ony 艣luzowej nosa jest cz臋sto chorob膮 przewlek艂膮, zw艂aszcza u dzieci. Przeprowadzono badania maj膮ce na celu zbadanie wp艂ywu wyci膮gu z nasion czarnuszki i jego sk艂adnik贸w u pacjent贸w z alergicznym nie偶ytem nosa. Wykaza艂y one, 偶e w dw贸ch pierwszych tygodniach leczenia ekstrakty z N. sativa zmniejsza艂y obecno艣膰 zator贸w 艣luzowych nosa, niwelowa艂y 艣wi膮d i wycieki z nosa, zmniejsza艂y liczb臋 atak贸w kichania i przyspiesza艂y odnow臋 b艂on 艣luzowych. Wed艂ug autor贸w nale偶y rozwa偶y膰 wykorzystanie ekstraktu z czarnuszki siewnej do leczenia alergicznego nie偶ytu nosa, tym bardziej, 偶e w trakcie jego podawania nie odnotowano 偶adnych efekt贸w ubocznych, jakie towarzysz膮 stosowaniu innych lek贸w przeciwalergicznych (77).
Aktywno艣膰 przeciwnowotworowa
Zbadano aktywno艣膰 cytotoksyczn膮 r贸偶nych ekstrakt贸w otrzymanych z nasion N. sativa w po艂膮czeniu z doksorubicyn膮, wobec ludzkich kom贸rek raka piersi MCF-7. Badania wykaza艂y, 偶e najsilniejsze w艂a艣ciwo艣ci cytotoksyczne wykaza艂 lipidowy ekstrakt z czarnuszki, kt贸rego dawka LD50 wynios艂a tylko 2,72 mg/ml, natomiast wodny wymaga艂 wy偶szego st臋偶enia (LD50 = 50 mg/ml) (78). W badaniach in vitro, w immunoterapii adoptywnej potwierdzono korzystny wp艂yw tymochinonu na limfocyty T. Terapia oparta na adoptywnym transferze limfocyt贸w T jest obiecuj膮c膮 metod膮 leczenia dla pacjent贸w cierpi膮cych na liczne choroby nowotworowe (79).
W celu potwierdzenia w艂a艣ciwo艣ci przeciwnowotworowych przeprowadzono badania wp艂ywu tymochinonu wobec z艂o艣liwego, pierwotnego nowotworu tkanki kostnej, a mianowicie kostniakomi臋saka. Badania wykaza艂y, 偶e substancja ta wywo艂a艂a znacznie wi臋ksze zahamowanie wzrostu nowotworu oraz inicjowa艂a proces apoptozy ludzkiej linii kostniakomi臋saka SaOS-2 w por贸wnaniu z kontrol膮. Dodatkowo stwierdzono, 偶e pod wp艂ywem tymochinonu nast臋puje znaczne ograniczenie tworzenia naczy艅 z kom贸rek 艣r贸db艂onka 偶y艂y p臋powinowej. Zaobserwowano r贸wnie偶, 偶e tymochinon hamuje wzrost i angiogenez臋 guza poprzez hamowanie czynnika NF-κB i jego dalszych mediator贸w efektorowych i regulatorowych. Wnioski te zosta艂y potwierdzone zar贸wno w badaniach in vitro, jak in vivo (80).
G艂贸wny sk艂adnik nasion czarnuszki siewnej, tymochinon, wykaza艂 tak偶e cytotoksyczne dzia艂anie wobec ludzkiego p艂askonab艂onkowego raka szyjki macicy SiHa. Co wa偶ne, jego dzia艂anie okaza艂o si臋 znacznie s艂absze w stosunku do badanych kom贸rek prawid艂owych (3T3-L1 i Vero). Wobec kom贸rek nowotworowych tymochinon okaza艂 si臋 by膰 bardziej cytotoksyczny od cisplatyny, co zosta艂o potwierdzone w badaniach cyklu kom贸rkowego oraz w procesie indukowania apoptozy kom贸rek (81).
W innym badaniu wykazano silny wp艂yw antyproliferacyjny tymochinonu, a tak偶e wskazano potencjalny wp艂yw na aktywacj臋 szlaku PPAR-γ (ang. peroxisome proliferator-activated receptor gamma) w kom贸rkach raka piersi. Po po艂膮czeniu tymochinonu z doksorubicyn膮 i 5-fluorouracylem, nast臋powa艂o zwi臋kszenie efektu cytotoksycznego w stosunku do badanych kom贸rek. W tym badaniu r贸wnie偶 potwierdzono dzia艂anie proapoptotyczne tego zwi膮zku oraz jego wp艂yw na zdolno艣ci migracyjne i inwazyjne kom贸rek nowotworowych. Interesuj膮ce jest to, 偶e po raz pierwszy uda艂o si臋 potwierdzi膰, i偶 tymochinon zwi臋kszy艂 aktywno艣膰 PPAR-γ oraz hamowa艂 ekspresj臋 bia艂ek Bcl-2, Bcl-xL i surwiwiny (82). W kolejnym badaniu tak偶e zosta艂o potwierdzone synergistyczne wsp贸艂dzia艂anie tymochinonu i 5-fluorouracylu, z tym, 偶e do艣wiadczenie przeprowadzono na kom贸rkach raka 偶o艂膮dka. Zasugerowano, 偶e to skojarzone leczenie indukuje apoptoz臋 kom贸rek przez aktywacj臋 zar贸wno kaspazy 3, jak i kaspazy 9 w kom贸rkach nowotworowych (83).
W przypadku kom贸rek nowotworowych trzustki zbadano wp艂yw tymochinonu na ekspresj臋 bia艂ka MUC4, bior膮cego udzia艂 w szlakach sygna艂owych kom贸rek nab艂onka pochodzenia endodermalnego. Ekspresj臋 tego markera stwierdza si臋 w oko艂o 90% gruczolakorak贸w p艂uca i 30% mi臋sak贸w mazi贸wki (84). Ta glikoproteina jest nieprawid艂owo eksponowana na kom贸rkach raka trzustki i przyczynia si臋 do r贸偶nicowania, proliferacji, przerzut贸w i chemooporno艣ci trzustkowych kom贸rek nowotworowych. Hamowanie jej ekspresji przez tymochinon potwierdzono w badaniach in vitro z kom贸rkami FG/COLO357 i CD18/HPAF. Uzyskane wyniki wskazuj膮, 偶e leczenie tymochinonem obni偶a ekspresj臋 bia艂ka MUC4 (85).
Sprawdzono ponadto w艂a艣ciwo艣ci przeciwprzerzutowe tymochinonu na kom贸rkach raka trzustki w warunkach in vitro i in vivo. R贸wnie偶 i w tym badaniu wykazano, 偶e hamuje on aktywno艣膰 migracyjn膮 i inwazyjn膮 kom贸rek nowotworowych Panc-1 w spos贸b zale偶y od dawki w por贸wnaniu do nieleczonej grupy kontrolnej (86).
Poza tym zbadano wp艂yw oleju z nasion N. sativa na powstawanie nowotwor贸w u szczur贸w. Pos艂u偶ono si臋 wielonarz膮dowym modelem karcynogenezy wywo艂anym pi臋cioma r贸偶nymi czynnikami rakotw贸rczymi. Udowodniono, 偶e podawanie przez 30 tygodni oleju w diecie samc贸w szczur贸w wp艂yn臋艂o znacz膮co na zmniejszenie zar贸wno 艂agodnych, jak i z艂o艣liwych nowotwor贸w jelita grubego. Terapia ta r贸wnie偶 zmniejszy艂a cz臋sto艣膰 wyst臋powania nowotwor贸w w p艂ucach oraz r贸偶nych cz臋艣ciach przewodu pokarmowego zwierz膮t, w szczeg贸lno艣ci w prze艂yku i przed偶o艂膮dku (87).
Aktywno艣膰 immunoreguluj膮ca
Aktywno艣膰 sk艂adnik贸w N. sativa jako skutecznych 艣rodk贸w terapeutycznych w regulacji r贸偶norodnych reakcji immunologicznych zosta艂a wielokrotnie potwierdzona. Doniesienia wskazuj膮, ze wodny ekstrakt z N. sativa znacznie zwi臋ksza艂 proliferacj臋 kom贸rek mi膮偶szu 艣ledziony (splenocyt贸w) w spos贸b zale偶y od dawki. Ponadto sprzyja艂 on wydzielaniu cytokin przez splenocyty oraz hamowa艂 wydzielanie przez makrofagi kluczowych mediator贸w prozapalnych: IL-6, TNF-α oraz NO. Badania eksperymentalne wykaza艂y, 偶e ekstrakt ten znacznie zwi臋ksza aktywno艣膰 cytotoksyczn膮 kom贸rek NK (ang. natural killers) wobec kom贸rek nowotworowych YAC-1 (88). Opr贸cz tego, wykazano, 偶e olej z nasion czarnuszki siewnej mo偶e by膰 obiecuj膮cym 艣rodkiem obronnym przed immunosupresyjnymi i utleniaj膮cymi skutkami promieniowania jonizuj膮cego. Podawanie doustne szczurom oleju przed ich napromieniowaniem chroni je przed wyst臋powaniem leukopenii, zmniejszeniem st臋偶enia ca艂kowitego bia艂ka i globulin w surowicy, spadkiem aktywno艣ci peroksydazy glutationowej w osoczu, a tak偶e katalazy i peroksydazy ponadtlenkowej w erytrocytach (5).
W badaniach na 艣winkach morskich immunizowanych owoalbumin膮 r贸wnie偶 zosta艂 potwierdzony immunoreguluj膮cy wp艂yw ekstraktu z nasion czarnuszki. Zbadano wp艂yw tego ekstraktu w chorobach p艂uc oraz oddzia艂ywanie na interleukin臋 4 (IL-4) i interferon γ (IFN-γ). Leczenie uwra偶liwionych 艣winek doprowadzi艂o do znacznego zmniejszenia zmian patologicznych w p艂ucach, za wyj膮tkiem obrz臋ku u zwierz膮t leczonych niskim st臋偶eniem ekstraktu, oraz do zwi臋kszenia poziomu IFN-γ (89). Okre艣lono tak偶e, w jaki spos贸b czarnuszka siewna oraz jej g艂贸wny sk艂adnik – tymochinon, wp艂ywaj膮 na alergi臋 pokarmow膮. U immunizowanych albumin膮 myszy BALB/c, poddanych leczeniu ekstraktem heksanowym z czarnuszki i samym tymochinonem, wykazano spadek liczby mysich kom贸rek tucznych oraz wyst臋puj膮cego w nich enzymu proteazy-1. Opr贸cz tego wykazano, 偶e podawany ekstrakt poprawia艂 u zwierz膮t parametry immunologiczne zwi膮zane z zaburzeniami towarzysz膮cymi alergii pokarmowej (90).
Aktywno艣膰 gastroochronna
W badaniach na zwierz臋tach potwierdzono w艂a艣ciwo艣ci gastroochronne tymochinonu, por贸wnuj膮c jego aktywno艣膰 do dzia艂ania referencyjnego leku omeprazolu. Opr贸cz potwierdzonych w艂a艣ciwo艣ci przeciwutleniaj膮cych, tymochinon hamowa艂 dzia艂anie pompy protonowej, wydzielanie kwasu 偶o艂膮dkowego i infiltracj臋 neutrofili, zwi臋kszaj膮c jednocze艣nie wydzielanie mucyny i tlenku azotu (91). Znacznie zapobiega艂 on tak偶e wrzodom 偶o艂膮dka, powstaj膮cym pod wp艂ywem substancji dra偶ni膮cych, oraz znacz膮co zwi臋ksza艂 wydzielanie 艣luzu przez b艂on臋 艣luzow膮 偶o艂膮dka (92). Zosta艂o r贸wnie偶 potwierdzone ochronne dzia艂anie oleju z nasion N. sativa w ostrym nie偶ycie 偶o艂膮dka u szczur贸w (93).
W innym badaniu okre艣lono skuteczno艣膰 oleju z nasion czarnuszki w leczeniu martwiczego zapalenia jelit u szczur贸w. Badania biochemiczne oraz histopatologiczne potwierdzi艂y, i偶 olej ten znacznie zmniejsza艂 uszkodzenia jelit spowodowane m.in. obni偶eniem st臋偶enia tlenu w tkankach (94). Poza tym wykazano, 偶e tymochinon odznacza艂 si臋 w艂a艣ciwo艣ciami zapobiegaj膮cymi i 艂agodz膮cymi zapalenie okr臋偶nicy w mysim modelu choroby zapalnej jelit wywo艂anej przez s贸l sodow膮 siarczanu dekstranu. Substancja ta zapobiega艂a cz臋stym napadom biegunki i utracie masy cia艂a, a tak偶e 艂agodzi艂a stany zapalne zwi膮zane z uszkodzeniem kom贸rek okr臋偶nicy. Dodatkowo potwierdzono znacz膮ce obni偶enie aktywno艣ci mieloperoksydazy i poziomu dialdehydu malonowego oraz wzrost poziomu glutationu pod wp艂ywem tymochinonu. Uszkodzenia wywo艂ane przez s贸l sodow膮 siarczanu dekstranu oraz ich lokalizacja (zwykle po lewej stronie okr臋偶nicy) wykazuj膮 podobie艅stwo do wrzodziej膮cego zapalenia jelita grubego u ludzi. W zwi膮zku z tym, odkrycia te sugeruj膮, 偶e tymochinon oraz ekstrakty z czarnuszki siewnej mog膮 s艂u偶y膰 jako potencjalne 艣rodki terapeutyczne do leczenia pacjent贸w z chorob膮 wrzodow膮 偶o艂膮dka oraz jelit (95).
Aktywno艣膰 hepatoochronna
Ekstrakt z N. sativa zosta艂 przebadany pod k膮tem zapobiegania niedokrwienno-reperfuzyjnym uszkodzeniom w膮troby. Dawka 0,2 ml/kg m.c. podawana dootrzewnowo szczurom z niedokrwieniem w膮troby spowodowa艂a znaczne obni偶enie poziomu enzym贸w w膮trobowych, zwi臋kszenie ca艂kowitej pojemno艣ci przeciwutleniaj膮cej, zmniejszenie ca艂kowitego stanu oksydacyjnego, wska藕nika stresu oksydacyjnego oraz poziomu mieloperoksydazy w tkankach w膮troby. R贸wnie偶 zmiany histologiczne w grupie szczur贸w leczonych ekstraktem z czarnuszki wykaza艂y znacznie mniejsze uszkodzenia tkanki w膮trobowej w por贸wnaniu do grupy kontrolnej (96). Podawanie ekstrakt贸w z N. sativa chroni tak偶e tkanki w膮troby przed skutkami toksycznego dzia艂ania metali ci臋偶kich, takich jak o艂贸w i kadm, oraz hamuje w膮trobow膮 peroksydacj臋 lipid贸w spowodowan膮 przez dzia艂anie m.in. czterochlorku w臋gla (97). Inne badania dotyczy艂y wp艂ywu tymochinonu na zmian臋 homeostazy i wyst臋powanie stresu oksydacyjnego wywo艂anego kadmem w kom贸rkach w膮trobowych szczur贸w. Traktowanie tych kom贸rek chlorkiem kadmu w ilo艣ci 5 mmol/l spowodowa艂o znaczny wzrost aktywno艣ci enzym贸w przeciwutleniaj膮cych. Zapobiegawcze podanie tymochinonu spowodowa艂o znacz膮c膮 ochron臋 kom贸rek w膮trobowych objawiaj膮c膮 si臋 zmniejszeniem poziomu substancji przeciwutleniaj膮cych oraz obni偶eniem aktywno艣ci proces贸w utleniania bia艂ek w badanej frakcji kom贸rkowej (98).
Aktywno艣膰 nefroochronna
Stres oksydacyjny i powstaj膮ce reaktywne formy tlenu przyczyniaj膮 si臋 do wyst臋powania nefrotoksyczno艣ci. W przypadku ochrony kom贸rek nerek, olej z czarnuszki wykaza艂 podobn膮 skuteczno艣膰 antyoksydacyjn膮 jak witamina C. Badania wykaza艂y, 偶e wska藕niki uszkodzenia tkanki nerkowej, takie jak st臋偶enie kreatyniny i azotu mocznikowego we krwi, zosta艂y wyra藕nie obni偶one po zastosowaniu oleju z nasion N. sativa (99). Wykazano r贸wnie偶 ochronne dzia艂anie tymochinonu oraz alkoholowego ekstraktu z N. sativa w ostrej niewydolno艣ci nerek u szczur贸w wywo艂anej cisplatyn膮 (100, 101). Ochronnym dzia艂aniem odznacza艂 si臋 tak偶e olej z nasion czarnuszki w nefrotoksyczno艣ci u zwierz膮t do艣wiadczalnych wywo艂anej metotreksatem (102) oraz gentamycyn膮 (103). Zbadano r贸wnie偶 dzia艂anie ochronne ekstrakt贸w z czarnuszki siewnej w uszkodzeniu niedokrwienno-reperfuzyjnym nerek, kt贸re jest g艂贸wn膮 przyczyn膮 ostrej niewydolno艣ci tych narz膮d贸w. Zapobiegawcze podanie szczurom ekstraktu z czarnuszki spowodowa艂o obni偶enie st臋偶enia mocznika i kreatyniny w surowicy krwi, a tak偶e zmniejszy艂o zmiany histopatologiczne i martwicze w tkance nerkowej (104).
Aktywno艣膰 ochronna uk艂adu oddechowego
Wykazano, 偶e ekstrakt z N. sativa hamuje rozw贸j zapalenia p艂uc, obrz臋k p臋cherzyk贸w p艂ucnych oraz zw艂贸knienie 艣r贸dmi膮偶szowe w r贸偶nych modelach p艂ucnych. Badania wskazuj膮 r贸wnie偶 na znaczne zmniejszenie, w obecno艣ci ekstraktu z czarnuszki siewnej, aktywno艣ci indukowanej syntazy tlenku azotu. Mia艂o to korzystny wp艂yw na leczenie uszkodze艅 p艂uc u szczur贸w, spowodowane wdychaniem powietrza zawieraj膮cego zwi臋kszony poziom zanieczyszcze艅 (105). Korzystne w艂a艣ciwo艣ci oleju z czarnuszki potwierdzono w badaniach na nowo narodzonych szczurach z indukowan膮 nadmiarem tlenu hiperoksj膮, kt贸ra bardzo cz臋sto prowadzi do dysplazji oskrzelowo-p艂ucnej u wcze艣niak贸w. W ocenie histopatologicznej i immunochemicznej nasilenie uszkodzenia p艂uc u zwierz膮t, kt贸rym podano olej z czarnuszki, by艂o istotnie ni偶sze. Poza tym poziom dialdehydu malonowego oraz mieloperoksydazy tak偶e zosta艂 obni偶ony, przy jednoczesnym zachowaniu poziomu dysmutazy ponadtlenkowej oraz peroksydazy glutationu (106).
Interesuj膮ce badanie ekstraktu z czarnuszki, dotycz膮ce zapobiegania chorobom astmatycznym, przeprowadzono na 29 ochotnikach, kt贸rym codziennie przez 3 miesi膮ce podawano 15 ml/kg ekstraktu 0,1% z N. sativa lub placebo. Trzykrotna w tym czasie ocena wynik贸w objaw贸w astmy (nasilenie dolegliwo艣ci, cz臋sto艣膰 objaw贸w, 艣wiszcz膮cy oddech), a tak偶e badania czynno艣ciowe p艂uc wykaza艂y znacz膮ce r贸偶nice pomi臋dzy grup膮 leczon膮 a grup膮 kontroln膮. Wi臋ksz膮 popraw臋 zdrowia chorych na astm臋 by艂o wida膰 ju偶 po wykonaniu pierwszych pomiar贸w u os贸b stosuj膮cych terapi臋 z ekstraktu z czarnuszki; jednak najlepszy efekt by艂 widoczny po trzymiesi臋cznej terapii (107). Dalsze badania tego samego autora potwierdzaj膮 stosunkowo silne dzia艂anie przeciwastmatyczne ekstraktu z czarnuszki, jednak偶e wyniki okre艣lanych parametr贸w potwierdzaj膮 nieco lepsze dzia艂anie teofiliny, kt贸ra dotychczas znajduje zastosowanie w leczeniu astmy oskrzelowej i przewlek艂ej zaporowej choroby oskrzelowo-p艂ucnej (7).
Aktywno艣膰 neuroochronna
Dzia艂anie lek贸w przeciwl臋kowych opiera si臋 na antagonizmie receptor贸w 5-hydroksytryptofanu oraz zmniejszeniu poziomu kwasu hydroksyindolooctowego w m贸zgu. Cz臋ste i d艂ugotrwa艂e stosowanie u szczur贸w zar贸wno wodnego, jak i metanolowego ekstraktu oraz oleju z nasion N. sativa wykaza艂o zwi臋kszenie poziomu 5-hydroksytryptofanu oraz znacz膮ce zmniejszenie kwasu hydroksyindolooctowego, a tak偶e wzrost poziomu tryptofanu w osoczu i m贸zgu badanych zwierz膮t. Szczury wykazywa艂y r贸wnie偶 wi臋ksz膮 aktywno艣膰 ruchow膮, w zwi膮zku z czym mo偶na by艂o za艂o偶y膰 potencjaln膮 aktywno艣膰 przeciwl臋kow膮 oleju izolowanego z nasion czarnuszki (108, 109).
Tymochinon (w dawkach 10 i 20 mg/kg m.c.) r贸wnie偶 wykaza艂 znacz膮cy efekt przeciwl臋kowy u myszy poprzez regulacj臋 poziomu kwasu γ-aminomas艂o-wego (GABA) i tlenku azotu (110).
Wykazano tak偶e, 偶e olej z nasion N. sativa mo偶e mie膰 potencjalne dzia艂anie terapeutyczne w leczeniu uzale偶nienia od tramadolu – silnego przeciwb贸lowego syntetycznego leku opioidowego. Systematyczne podawanie oleju (4 ml/kg) z tramadolem (50 mg/kg) hamowa艂o rozw贸j tolerancji dla tego 艣rodka. Hamowanie nadprodukcji tlenku azotu i zwi臋kszanie poziomu dialdehydu malonowego w m贸zgu, wywo艂ane poprzez wielokrotne podawanie badanym myszom leku, by艂o widocznie dzi臋ki jednoczesnemu podawaniu im oleju z nasion czarnuszki. Dodatkowe zwi臋kszenie tego efektu nast臋powa艂o w czasie r贸wnoczesnego podawania wraz z olejem antagonisty receptora dla dialdehydu malonowego, a mianowicie dizocylpiny (6). Dzi臋ki silnej aktywno艣ci przeciwutleniaj膮cej oraz przeciwzapalnej, ekstrakty wodne i wodno-alkoholowe z nasion N. sativa wykazuj膮 dzia艂anie neuroochronne. Podawanie tych ekstrakt贸w drog膮 pokarmow膮 w dawce 400 mg/kg m.c. powodowa艂o u myszy popraw臋 dro偶no艣ci t臋tnicy 艣rodkowej m贸zgu (111).
Stres oksydacyjny odgrywa wa偶n膮 rol臋 w rozwoju padaczki i drgawek wywo艂anych pilokarpin膮. Dzia艂anie przeciwutleniaj膮ce oleju pozyskiwanego z nasion czarnuszki w tym procesie u szczur贸w zosta艂o potwierdzone na drodze hamowania wi臋kszo艣ci zmian spowodowanych przez pilokarpin臋, takich jak wzrost aktywno艣ci ATPazy, zmniejszenie poziomu tlenku azotu, zwi臋kszenie poziomu glutationu, zmniejszenie aktywno艣ci acetylocholinoesterazy w hipokampie, a tak偶e zmniejszenie nadpobudliwo艣ci i liczby wywo艂anych napad贸w padaczkowych (112). Wykazano r贸wnie偶 skuteczno艣膰 dzia艂ania przeciwdrgawkowego tymochinonu, a tak偶e oleju oraz olejku eterycznego z nasion N. sativa u myszy z konwulsjami wywo艂ywanymi pentylenotetrazolem i elektrowstrz膮sami.
W poszukiwaniu potencjalnych mechanizm贸w dzia艂ania wskazuje si臋 na po艣rednictwo we wzro艣cie odpowiedzi uk艂adu GABA-ergicznego. Dodatkowo potwierdzono, i偶 tymochinon znacz膮co wzmacnia dzia艂anie walproinianu, dotychczas skutecznego leku przeciwpadaczkowego, w obu badanych modelach wywo艂ywania drgawek (113).
Pi艣miennictwo
1. Khare CP. Encyclopedia of Indian medicinal plants. Springes-Verlag, New York 2004. 2. Al-Jabre S, Al-Akloby OM, Al-Qurashi A i wsp. Thymoquinone, an active principle of Nigella sativa, inhibited Aspergillus niger. Pak J Med Res 2003; 42(3):102-4. 3. Warrier PK, Nambiar VPK, Ramankutty. Indian medicinal plants – a compendium of 500 species. Orient Longman Pvt Ltd, Chennai 2004; 139-42. 4. Sharma PC, Yelne MB, Dennis TJ. Database on medicinal plants used in Ayurveda. New Delhi 2005; 420-40. 5. Yarnell E, Abascal K. Nigella sativa: holy herb of the middle East. Altern Compl Therap 2011; 17(2):99-105. 6. Padhye S, Banerjee S, Ahmad A i wsp. From here to eternity-the secret of Pharaohs: Therapeutic potential of black cumin seeds and beyond. Cancer Ther 2008; 6: 495-510. 7. Abel-Salam BK. Immunomodulatory effects of black seeds and garlic on alloxan-induced diabetes in albino rat. Allergol Immunopathol (Madr) 2012; 40(6):336-40. 8. Khaled AAS. Gastroprotective effects of Nigella sativa oil on the formation of stress gastritis in hypothyroidal rats. Int J Physiol Pathophysiol Pharmacol 2009; 1:143-9. 9. Assayed ME. Radioprotective effects of black seed (Nigella sativa) oil against hemopoietic damage and immunosuppression in gamma-irradiated rats. Immunopharmacol Immunotoxicol 2010; 32(2):284-96. 10. Abdel-Zaher AO, Abdel-Rahman MS, Elwasei FM. Protective effect of Nigella sativa oil against tramadol-induced tolerance and dependence in mice: role of nitric oxide and oxidative stress. Neurotoxicology 2011; 32(6):725-33. 11. Boskabady MH, Mohsenpoor N, Takaloo L. Antiasthmatic effect of Nigella sativa in airways of asthmatic patients. Phytomed 2010; 17(10):707-13. 12. Wichtl M. Herbal drugs and phytopharmaceuticals. Medpharm GmBH, Stuttgart 2004; 416-7. 13. Al-Jassir MS. Chemical composition and microflora of black cumin (Nigella sativa L.) seeds growing in Saudi Arabia. Food Chem 1992; 45:239-42. 14. Atta-Ur-Rahman. Nigellidine – a new indazole alkaloid from the seed of Nigella sativa. Tetrahedron Lett 1995; 36(12):1993-4. 15. Cheikh-Rouhou S, Besbes S, Lognay G i wsp. Sterol composition of black cumin (Nigella sativa L.) and Aleppo pine (Pinus halpensis Mill.) seed oils. J Food Comp Anal 2008; 21(2):162-8. 16. Mehta BK, Verma M, Gupta MJ. Novel lipid constituents identified in seeds of Nigella sativa Linn. Braz Chem Soc 2008; 19(3):458-62. 17. Bourgou S, Ksouri R, Bellila A i wsp. Phenolic composition and biological activities of Tunisian Nigella sativa L. shoots and roots. CR Biol 2008; 331(1):48-55. 18. Tembhurne SV, Feroz S, Sakarkar DM. A review on therapeutic potential of Nigella sativa (kalonji) seeds. J Med Plants Res 2014; 8:166-7. 19. Ahmad A, Husain A, Mujeeb M i wsp. A review on therapeutic potential of Nigella sativa: A miracle herb. Asian Pac J Trop Biomed 2013; 3:337-52. 20. Parvardeh S, Nassiri-Asl M, Mansouri MT i wsp. Study on the anticonvulsant activity of thymoquinone, the major constituent of Nigella sativa L. seeds, through intracerebroventricular injection. J Med Plants 2005; 4:45-52. 21. Hosseinzadeh H, Parvardeh S. Anticonvulsant effects of thymoquinone, the major constituent of Nigella sativa seeds, in mice. Phytomed 2004; 11:56-64. 22. Hosseinzadeh H, Parvardeh S, Nassiri-Asl M i wsp. Intracerebroventricular administration of thymoquinone, the major constituent of Nigella sativa seeds, suppresses epileptic seizures in rats. Med Sci Monit 2005; 11:BR106-10. 23. Hosseinzadeh H, Taiari S, Nassiri-Asl M. Effect of thymoquinone, a constituent of Nigella sativa L., on ischemia-reperfusion in rat skeletal muscle. N-S Arch Pharmacol 2012; 385:503-8. 24. El Gazzar M, El Mezayen R, Marecki JC i wsp. Anti-inflammatory effect of thymoquinone in a mouse model of allergic lung inflammation. Int Immunopharmacol 2006; 6:1135-42. 25. Gali-Muhtasib H, Ocker M, Kuester D i wsp. Thymoquinone reduces mouse colon tumor cell invasion and inhibits tumor growth in murine colon cancer models. J Cell Mol Med 2008; 12:330-42. 26. Halawani E. Antibacterial activity of thymoquinone and thymohydroquinone of Nigella sativa L. and their interaction with some antibiotics. Adv Biol Res 2009; 3:148-52. 27. Abdel Azeiz AZ, Saad AH, Darweesh MF. Efficacy of thymoquinone against vaginal candidiasis in prednisolone-induced immunosuppressed mice. J Am Sci 2013; 9:155-9. 28. Dorman HJ, Deans SG. Antimicrobial agents from plants: antibacterial activity of plant volatile oils. J Appl Microbiol 2000; 88:308-16. 29. Bakathir HA, Abbas NA. Detection of the antibacterial effect of Nigella sativa ground seeds with water. Afr J Tradit Compl Altern Med 2011; 8:159-64. 30. Hanafy MS, Hatem ME. Studies on the antimicrobial activity of Nigella sativa seed (black cumin). J Ethnopharmacol 1991; 34:275-8. 31. Chaieb K, Kouidhi B, Jrah H i wsp. Antibacterial activity of Thymoquinone, an active principle of Nigella sativa and its potency to prevent bacterial biofilm formation. BMC Complement Altern Med 2011; 11:1-6. 32. Hannan A, Saleem S, Chaudhary S i wsp. Anti-bacterial activity of Nigella sativa against clinical isolates of methicillin resistant Staphylococcus aureus. J Ayub Med Coll Abbottabad 2008; 20(3): 72-4. 33. Salem EM, Yar T, Bamosa AO i wsp. Comparative study of Nigella sativa and triple therapy in eradication of Helicobacter pylori in patients with non-ulcer dyspepsia. Saudi J Gastroenterol 2010; 16(3): 207-14. 34. Rowland M, Daly L, Vaughan M i wsp. Age-specific incidence of Helicobacter pylori. Gastroenterology 2006; 130:65-72. 35. Nair MKM, Vasudevan P, Venkitanarayanan K. Antibacterial effect of black seed oil on Listeria monocytogenes. Food Cont 2005; 16:395-8. 36. Harzallah HJ, Kouidhi B, Flamini G i wsp. Chemical composition, antimicrobial potential against cariogenic bacteria and cytotoxic activity of Tunisian Nigella sativa essential oil and thymoquinone. Food Chem 2011; 129:1469-74. 37. Hasan NA, Nawahwi MZ, Malek, HA. Antimicrobial activity of Nigella sativa seed extract. Sains Malaysiana 2013; 42:143-7. 38. Deepak SS, Sikender M, Garg V i wsp. Entrapment of seed extract of Nigella sativa into thermosensitive (NIPAAm–Co–VP) co-polymeric micelles and its antibacterial activity. Int J Pharm Sci Drug Res 2011; 3:246-52. 39. Hosseinzadeh H, Fazly Bazzaz BS, Motevaly Haghi M. Antibacterial activity of total extracts and essential oil of Nigella sativa L. seeds in mice. Pharmacol 2007; 2: 429-35. 40. Evirgen O, Gok莽e A, Ozturk OH i wsp. Effect of thymoquinone on oxidative stress in Escherichia coli – Induced pyelonephritis in rats. Curr Ther Res Clin Exp 2011; 72:204-15. 41. Monika T, Sasikala P, Vijaya Bhaskara Reddy M. A investigational of antibacterial activities of Nigella sativa on mastitis in dairy crossbred cows. Int J Adv Technical Res 2013; 3:263-72. 42. Aljabre SH, Randhawa MA, Akhtar N i wsp. Antidermatophyte activity of ether extract of Nigella sativa and its active principle, thymoquinone. J Ethnopharmacol 2005; 101(1-3):116-9. 43. Halamova K, Kokoska L, Flesar J i wsp. In vitro antifungal effect of black cumin seed quinones against dairy spoilage yeasts at different acidity levels. J Food Prot 2010; 73(12):2291-5. 44. El-Nagerabia SA, Al-Bahryb SN, Elshafieb AE i wsp. Effect of Hibiscus sabdariffa extract and Nigella sativa oil on the growth and aflatoxin B1 production of Aspergillus flavus and Aspergillus parasiticus strains. Food Cont 2012; 25:59-63. 58. Sunita M, Meenakshi SH. Chemical composition and antidermatophytic activity of Nigella sativa essential oil. Afr J Pharm Pharacol 2013; 7:1286-92. 45. Sunita M, Meenakshi SH. Chemical composition and antidermatophytic activity of Nigella sativa essential oil. Afr J Pharm Pharmacol 2013; 7:1286-92. 46. Bita A, Rosu AF, Calina D i wsp. An alternative treatment for Candida infections with Nigella sativa extracts. Eur J Hosp Pharm 2012; 19:162. 47. Khan MAU, Ashfaq MK, Zuberi HS i wsp. The in vivo antifungal activity of the aqueous extract from Nigella sativa seeds. Phytother Res 2003; 17:183-6. 48. Fierro IM, Barja-Fidalgo C, Cunha FQ i wsp. The involvement of nitric oxide in the anti-Candida albicans activity of rat neutrophils. Immunology 1996; 89:295-300. 49. Eddleston M, Davidson R, Wilkinson R i wsp. Oxford handbook of tropical medicine. 2nd Ed. Oxford University Press, New York 2005; 376-9. 50. Mahmoud MR, El-Abhar HS, Saleh S. The effect of Nigella sativa oil against the liver damage induced by Schistosoma mansoni infection in mice. J Ethnopharmacol 2002; 79(1):1-11. 51. Aboul-Ela EI. Cytogenetic studies on Nigella sativa seeds extract and thymoquinone on mouse cells infected with schistosomiasis using karyotyping. Mutat Res 2002; 516:11-7. 52. Mohamed AM, Metwally NM, Mahmoud SS. Nigella sativa seeds against Schistosoma mansoni different stages. Mem Inst Oswaldo Cruz 2005; 100:5-211. 53. Shenawy El, Nahla S, Soliman MF i wsp. The effect of antioxidant properties of aqueous garlic extract and Nigella sativa as anti-schistosomiasis agents in mice. Rev Inst Med Trop Sao Paulo 2008; 50:29-36. 54. Akhtar MS, Riffat S. Field trial of Saussurea lappa roots against nematodes and Nigella sativa seeds against cestodes in children. J Pak Med Assoc 1991; 41:185-7. 55. Okeola VO, Adaramoye OA, Nneji CM i wsp. Antimalarial and antioxidant activities of methanolic extract of Nigella sativa seeds (black cumin) in mice infected with Plasmodium yoelli nigeriensis. Parasitol Res 2011; 108:1507-12. 56. Salem ML, Hossain MS. Protective effect of black seed oil from Nigella sativa against murine cytomegalovirus infection. Int J Immunopharmacol 2000; 22:729-40. 57. Salem ML, Hossain MS. In vivo acute depletion of CD8 (+) T cells before murine cytomegalovirus infection upregulated innate antiviral activity of natural killer cells. Int J Immunopharmacol 2000; 22:707-18. 58. Barakat EM, El Wakeel LM, Hagag RS. Effects of Nigella sativa on outcome of hepatitis Cin Egypt. World J Gastroenterol 2013; 19:2529-36. 59. Umar S, Zargan J, Umar K i wsp. Modulation of the oxidative stress and inflammatory cytokine response by thymoquinone in the collagen induced arthritis in Wistar rats. Chem Biol Interact 2012; 197(1):40-6. 60. Bourgou S, Pichette A, Marzouk B i wsp. Antioxidant, anti-inflammatory, anticancer and antibacterial activities of extracts from Nigella sativa (Black Cumin) plant parts. J Food Biochem 2012; 36(5):539-46. 61. Khan N, Sultana S. Inhibition of two stage renal carcinogenesis, oxidative damage and hyperproliferative response by Nigella sativa. Eur J Cancer Prev 2005; 14(2):159-68. 62. Al-Othman AM, Ahmad F, Al-Orf S i wsp. Effect of dietry supplementation of Ellataria cardamun and Nigella sativa on the toxicity of rancid corn oil in rats. Int J Pharmocol 2006; 2(1):60-5. 63. Gendy E, Hessien M, Abdel Salamm I i wsp. Evaluation of the possible antioxidant effects of Soybean and Nigella sativa during experimental hepatocarcinogenesis by nitrosamine precursors. Turkish J Biochem 2007; 32(1):5-11. 64. Hosseinzadeh H, Parvardeh S, Asl MN i wsp. Effect of thymoquinone and Nigella sativa seeds oil on lipid peroxidation level during global cerebral ischemia-reperfusion injury in rat hippocampus. Phytomed 2007; 14(9):621-7. 65. Harzallah HJ, Grayaa R, Kharoubi W i wsp. Thymoquinone, the Nigella sativa bioactive compound, prevents circulatory oxidative stress caused by 1,2-dimethylhydrazine in erythrocyte during colon postinitiation carcinogenesis. Oxid Med Cell Longev 2012; 2012:854065. 66. Salama RH. Hypoglycemic effect of lipoic acid, carnitine and Nigella sativa in diabetic rat model. Int J Health Sci (Qassim) 2011; 5(2):126-34. 67. Abdelmeguid NE, Fakhoury R, Kamal SM i wsp. Effects of Nigella sativa and thymoquinone on biochemical and subcellular changes in pancreatic β-cells of streptozotocin-induced diabetic rats. J Diabetes 2010; 2(4):256-66. 68. Kanter M, Akpolat M, Aktas C. Protective effects of the volatile oil of Nigella sativa seeds on beta-cell damage in streptozotocin-induced diabetic rats: a light and electron microscopic study. J Mol Histol 2009; 40(5-6):379-85. 69. Pari L, Sankaranarayanan C. Beneficial effects of thymoquinone on hepatic key enzymes in streptozotocin-nicotinamide induced diabetic rats. Life Sci 2009; 85(23-6):830-4. 70. Altan MF, Kanter M, Donmez S i wsp. Combination therapy Nigella sativa and human parathyroid hormone on bone mass, biomechanical behavior and structure in streptozotocin-induced diabetic rats. Acta Histochem 2007; 109(4):304-14. 71. Bamosa AO, Kaatabi H, Lebdaa FM i wsp. Effect of Nigella sativa seeds on the glycemic control of patients with type 2 diabetes mellitus. Indian J Physiol Pharmacol 2010; 54(4):344-54. 72. Benhaddou-Andaloussi A, Martineau L, Vuong T i wsp. The in vivo antidiabetic activity of Nigella sativa is mediated through activation of the AMPK pathway and increased muscle glut4 content. Evid Based Complement Alternat Med 2011; 2011:538671. 73. Alemi M, Sabouni F, Sanjarian F i wsp. Anti-inflammatory effect of seeds and callus of Nigella sativa L. extracts on mix glial cells with regard to their thymoquinone content. AAPS Pharm Sci Tech 2012 Dec 19. 74. Shuid AN, Mohamed N, Mohamed IN i wsp. Nigella sativa: A potential antiosteoporotic agent. Evid Based Compl Altern Med 2012; 2012:696230. 75. Chehl N, Chipitsyna G, Gong Q i wsp. Anti-inflammatory effects of the Nigella sativa seed extract, thymoquinone, in pancreatic cancer cells. HPB (Oxford) 2009; 11(5):373-81. 76. El Mezayen R, El Gazzar M, Nicolls MR i wsp. Effect of thymoquinone on cyclooxygenase expression and prostaglandin production in a mouse model of allergic airway inflammation. Immunol Lett 2006; 106(1):72-81. 77. Nikakhlagh S, Rahim F, Aryani FH i wsp. Herbal treatment of allergic rhinitis: the use of Nigella sativa. Am J Otolaryngol 2011; 32(5):402-7. 78. Mahmoud SS, Torchilin VP. Hormetic/cytotoxic effects of Nigella sativa seed alcoholic and aqueous extracts on MCF-7 breast cancer cells alone or in combination with doxorubicin. Cell Biochem Biophys 2012; 25(7):1392-8. 79. Salem ML, Alenzi FQ, Attia WY. Thymoquinone, the active ingredient of Nigella sativa seeds, enhances survival and activity of antigen-specific CD8-positive T cells in vitro. Br J Biomed Sci 2011; 68(3):131-7. 80. Peng L, Liu A, Shen Y i wsp. Antitumor and anti-angiogenesis effects of thymoquinone on osteosarcoma through the NF-κB pathway. Oncol Rep 2013; 29(2):571-8 81. Ng WK, Yazan LS, Ismail M. Thymoquinone from Nigella sativa was more potent than cisplatin in eliminating of SiHa cells via apoptosis with down-regulation of Bcl-2 protein. Toxicol In vitro 2011; 25(7):1392-8. 82. Woo CC, Loo SY, Gee V i wsp. Anticancer activity of thymoquinone in breast cancer cells: possible involvement of PPAR-γ pathway. Biochem Pharmacol 2011; 82(5):464-75. 83. Lei X, Lv X, Liu M i wsp. Thymoquinone inhibits growth and augments 5-fluorouracil-induced apoptosis in gastric cancer cells both in vitro and in vivo. Biochem Biophys Res Commun 2012; 417(2):864-8. 84. Kruczak A. Nowe komercyjne przeciwcia艂a i ich zastosowanie w diagnostyce patomorfologicznej. Diagn Lab 2014; 50(2):177-8. 85. Torres MP, Ponnusamy MP, Chakraborty S i wsp. Effects of thymoquinone in the expression of mucin 4 in pancreatic cancer cells: implications for the development of novel cancer therapies. Mol Cancer Ther 2010; 9(5):1419-31. 86. Wu ZH, Chen Z, Shen Y i wsp. Anti-metastasis effect of thymoquinone on human pancreatic cancer. Yao Xue Xue Bao 2011; 46(8):910-4. 87. Salim EI. Cancer chemopreventive potential of volatile oil from black cumin seeds, Nigella sativa L. in a rat multi-organ carcinogenesis bioassay. Oncol Lett 2010; 1(5):913-24. 88. Ghonime M, Eldomany R, Abdelaziz A i wsp. Evaluation of immunomodulatory effect of three herbal plants growing in Egypt. Immunopharmacol Immunotoxicol 2011; 33(1):141-5. 89. Boskabady MH, Keyhanmanesh R, Khameneh S i wsp. Potential immunomodulation effect of the extract of Nigella sativa on ovalbumin sensitized guinea pigs. J Zhejiang Univ Sci B 2011; 12(3):201-9. 90. Duncker SC, Philippe D, Martin-Paschoud C i wsp. Nigella sativa (Black Cumin) seed extract alleviates symptoms of allergic diarrhea in mice, involving opioid receptors. PLoS One 2012; 7(6):e39841. 91. Magdy MA, Hanan el-A, Nabila el-M. Thymoquinone: Novel gastroprotective mechanisms. Eur J Pharmacol 2012; 697(1-3):126-31. 92. Al Mofleh IA, Alhaider AA, Mossa JS i wsp. Gastroprotective effect of an aqueous suspension of black cumin Nigella sativa on necrotizing agents-induced gastric injury in experimental animals. Saudi J Gastroenterol 2008; 14(3):128-34. 93. Khaled AAS. Gastroprotective effects of Nigella sativa oil on the formation of stress gastritis in hypothyroidal rats. Int J Physiol Pathophysiol Pharmacol 2009; 1:143-9. 94. Tayman C, Cekmez F, Kafa IM i wsp. Beneficial effects of Nigella sativa oil on intestinal damage in necrotizing enterocolitis. J Invest Surg 2012; 25(5):286-94. 95. Lei X, Liu M, Yang Z i wsp. Thymoquinone prevents and ameliorates dextran sulfate sodium-induced colitis in mice. Dig Dis Sci 2012; 57(9):2296-303. 96. Yildiz F, Coban S, Terzi A i wsp. Nigella sativa relieves the deleterious effects of ischemia reperfusion injury on liver. World J Gastroenterol 2008; 14(33):5204-9. 97. Kapoor S. Emerging clinical and therapeutic applications of Nigella sativa in gastroenterology. World J Gastroenterol 2009; 7:2170-1. 98. Zafeer MF, Waseem M, Chaudhary S i wsp. Cadmium-induced hepatotoxicity and its abrogation by thymoquinone. J Biochem Mol Toxicol 2012; 26(5):199-205. 99. Saleem U, Ahmad B, Rehman K i wsp. Nephro-protective effect of vitamin C and Nigella sativa oil on gentamicin associated nephrotoxicity in rabbits. Pak J Pharm Sci 2012; 25(4):727-30. 100. Ulu R, Dogukan A, Tuzcu M i wsp. Regulation of renal organic anion and cation transporters by thymoquinone in cisplatin induced kidney injury. Food Chem Toxicol 2012; 50(5):1675-9. 101. Hadjzadeh MA, Keshavarzi Z, Yazdi TSA i wsp. Effect of alcoholic extract of Nigella sativa on cisplatin-induced toxicity in rat. Iran J Kidney Dis 2012; 6(2):99-104. 102. Abul-Nasr SM, El-Shafey MDM, Osfor MMH. Amelioration by Nigella sativa of methotrexate induced toxicity in male albino rats: a biochemical, haematological and histological study. Scintia Agri Bohem 2001; 32:123-60. 103. Yaman I, Balikci E. Protective effects of Nigella sativa against gentamicin-induced nephrotoxicity in rats. Exp Toxicol Pathol 2010; 62(2):183-90. 104. Yildiz F, Coban S, Terzi A i wsp. Protective effects of Nigella sativa against ischemia-reperfusion injury of kidneys. Ren Fail 2010; 32(1):126-31. 105. Kanter M. Effects of Nigella sativa seed extract on ameliorating lung tissue damage in rats after experimental pulmonary aspirations. Acta Histochem 2009; 111(5):393-403. 106. Tayman C, Cekmez F, Kafa IM i wsp. Protective effects of Nigella sativa oil in hyperoxia-induced lung injury. Arch Bronchopneumol 2012; 49(1):15-21. 107. Boskabady MH, Javan H, Sajady M i wsp. The possible prophylactic effect of Nigella sativa seed extract in asthmatic patients. Fundam Clin Pharmacol 2007; 21(5):559-66. 108. Perveen T, Abdullah A, Haider S i wsp. Long-term administration of Nigella sativa effects nociception and improves learning and memory in rats. Pak J Biochem Mol Biol 2008; 41(3):141-3. 109. Perveen T, Haider S, Kanwal S i wsp. Repeated administration of Nigella sativa decreases 5-HT turnover and produces anxiolytic effects in rats. Pak J Pharm Sci 2009; 22(2):139-44. 110. Gilhotra N, Dhingra D. Thymoquinone produced antianxiety-like effects in mice through modulation of GABA and NO levels. Pharmacol Rep 2011; 63(3):660-9. 111. Akhtar M, Maikiyo AM, Khanam R i wsp. Ameliorating effects of two extracts of Nigella sativa in middle cerebral artery occluded rat. J Pharm Bioallied Sci 2012; 4(1):70-5. 112. Ezz HS, Khadrawy YA, Noor NA. The neuroprotective effect of curcumin and Nigella sativa oil against oxidative stress in the pilocarpine model of epilepsy: a comparison with valproate. Neurochem Res 2011; 36(11):2195-204. 113. Raza M, Alghasham AA, Alorainy MS i wsp. Potentiation of valproate-induced anticonvulsant response by Nigella sativa seed constituents: the role of GABA receptors. Int J Health Sci (Qassim) 2008; 2(1):15-25.
otrzymano: 2015-09-10
zaakceptowano do druku: 2015-10-14

Adres do korespondencji:
*mgr Magdalena Borusiewicz
Katedra i Zak艂ad Farmakognozji Uniwersytet Jagiello艅ski, Collegium Medicum
ul. Medyczna 9, 30-688 Krak贸w
tel. +48 (12) 620-55-62
e-mail: m.borusiewicz@uj.edu.pl

Post阷y Fitoterapii 4/2015
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii