Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 2/2016, s. 83-93 | DOI: 10.5604/14266911.1208247
*Agnieszka Bogusławska-Kapała1, 2, Agnieszka Piekarska3, Jolanta Ochocińska1, Alicja Cackowska-Lass1, Agata Żółtowska1, Barbara Kochańska1
Ocena stężenia lizozymu i laktoferyny w ślinie pacjentów będących w późnym okresie po allogenicznej transplantacji komórek hematopoezy (HCT)
An evaluation of salivary levels of lysozyme and lactoferrin in patients in the late period after allogeneic hematopoietic stem cell transplantation (HSCT)
1Department of Conservative Dentistry, Medical University of Gdańsk
Head of Department: Associate Professor Barbara Kochańska, MD, PhD
2Department of Integrated Dentistry, Department of Conservative Dentistry, Medical University of Warsaw
Head of Department: Izabela Strużycka, MD, PhD
3Department of Hematology and Transplantation, Medical University of Gdańsk
Head of Department: Professor Andrzej Hellman, MD, PhD
Streszczenie
Wstęp. Transplantacja komórek hematopoezy (ang. hematopoietic cell transplantation – HCT) często łączy się z występowaniem powikłań w jamie ustnej, niejednokrotnie zagrażających zdrowiu i życiu pacjentów. Zaburzenia jakościowe i ilościowe czynników nieswoistej odporności zawartych w ślinie, takich jak lizozym i laktoferyna, mogą przyczyniać się do rozwoju tych powikłań.
Cel pracy. Analiza stężenia lizozymu i laktoferyny w ślinie pacjentów będących w późnym okresie (powyżej setnej doby) po allogenicznej transplantacji komórek krwiotwórczych, z uwzględnieniem czasu, jaki upłynął od transplantacji oraz szybkości wydzielania śliny.
Materiał i metody. Zbadano 45 osób będących 3,5 miesiąca do 5 lat po HCT. Do oznaczenia stężenia lizozymu i laktoferyny w ślinie spoczynkowej i stymulowanej zastosowano metodę ELISA (ang. enzyme-linked immunosorbent assay).
Wyniki. Średnie stężenie lizozymu i laktoferyny w ślinie nie zmieniało się istotnie w zależności od upływu czasu po przeszczepieniu. Obserwowano znaczne wahania stężenia lizozymu. Nie stwierdzono zależności pomiędzy stężeniem lizozymu a szybkością wydzielania śliny. Średnie stężenie laktoferyny było istotnie statystycznie wyższe w grupie pacjentów po HCT w porównaniu z grupą kontrolną i wzrastało istotnie wraz ze spadkiem szybkości wydzielania śliny spoczynkowej i stymulowanej.
Wnioski. W każdym okresie po HCT należy spodziewać się znaczących wahań stężenia czynników odpornościowych zawartych w ślinie, szczególnie u pacjentów poddawanych immunosupresji, z zaburzeniami wydzielania śliny i/lub z chorobą „przeszczep przeciwko gospodarzowi”. Wysokie stężenie laktoferyny w ślinie może stanowić wskaźnik stanu zapalnego w obrębie tkanek miękkich jamy ustnej.
Summary
Introduction. Hematopoietic Stem Cell Transplantation (HSCT) is often associated with oral complications, which frequently affect the health and even lives of patients. Quantitative and qualitative impairment of salivary immunological factors, such as lactoferrin and lysozyme, can contribute to the development of these complications.
Aim. An analysis of salivary lysozyme and lactoferrin levels in patients in the late period (more than 100 days) after allogeneic stem cell transplantation. The time elapsed since transplantation and salivary flow rate were also taken into consideration.
Material and methods. A total of 45 patients 3.5 months to 5 years after HSCT were evaluated. Enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) was used to determine saliva lactoferrin and lysozyme levels.
Results. No significant relationship was found between mean saliva lysozyme and lactoferrin levels and the time elapsed since HSCT. Significant differences in lysozyme levels were observed. No correlation was found between lysozyme levels and salivary flow rate. Mean lactoferrin levels were statistically significantly higher in post-HSCT patients compared to the control group and increased with a decrease in the stimulated and non-stimulated salivary flow rate.
Conclusions. Significant variations in the levels of immunological salivary factors should be always expected after HSCT, particularly in patients under immunosuppression and/or those with graft-versus-host disease. High levels of salivary lactoferrin can be an indicator of oral inflammation.
Wstęp
Transplantacja komórek hematopoezy (ang. hematopoietic cell transplantation – HCT) stanowi obecnie coraz szerzej stosowaną metodę leczenia wielu schorzeń, w tym m.in. chorób rozrostowych układu krwiotwórczego oraz wrodzonych zaburzeń metabolicznych i immunologicznych (1). Do przeszczepienia wykorzystywane są komórki własne pacjenta (przeszczepienie autologiczne – autoHCT, ang. autologic HCT) lub komórki pochodzące od dawcy (przeszczepienie allogeniczne – alloHCT, ang. allogeneic HCT). Regeneracja układu krwiotwórczego po alloHCT jest procesem długotrwałym. U większości chorych przez długi czas utrzymują się zaburzenia jakościowe i ilościowe odporności komórkowej i humoralnej (2). Pomimo znacznego postępu w terapii, transplantacja komórek hematopoezy łączy się z występowaniem szeregu powikłań, które u większości pacjentów obejmują również jamę ustną (2, 3). Do najpoważniejszych należą zapalenie błony śluzowej jamy ustnej oraz zmniejszenie wydzielania śliny (3, 4). Obniżenie sekrecji śliny skutkuje zmianą jej składu, w tym również zmianą stężenia nieswoistych i swoistych czynników odpornościowych (5-7), co z kolei może znacząco przyczyniać się do rozwoju procesów chorobowych w jamie ustnej (8).
Jednym z najistotniejszych czynników nieswoistej odporności zawartych w ślinie są lizozym i laktoferyna (8-10). Lizozym (muramidaza) to kationowe białko, którego źródłami w ślinie są: wydzielina komórek surowiczych gruczołów ślinowych, płyn szczeliny dziąsłowej oraz ziarnistości neutrofili, monocytów i makrofagów. Enzym ten posiada szeroki zakres niespecyficznego oddziaływania na drobnoustroje patogenne. Działa on głównie na bakterie Gram-dodatnie (Streptococcus mutans, Lactobacillus acidophilus), w mniejszym stopniu na bakterie Gram-ujemne (np. Actinobacillus actinomycetemcomitans, Porphyromonas gingivalis) i niektóre gatunki grzybów (np. Candida spp.) (3, 11). Lizozym powoduje rozpad komórek drobnoustrojów poprzez hydrolizę wiązań pomiędzy N-acetylo-glukozaminą i kwasem N-acetylo-muraminowym peptydoglikanu w ścianie komórkowej bakterii (12). Dodatkowo wykazuje zdolność aktywowania bakteryjnych autolizyn oraz zdolność do hamowania absorpcji glukozy i produkcji kwasów przez bakterie (11, 12). Jak stwierdzono, lizozym może także powodować agregację drobnoustrojów oraz inaktywować niektóre wirusy (11). Muramidaza działa również przeciwzapalnie, hamując chemotaksję leukocytów oraz bezpośrednio modulując reakcję dopełniacza (10). Ponadto uczestniczy w mechanizmach produkcji gammaglobulin i przyspieszania tworzenia ziarniny (12) oraz posiada właściwości przeciwnowotworowe (13).
Laktoferyna to glikoproteina należąca do transferyn, wytwarzana przez komórki nabłonkowe, powszechnie występująca w wydzielinach takich jak mleko, ślina, łzy, wydzielina przewodu pokarmowego (14). Stanowi ona także jeden z głównych składników ziarnistości neutrofili, z których zostaje uwolniona podczas reakcji zapalnej (15), stąd podwyższony poziom tego białka uważany jest przez niektórych autorów za istotny wskaźnik procesu zapalnego (9, 15). Źródłem laktoferyny w ślinie są komórki nabłonkowe ślinowych gruczołów surowiczych. Pochodzić może ona również z osocza przesączającego się do śliny w trakcie stanów zapalnych błony śluzowej i/lub ślinianek (6), a także stanowić produkt rozpadu granulocytów umiejscowionych w szczelinie dziąsłowej (4). Laktoferyna działa biostatycznie lub biobójczo wobec wielu gatunków bakterii (w tym S. mutans, S. mitis, S. salivarius), grzybów (C. albicans) oraz wirusów (HPV1) (9, 16). Działanie przeciwdrobnoustrojowe laktoferyny wiąże się m.in. z jej wysoką zdolnością do wiązania jonów żelaza, uniemożliwiającą wykorzystanie tego pierwiastka przez patogeny (13, 17). Dodatkowo, laktoferyna rozpadając się pod wpływem pepsyny uwalnia peptydy mające bezpośrednie działanie bakteriostatyczne i przeciwgrzybiczne (12). Laktoferyna wywiera również działanie immunomodulujące m.in. przez pobudzenie limfocytów do wzmożonej produkcji cytokin TNF-α i INF-γ, a także poprzez stymulowanie neutrofili do fagocytozy oraz wydzielanie interleukiny Il-8 (18). Ponadto laktoferyna reguluje produkcję GM-CSF (ang. granulocyte-macrophage colony- -stimulating factor) przez makrofagi (14) oraz zaburza przyleganie drobnoustrojów do tkanek, w tym Streptococcus mutans do hydroksyapatytu szkliwa zębów (18).
Cel pracy
Celem pracy była analiza stężenia wybranych nieswoistych składników systemu obronnego śliny mieszanej, tj. lizozymu i laktoferyny, u pacjentów będących w późnej fazie (tzn. powyżej setnej doby) po allogenicznej transplantacji komórek krwiotwórczych. Oceniano również, czy stężenie lizozymu i laktoferyny w ślinie mieszanej zmieniało się istotnie w zależności od czasu, jaki upłynął od momentu transplantacji. Ponadto badano zależność między stężeniem lizozymu i laktoferyny w ślinie mieszanej a szybkością jej wydzielania.
Materiał i metody
Badaniem objęto 45 osób (17 kobiet i 28 mężczyzn), znajdujących się w okresie od 3,5 miesiąca do 5 lat po alloHCT, będących pod opieką Katedry i Kliniki Hematologii i Transplantologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego oraz Katedry Stomatologii Zachowawczej GUMed. Na przeprowadzenie badań uzyskano zgodę Komisji Bioetyki GUM nr NKEBN/886/2004. Badania wykonano zgodnie z zaleceniami Konwencji Helsińskiej.
Pacjentów podzielono na trzy grupy w zależności od czasu, jaki upłynął od zabiegu przeszczepienia, uwzględniając w ten sposób stopniowy proces rekonstytucji układu krwiotwórczego po alloHCT. Grupę I stanowiły osoby znajdujące się w okresie od 3,5 do 10 miesięcy po transplantacji (tzn. w fazie znacznej niedojrzałości układu krwiotwórczego). Grupa II obejmowała pacjentów będących w okresie od 12 do 24 miesięcy po transplantacji (tj. w fazie postępującej stabilizacji układu krwiotwórczego). Grupę III stanowiły osoby będące w okresie powyżej 24 miesięcy po transplantacji (tj. w okresie osiągniętej pełnej dojrzałości układu krwiotwórczego). Grupę kontrolną stanowiło 27 zdrowych osób, które wyraziły zgodę na przeprowadzenie badania (tab. 1).
Tab. 1. Charakterystyka pacjentów z uwzględnieniem czasu, jaki upłynął od alloHCT
GrupaLiczba osóbCzas po alloHCT (miesiące)Wiek badanych osób (lata)
n? ± δMezakres? ± δMezakres
I205,9 ± 2,363,5-1041,6 ± 10,44622-54
II1419,1 ± 3,218,512-2431,4 ± 7,73021-46
III1136,9 ± 10,83627-6640,4 ± 10,84019-54
Razem4517,6 ± 13,7173,5-6638,1 ± 10,13819-54
Od każdego pacjenta pobierano ślinę mieszaną spoczynkową i stymulowaną, w godzinach przedpołudniowych, przy czym przez 2 godziny poprzedzające zbieranie materiału pacjent powstrzymywał się od jedzenia, mycia zębów, palenia papierosów, żucia gumy, a ponadto od spożywania płynów, o ile pozwalał na to stan ogólny chorego oraz stopień nasilenia uczucia suchości jamy ustnej. Zbieranie śliny spoczynkowej polegało na jej gromadzeniu w ustach przez okres 2 minut, a następnie odpluwaniu do kalibrowanej probówki typu Corning. Czynność tę powtarzano trzykrotnie, uzyskując łączny czas pobierania równy 6 minut. Całkowitą objętość zebranej śliny spoczynkowej dzielono następnie przez 6, otrzymując ilość śliny wydzielonej w ciągu jednej minuty (ml/min). Pobudzanie wydzielania śliny stymulowanej uzyskiwano poprzez żucie przez pacjenta kostki parafiny w czasie 6 minut. Pierwszą partię śliny, wydzieloną po 1 minucie stymulacji, chory połykał, kolejne porcje śliny odpluwał w trakcie 5 minut żucia do probówki. Całkowitą objętość uzyskanej śliny stymulowanej przeliczano następnie na ilość wydzieloną w ciągu jednej minuty (ml/min). W odwirowanej ślinie mieszanej spoczynkowej i stymulowanej (10 000 x g; 10 min) oznaczano stężenie laktoferyny i stężenie lizozymu. Badania biochemiczne śliny zostały przeprowadzone w laboratorium Katedry i Zakładu Stomatologii Zachowawczej GUMed. Do oznaczenia stężenia lizozymu i laktoferyny wykorzystano dwuetapową metodę immunoenzymatyczną opartą na teście ELISA (ang. enzyme-linked immunosorbent assay) (19). Jako wzorzec zastosowano lizozym z ludzkiego mleka (Sigma-Aldrich). Uzyskane wyniki przedstawiono w μg/ml.
Do analizy statystycznej wykorzystano test nieparametryczny U Manna-Whitneya oraz korelację Spearmana. Za poziom istotności przyjęto p < 0,05.
Wyniki
W tabeli 2 przedstawiono stężenie lizozymu, a w tabeli 3 stężenie laktoferyny w ślinie mieszanej spoczynkowej i stymulowanej 45 pacjentów poddanych alloHCT oraz u 27 osób z grupy kontrolnej. Analizując parametry śliny u osób po transplantacji stwierdzono, że zarówno średnie stężenie lizozymu, jak i laktoferyny w ślinie mieszanej spoczynkowej oraz stymulowanej nie zmieniało się istotnie w zależności od upływu czasu po przeszczepieniu.
Tab. 2. Stężenie lizozymu w ślinie spoczynkowej i stymulowanej z uwzględnieniem czasu, jaki upłynął od alloHCT, oraz szybkości wydzielania śliny, i w porównaniu z grupą kontrolną
Badana grupaLiczba badanychCzas po alloHCT
(miesiące)
Stężenie lizozymu
Ślina spoczynkowa
(μg/ml)
Ślina stymulowana
(μg/ml)
? ± δMezakres? ± δMezakres
I203,5-1019,5 ± 23,912,40,8-101,020,4 ± 31,610,73,1-124,8
II1412-2411,2 ± 7,99,90,42-21,912,0 ± 8,79,22,4-33,2
III1127-6610,1 ± 5,88,51,86-16,316,4 ± 10,519,20,54-33,1
Razem453,5-6614,6 ± 17,610,90,42-101,016,8 ± 22,211,00,54-124,8
Grupa kontrolna2712,8 ± 9,510,31,1-24,710,4 ± 7,87,70,49-27,48
Korelacja pomiędzy stężeniem lizozymu w ślinie a szybkością wydzielania ślinyPacjenci
po alloHCT
r = -0,078; p = 0,608 (NS)r = -0,091; p = 0,553 (NS)
Grupa kontrolnar = 0,063; p = 0,751 (NS)r = -0,061; p = 0,758 (NS)
Korelacja pomiędzy stężeniem lizozymu w ślinie a czasem po alloHCTr = -0,120; p = 0,431 (NS)r = 0,053; p = 0,729 (NS)
Istotność różnic oceniana testem U Manna-Whitneya
Współczynnik korelacji Spearmana, NS – korelacja nieistotna
Tab. 3. Ocena stężenia laktoferyny w ślinie spoczynkowej i stymulowanej z uwzględnieniem czasu, jaki upłynął od alloHCT, oraz szybkości wydzielania śliny, i w porównaniu z grupą kontrolną
Badana grupaLiczba badanychCzas po alloHCT
(miesiące)
Stężenie laktoferyny
Ślina spoczynkowa
(μg/ml)
Ślina stymulowana
(μg/ml)
? ± δMezakres? ± δMezakres
I203,5-1046,1 ± 49,0c23,90,83-169,329,4 ± 22,6d26,80,99-96,5
II1412-2428,5 ± 30,4 19,93,4-116,821,4 ± 26,513,73,9-105, 9
III1127-6638,5 ± 35,0e27,05,91-96,030,4 ± 28,5f25,22,0-65,9
Razem453,5-6638,8 ± 40,6a22,80,83-169,327,2 ± 25,1b24,60,99-105,9
Grupa kontrolna2718,9 ± 30,3a, c, e11,20,62-147,510,5 ± 13,8b, d, f7,11,8-74,5
Korelacja pomiędzy stężeniem laktoferyny w ślinie a szybkością wydzielania ślinyPacjenci po alloHCTr = -0,290; p < 0,05*r = -0,350; p < 0,05*
Grupa kontrolnar = -0,393; p < 0,05*r = -0,780; p = 0,371 (NS)
Korelacja pomiędzy stężeniem laktoferyny w ślinie a czasem po alloHCTr = -0,044; p = 0,773 (NS)r = -0,112; p = 0,463 (NS)
Istotność różnic oceniana testem U Manna-Whitneya **p < 0,01 a-a, ***p < 0,001; b-b, **p < 0,01 c-c, ***p < 0,001 d-d, *p < 0,05 e-e, *p < 0,05 f-f
Korelacja Spearmana, NS – korelacja nieistotna
Średnie stężenie lizozymu w ślinie spoczynkowej pacjentów po transplantacji było zbliżone do stężenia w ślinie osób z grupy kontrolnej (tab. 2). Natomiast średnie stężenie lizozymu w ślinie stymulowanej osób po transplantacji było nieistotnie statystycznie wyższe w porównaniu ze stężeniem w ślinie osób zdrowych (tab. 2). Jak zauważono, w grupie pacjentów po alloHCT występowały znaczne wahania stężenia lizozymu i duży ich rozrzut – szczególnie dotyczyło to pacjentów z grupy I. Natomiast w grupie kontrolnej wahania badanego parametru były niewielkie. Nie stwierdzono istotnej statystycznie zależności pomiędzy stężeniem lizozymu a szybkością wydzielania śliny spoczynkowej i stymulowanej zarówno u pacjentów po alloHCT, jak i w grupie kontrolnej (tab. 2).
Średnie stężenie laktoferyny w ślinie mieszanej spoczynkowej oraz stymulowanej było istotnie statystycznie wyższe w całej badanej grupie pacjentów po alloHCT w porównaniu z grupą kontrolną (p < 0,01 i p < 0,001) (tab. 3). Zwraca uwagę, że średnie stężenie laktoferyny zarówno w ślinie spoczynkowej, jak i w stymulowanej było szczególnie wysokie w okresie najwcześniejszym po transplantacji (grupa I) oraz w okresie najpóźniejszym (grupa III) i różniło się istotnie statystycznie od średniego stężenia w grupie kontrolnej. W grupie osób po alloHCT, jak i w grupie kontrolnej stężenie laktoferyny wzrastało istotnie statystycznie wraz ze spadkiem szybkości wydzielania śliny spoczynkowej (p < 0,05). Natomiast w przypadku śliny stymulowanej taka zależność dotyczyła tylko osób po alloHCT (p < 0,05) (tab. 3).
Dyskusja
W aspekcie oceny patologii jamy ustnej pacjentów będących w późniejszym okresie po alloHCT, interesująca była odpowiedź na pytanie, czy dochodzi do zmian stężenia wybranych parametrów śliny, wchodzących w skład jej mechanizmów obronnych. Wyniki badań własnych wskazują, że średnie stężenie lizozymu zarówno w ślinie spoczynkowej, jak i w stymulowanej nie różniło się istotnie statystyczne pomiędzy ogółem pacjentów po alloHCT a grupą kontrolną. Natomiast zauważono, że w grupie pacjentów po alloHCT występowały bardzo zróżnicowane wartości stężenia lizozymu i duży ich rozrzut, z przesunięciem w kierunku wysokich wartości. Szczególnie dotyczyło to osób będących w pierwszym roku po transplantacji. Jak wiadomo, w okresie tym środowisko jamy ustnej zostaje poddane działaniu wielu czynników, które potencjalnie mogą regulować poziom lizozymu w ślinie. Według niektórych autorów wpływ taki wywierają przede wszystkim leki immunosupresyjne (20). W badaniu przeprowadzonym przez Pajari i wsp. (20) stwierdzono istotne podwyższenie stężenia muramidazy w ślinie zmierzone w trakcie trwania chemioterapii. Przeciwnie, wyniki badań Karolewskiej i wsp. przeprowadzonych w grupie dzieci leczonych z powodu białaczki, nie wykazały istotnych różnic pomiędzy stężeniem lizozymu w ślinie spoczynkowej tych osób przed rozpoczęciem terapii i w trakcie jej trwania. Zaobserwowano jednak nieznaczną tendencję wzrostową stężenia lizozymu w miarę postępu leczenia, co według autorów miało związek z grzybicą jamy ustnej (21). Duże znaczenie w regulacji stężenia lizozymu w ślinie przypisuje się także występowaniu niektórych chorób miejscowych oraz ogólnoustrojowych, w tym zwłaszcza tych o podłożu zapalnym (22, 23). Rathnayake i wsp. stwierdzili podwyższone stężenie muramidazy w ślinie pacjentów z zapaleniem przyzębia (23). Podobne zmiany występowały u osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, chorobami układu mięśniowo-stawowego, układu krążenia oraz z cukrzycą (22). W prezentowanej przez nas pracy ponad 70% badanych osób miało objawy zapalenia w obrębie błony śluzowej jamy ustnej. Obserwowano je zwłaszcza u pacjentów będących w pierwszym roku po alloHCT. Obecność zmian zapalnych, a także współistnienie chorób ogólnoustrojowych wraz z ich leczeniem mogło mieć wpływ na zróżnicowany poziom lizozymu w ślinie. W badaniach własnych nie stwierdzono istotnej statystycznie zależności pomiędzy szybkością wydzielania śliny spoczynkowej i stymulowanej a poziomem lizozymu. Podobny brak zależności wykazali Zipp i wsp., którzy oceniali wydzielanie śliny stymulowanej u chorych z zespołem Sjögrena (24). Natomiast Zalewska i wsp., badając 30 pacjentów obciążonych reumatoidalnym zapaleniem stawów, stwierdzili wyższe stężenia lizozymu w ślinie osób chorych z obniżeniem sekrecji, przy równoczesnym niższym wyrzucie tego enzymu w porównaniu do grupy bez zaburzeń wydzielania śliny. Jak wyjaśniają, wzrost całkowitego stężenia lizozymu może mieć związek z naciekiem ślinianek przez komórki zapalne oraz uwalnianiem białka z tych komórek. Równocześnie obniżony „wyrzut” lizozymu może wynikać z uszkodzenia gruczołów przez procesy patologiczne, takie jak np. zwłóknienie czy atrofia (25). Należy zwrócić uwagę, że podobne zmiany w gruczołach ślinowych obserwuje się często również u pacjentów poddawanych alloHCT, dotkniętych chorobą „przeszczep przeciwko gospodarzowi” (26).
Analizując poziom laktoferyny, stwierdzono, że zarówno w ślinie spoczynkowej, jak i stymulowanej był on istotnie statystycznie wyższy w grupie pacjentów po alloHCT, w porównaniu z grupą kontrolną. Średnie stężenie laktoferyny u pacjentów po przeszczepieniu utrzymywało się na poziomie zbliżonym do tego, jakie obserwowali Eliasson i wsp. u osób z zespołem Sjögrena (27). Również Imanguli i wsp. badając ślinę osób będących 6 miesięcy po alloHCT, stwierdzili liczne zmiany w profilu białkowym w porównaniu do okresu przed transplantacją, w tym między innymi znacząco podwyższone stężenie laktoferyny (28). Wyniki badań własnych wskazują, że stężenie laktoferyny zależało istotnie statystycznie od szybkości wydzielania śliny zarówno spoczynkowej, jak i stymulowanej (była to korelacja ujemna). Na podobną zależność zwrócili uwagę Sikorska i wsp., badając poziom tego białka w ślinie osób zdrowych (17). Analiza piśmiennictwa oraz wyników badań własnych sugeruje, że przyczyną podwyższenia stężenia laktoferyny w grupie pacjentów po alloHCT mógł być m.in. stan zapalny dziąseł. Jak stwierdzono, objawy zapalenia dziąseł o różnym stopniu zaawansowania miało aż 56,8% osób po transplantacji, badanych w niniejszej pracy (dane nieujęte w tabeli). Również Almståhl i wsp., oceniając stan zdrowia jamy ustnej pacjentów z zespołem Sjögrena, sugerowali zapalenie przyzębia brzeżnego jako możliwą przyczynę wzrostu stężenia laktoferyny w ślinie tych osób (8). Dodds i wsp. uważają, że wysokie stężenie laktoferyny w ślinie może wynikać ze stanu zapalnego toczącego się w obrębie ślinianek (6). Według innych autorów na wzrost poziomu laktoferyny w ślinie wpływa zmieniona przepuszczalność błony śluzowej jamy ustnej dla składników osocza, która występuje u osób z długo utrzymującym się obniżonym wydzielaniem śliny (27). Patomechanizm tego rodzaju mógł mieć miejsce również w przypadku grupy pacjentów prezentowanej w niniejszej pracy, ponieważ, jak to przedstawiono we wcześniejszych publikacjach, aż u 39 spośród 45 badanych występowały kliniczne objawy świadczące o niedoborze śliny (4). Na podstawie uzyskanych wyników stwierdzono, że czas, jaki upłynął od alloHCT, nie wpływał decydująco na stężenie laktoferyny. Natomiast Izutsu i wsp., badając osoby po transplantacji, stwierdzili stopniowy wzrost stężenia tej glikoproteiny w ślinie w miarę upływu czasu po transplantacji (26).
Wnioski
Stężenie lizozymu w ślinie spoczynkowej i stymulowanej osób poddanych alloHCT nie różniło się istotnie od stężenia w ślinie osób zdrowych. Natomiast zwracały uwagę znaczne wahania stężenia lizozymu i duży ich rozrzut występujące w ślinie zarówno spoczynkowej, jak i stymulowanej osób po alloHCT. W każdej z trzech grup, utworzonych w zależności od czasu po transplantacji, można było spotkać osoby z bardzo wysokim stężeniem lizozymu w ślinie mieszanej. Stężenie laktoferyny w ślinie mieszanej spoczynkowej oraz stymulowanej pacjentów po alloHCT było wysokie oraz istotnie statystycznie wyższe w porównaniu ze stężeniem w ślinie osób zdrowych. Stężenie zarówno lizozymu, jak i laktoferyny w ślinie mieszanej spoczynkowej oraz stymulowanej nie zależało istotnie od upływu czasu po zabiegu transplantacji. Stężenie laktoferyny wzrastało istotnie statystycznie wraz ze spadkiem szybkości wydzielania śliny zarówno spoczynkowej, jak i stymulowanej.
Piśmiennictwo
1. Hołowiecki J: Transplantacja szpiku w Polsce i na świecie. MediWeb.pl, 21.10. 2007. 2. Piekarska A: Wpływ rekonstytucji immunologicznej na kształtowanie się odporności przeciwzakaźnej u chorych po przeszczepieniach allogenicznych komórek macierzystych hematopoezy. Praca na stopień doktora nauk medycznych. Klinika Hematologii Akademii Medycznej w Gdańsku, 2008. 3. Schubert MM, Correa ME: Oral graft-versus-host disease. Dent Clin North Am 2008; 52: 79-109. 4. Bogusławska-Kapała A, Kochańska B, Piekarska A et al.: Symptoms of xerostomia on physical examination of patients in late period after allogenic hematopoietic cell transplantation. J Stoma 2011; 64: 643-655. 5. Cackowska-Lass A, Kochańska B, Naumiuk Ł, Samet A: Wydzielanie śliny a występowanie niektórych drobnoustrojów w jamie ustnej u chorych z zespołem Sjögrena. Czas Stomatol 2010; 63: 79-89. 6. Dodds M, Johnson DA, Yeh CK: Health benefits of saliva: a review. J Dent 2005; 33: 223-233. 7. Kusiak A: Zmiany patologiczne jamy ustnej oraz właściwości fizykochemiczne śliny u kobiet z zespołem Turnera. Rozprawa habilitacyjna, Ann Acad Med Gedan 2007: 37. 8. Almståhl A, Wikström M, Groening J: Lactoferrin, amylase and mucin MUC5B and their relation to the oral microflora in hyposalivation of different origins. Oral Microbiol Immunol 2001; 16: 345-352. 9. Soukka T, Lumikari M, Tenovuo J: Combined Bactericidal Effect of Human Lactoferrin and Lysozyme Against Streptococcus mutans serotype c. Microbial Ecology in Health and Disease 2009; 4: 259-264. 10. Gajda E, Bugla-Płoskońska G: Lizozym – występowanie w przyrodzie, właściwości biologiczne i możliwości zastosowań. Postepy Hig Med Dosw 2014; 68: 1501-1515. 11. Yeh CK, Dodds WJ, Zuo P, Johnson DA: A population-based study of salivary lyzozyme concentrations and candidal counts. Arch Oral Biol 1997; 42: 25-31. 12. Tenovuo J: Clinical applications of antimicrobial host proteins lactoperoxidase, lyzozyme and lactoferrin in xerostomia: efficacy and safety. Oral Dis 2002; 8: 23-29. 13. Sava G, Benetti A, Ceschia V, Pacor S: Lysozyme and cancer: role of exogenous lysozyme as anticancer agent (review). Anticancer Res 1989; 9: 583-591. 14. Carpenter GH: The secretion, components, and properties of saliva. Ann Rev Food Sci Technol 2013; 4: 267-276. 15. van’t Hof W, Veerman EC, Nieuw Amerongen AV, Ligtenberg AJ: Antimicrobial defence systems in saliva. Monogr Oral Sci 2014; 24: 40-45. 16. Albar AH, Almehdar HA, Uversky VN, Redwan EM: Structural heterogeneity and multifunctionality of lactoferrin. Curr Protein Pept Sci 2014; 28: 778-797. 17. Sikorska M, Mielnik-Błaszczak M, Kapeć E: The relationship between the levels of SigA, lactoferrin and α1 proteinase isnhibitor in saliva and permanent dentition caries in 15-years-olds. Oral Microbiol Immunol 2002; 17: 272-276. 18. Artym J: Udział laktoferryny w gospodarce żelazem w organizmie. Część II. Działanie przeciwmikrobiologiczne i przeciwzapalne poprzez sekwestrację żelaza. Postepy Hig Med Dosw 2010; 64: 604-616. 19. Lequin RM: Enzyme Immunoassay (EIA)/Enzyme-Linked Immunosorbent Assay (ELISA). Clinical Chemistry 2005; 51: 2415-2418. 20. Pajari U, Poikonen K, Larmas M, Lanning M: Salivary immunoglobulins, lysozyme, pH, and microbial counts in children receiving anti-neoplastic therapy. Eur J Oral Sci 1989; 97: 171-177. 21. Karolewska E, Pupek M, Konopka T, Chaber R: Mucositis in children with leukemia and salivary defence factors. Dent Med Probl 2007; 44: 30-36. 22. Quarnstrom M, Janket S-J, Jones JA et al.: Association of salivary lysozyme and C-reactive protein with metabolic syndrome. J Clin Periodontol 2010; 37: 805-811. 23. Rathnayake N, Åkerman S, Klinge B et al.: Salivary Biomarkers for Detection of Systemic Diseases. PLoS One 2013 Apr 24; 8(4): e61356. 24. Zipp MM, Yasbin L, Al-Hashimi I: The effect of parotid salivary flow rate on the levels of salivary antimicrobial proteins in patients with Sjögren’s syndrome. Quintessence 1999; 30: 700-705. 25. Zalewska A, Waszkiewicz N, Szajda SD, Waszkiel D: Wpływ przepływu, stężenia i „wyrzutu” lizozymu w ślinie na zdrowie jamy ustnej pacjentów reumatoidalnych. Postepy Hig Med Dosw 2011; 65: 40-45. 26. Izutsu KT, Menard TW, Schubert MM et al.: Graft Versus Host Disease-Related Secretory Immunoglobulin A Deficiency in Bone Marrow Transplant Recipients. Lab Invest 1985; 52: 293-297. 27. Eliasson L, Almståhl A, Lingström P et al.: Minor gland saliva flow rate and proteins in subjects with hyposalivation due to Sjögren’s syndrome and radiation therapy. Arch Oral Biol 2005; 50: 293-299. 28. Imanguli MM, Atkinsosn JC, Harvey KE et al.: Changes in salivary proteome following allogeneic hematopoietic stem cell transplantation. Exp Hematol 2007; 35: 184-192.
otrzymano: 2016-04-15
zaakceptowano do druku: 2016-05-05

Adres do korespondencji:
*Agnieszka Bogusławska-Kapała
Zakład Stomatologii Zintegrowanej Katedra Stomatologii Zachowawczej Warszawski Uniwersytet Medyczny
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel. +48 (22) 502-20-32
fax +48 502-20-38
agaka@op.pl

Nowa Stomatologia 2/2016
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia