Czytelnia Medyczna » Medycyna Rodzinna » 1/2003 » Samoleczenie infekcji dróg oddechowych przez podopiecznych lekarzy rodzinnych

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Ski Spa - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Przemysław Kardas, Daniel Herczyński

Samoleczenie infekcji dróg oddechowych przez podopiecznych lekarzy rodzinnych

Self-medication of respiratory tract infections between general practitioners´ patients

z Zakładu Medycyny Rodzinnej Katedry Medycyny Społecznej i Zapobiegawczej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
p.o. Kierownika Zakładu: dr n. med. Przemysław Kardas

Summary
TBACKGROUND AND AIMS: Respiratory tract infections (RTI) are the most frequent reason of GP consultations. However, before consulting their GP and also afterwards, patients often self-medicate themselves in these diseases. This pattern of behaviour may lead to side effects and drug interactions. It is important to know the prevalence of RTI, the number and reasons of GP consultations in their cases and the methods (both pharmaceutical and non- pharmaceutical) that patients use in such circumstances. MATERIALS AND METHODS: The survey was conducted between the patients belonging to two of GP practices in Łódź-Górna. Persons aged 15 and over attending practices for different reasons, between the others as accompanying persons, were included. The questionnaire included questions dealing with patient self-medication of RTIs and basic socio-demographic data. The statistical analysis was based on the complete data available for 187 persons. RESULTS: Before consulting their GP patients used to self-medicate their RTIs. Various methods of self-medication were used by studied persons, including both non-pharmaceutical methods and over-the-counter (OTC) drugs. The main source of information of OTC drugs were mass-media. CONCLUSIONS: Self-medication of respiratory tract infections is a common phenomenon. Wide range of used methods is connected both with patients´ habits and OTC drugs advertising. The frequent use of OTC drugs by patients should by paid attention by medical staff. General practitioners should inform their patients of possible danger connected with self-medication and should encourage them not to prolong the self-medication in case of its ineffectiveness.

Key words: respiratory tract infections, self-medications, over-the-counter drugs, infekcja górnych dróg oddechowych, drogi oddechowe, samoleczenie, lekarz rodzinny, medycyna rodzinna, interna, internista, czasopismo, medycyna, medyczne.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Intensywna terapia i wybrane zagadnienia medycyny ratunkowej repetytorium

Natychmiastowa pomoc w nagłych wypadkach dzieci

Lekarski obowiązek udzielenia pomocy

Założenia i cel badania

Najczęstszym powodem zgłaszania się pacjentów do lekarzy rodzinnych są infekcje dróg oddechowych (1-3). Przebiegają one zwykle z silnie wyrażonymi objawami chorobowymi, co motywuje pacjentów do podjęcia leczenia. Leczenie to w wielu przypadkach polega na zastosowaniu leków, dostępnych wyłącznie na zlecenie lekarskie, na przykład antybiotyków (4). Pomimo to przed zgłoszeniem się do lekarza, a często także równolegle do zaleconego przez lekarza leczenia, pacjenci podejmują w tych jednostkach chorobowych samoleczenie.

Biorąc pod uwagę częstość występowania infekcji dróg oddechowych oraz zróżnicowany stopień ich nasilenia, samoleczenie części z nich przez pacjentów wydaje się postępowaniem w pełni uzasadnionym. Podejście takie znajduje poparcie w obowiązujących normach prawnych, zgodnie z którymi znaczna część leków stosowanych w leczeniu tych schorzeń uznana jest za leki dostępne bez recepty, czyli leki OTC (ang. out the counter). Wiele takich leków dostępnych bez recepty, służących leczeniu infekcji dróg oddechowych, znajduje się w sprzedaży aptecznej i pozaaptecznej. Reklamy w środkach masowego przekazu przedstawiają powszechnie te leki jako środki całkowicie bezpieczne, tymczasem część z nich może powodować poważne działania niepożądane. Ze względu na możliwości wystąpienia takich działań, istotne jest poznanie zakresu i metod samoleczenia infekcji dróg oddechowych przez pacjentów oraz źródeł informacji o lekach dostępnych bez recepty. Zagadnienia te stały się punktem wyjścia niniejszego badania. Celem badania było także określenie, jak często zdarzają się takie zachorowania, w ilu z nich następuje kontakt z lekarzem oraz jakie są przyczyny sięgania pacjentów po poradę lekarską w przypadku infekcji dróg oddechowych.

Materiał i metoda

Badanie wykonano wśród podopiecznych dwu poradni podstawowej opieki zdrowotnej, zlokalizowanych w dzielnicy Łódź-Górna. Do badania włączane były osoby w wieku 15 i więcej lat, które z różnych powodów (w tym – jako osoby towarzyszące chorym) zgłaszały się do poradni. Badanie oparto na skonstruowanym w tym celu kwestionariuszu, wypełnianym samodzielnie przez badanych. Kwestionariusz ten zawierał pytania otwarte dotyczące zachowań pacjentów związanych z samoleczeniem infekcji dróg oddechowych oraz pytania dotyczące podstawowych danych demograficznych. Łącznie badanie przeprowadzono wśród 196 osób. Do ostatecznej analizy zakwalifikowano dane zebrane dla 187 osób. Dane uzyskane dla pozostałych pacjentów nie włączono do analizy ze względu na ich niekompletność. Charakterystykę osób, których dane zakwalifikowano do oceny statystycznej, przedstawia tabela 1.

Tabela 1. Charakterystyka ankietowanych.

Cecha		N	%
Liczebność (N)		187
Wiek (lata)	Zakres	15-80
Wiek (lata)	Średnia	38,1
Płeć	Kobiety	104	55,6
Płeć	Mężczyźni	83	44,4
Wykształcenie	Podstawowe	38	20,3
	Średnie	115	61,5
	Wyższe	34	18,2

Wyniki

W ciągu 12 miesięcy poprzedzających badanie ankietowani chorowali przeciętnie na infekcje dróg oddechowych 2,4 razy (w tym kobiety – 2,3, a mężczyźni 2,6 razy). W tym samym okresie ankietowani korzystali przeciętnie z 3,0 porad lekarskich związanych z infekcjami dróg oddechowych, co oznacza, że na 1 epizod choroby przypadało średnio 1,25 porady lekarskiej. Przed udaniem się do lekarza rodzinnego po poradę ankietowani podejmowali samoleczenie trwające przeciętnie 4,7 dni (w tym kobiety – 4,5, a mężczyźni 4,9). Najczęstszym powodem udawania się do lekarza, mimo wcześniejszego samoleczenia infekcji dróg oddechowych, był „brak działania zastosowanych środków” (30,5%) oraz nieustępowanie choroby lub pogorszenie (20,9%) (tab. 2).

Tabela 2. Przyczyny decydujące o udaniu się po pomoc do lekarza mimo wcześniejszego samoleczenia w przypadku wystąpienia infekcji dróg oddechowych.

Przyczyna	%
Brak działania zastosowanych środków	30,5
Nieustępowanie choroby lub pogorszenie	20,9
Gorączka	9,6
Złe samopoczucie	8,6
Inne	7,9
Brak danych	22,5

Odpowiedzi na pytania dotyczące leków dostępnych bez recepty oraz innych środków stosowanych przez ankietowanych w przypadku infekcji dróg oddechowych (tab. 3, 4) ujawniły, że pacjenci nie w pełni rozróżniają leki OTC od tradycyjnych środków domowych. Pośród najczęściej stosowanych przez pacjentów leków OTC znalazły się: w przypadku wystąpienia kaszlu suchego lub wilgotnego – syropy, a zwłaszcza flegamina, w przypadku kataru – xylometazoline, natomiast zarówno w przypadku bólów mięśniowych, jak i gorączki – paracetamol (tab. 3). Wśród środków domowych stosowanych przez pacjentów w przypadku wystąpienia określonych objawów chorobowych, szczególnie często wymieniane były: syrop z cebuli, syrop malinowy oraz inhalacje z olejków eterycznych (tab. 4). Najczęstszym źródłem informacji o lekach dostępnych bez recepty były dla ankietowanych apteki (35,3%), a w dalszej kolejności reklamy i telewizja, znacznie rzadziej natomiast lekarz (9,1%) (tab. 5).

Tabela 3. Leki dostępne bez recepty stosowane przez pacjentów w przypadku wystąpienia określonych objawów chorobowych. W tabeli podano odsetki ankietowanych stosujących dany lek.

Suchy kaszel		Wilgotny kaszel		Katar		Bóle mięśniowe		Gorączka
Nazwa środka	%	Nazwa środka	%	Nazwa środka	%	Nazwa środka	%	Nazwa środka	%
Syropy#	29,4	Flegamina	13,9	Xylometazoline	23,0	Paracetamol	16,0	Paracetamol	33,2
Flegamina	9,6	Syropy#	11,2	Krople do nosa#	12,3	Maści przeciwbólowe#	10,2	Kwas acetylosalicylowy	19,8
Syrop z cebuli	3,7	Syrop prawoślazowy	2,6	Scorbolamid	4,3	Pyralgin	5,9	Pyralgin	14,4
Scorbolamid	3,2	Syrop z cebuli	2,6			Ibuprofen	4,3	Scorbolamid	4,8
		Sposoby domowe #	2,6			Kwas acetylosalicylowy	3,7
						Diklofenak	3,2
						Naproxen	3,2
						Scorbolamid	3,2
Inne	20,9		9,9		14,4		11,1		8,5
Brak danych	33,2		57,2		46,0		39,0		19,3

# ankietowani nie sprecyzowali bliżej stosowanej metody.

Tabela 4. Inne środki stosowane przez pacjentów w przypadku wystąpienia określonych objawów chorobowych. W tabeli podano odsetki ankietowanych stosujących dany środek.

Suchy kaszel		Wilgotny kaszel		Katar		Bóle mięśniowe		Gorączka
Nazwa środka	%	Nazwa środka	%	Nazwa środka	%	Nazwa środka	%	Nazwa środka	%
Sposoby domowe#	13,4	Sposoby domowe#	9,1	Olejki eteryczne, inhalacje	10,7	Sposoby domowe#	6,4	Sposoby domowe#	11,8
Syropy#	6,4	Syrop malinowy	4,8	Sposoby domowe#	5,3	Maści	6,4	Syrop malinowy	8,0
Syrop malinowy	5,9	Syrop z cebuli	2,6	Xylometazoline	3,2	Ciepła kąpiel	5,9	Paracetamol	7,0
Syrop z cebuli	4,3	Syropy#	2,6	Krople do nosa#	2,6	Amol	2,6	Kwas acetylosalicylowy	3,2
Olejki eteryczne, inhalacje	4,3			Syrop malinowy	2,6			Pyralgin	2,6
Mleko z miodem	3,7							Zimne kompresy	2,6
Inne	13,1		11,4		8,8		15,6		10,8
Brak danych	52,9		69,5		66,8		63,1		54,0

# ankietowani nie sprecyzowali bliżej stosowanej metody.

Tabela 5. Źródła informacji na temat leków dostępnych bez recepty stosowanych przez pacjentów w przypadku wystąpienia infekcji dróg oddechowych.

Zródło informacji	%
Apteka	35,3
Reklama	16,6
Telewizja	14,4
Lekarz	9,1
Rodzina	4,3
Inne	2,7
Brak danych	17,6

Dyskusja

Samoleczenie jest zjawiskiem powszechnym (5-7). Mniej poważne schorzenia mogą być z powodzeniem leczone sposobami tradycyjnymi, często określanymi jako „domowe”, do których arsenału należą zarówno metody niefarmakologiczne (bańki, dieta, okłady), jak i farmakologiczne. Wśród tych ostatnich często wykorzystywane przez pacjentów są środki naturalne, a zwłaszcza rozmaite preparaty ziołowe, które ze względu na ich bezpieczeństwo powszechnie dostępne są nie tylko w aptekach, ale także w drogeriach czy nawet zwykłych sklepach. Do najsilniejszych środków terapeutycznych dostępnych bez ograniczeń dla pacjentów należą leki syntetyczne, wydawane bez recepty, czyli tzw. leki OTC. W ciągu ostatnich lat w Polsce przybywa takich leków, czego widomym przykładem może być pojawienie się wśród nich leków z grupy leków przeciwalergicznych (leki antyhistaminowe) czy przeciwwrzodowych (ranitydyna). Wśród leków OTC dominują jednak preparaty przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwgrypowe, a zatem leki stosowane powszechnie w leczeniu infekcji dróg oddechowych (8). Skłania to pacjentów do coraz szerszego samoleczenia tych dolegliwości, tym bardziej że wszechobecne reklamy utwierdzają ich w przekonaniu o znakomitej skuteczności i całkowitym bezpieczeństwie tych leków.

Uzyskane w niniejszym badaniu wyniki przemawiają, za tym, że samoleczenie infekcji dróg oddechowych jest regułą wśród podopiecznych lekarzy rodzinnych. Chorzy najpierw podejmują próby samoleczenia, a dopiero po kilku (średnio niemal 5!) dniach, w przypadku nieustępowania dolegliwości i braku poprawy udają się do lekarza rodzinnego. Podobne obserwacje poczyniono w innych krajach europejskich (6, 7). Wśród stosowanych przez ankietowanych metod pojawiają się tradycyjne metody walki z infekcją (np. czosnek, mleko z miodem i masłem, ciepłe kąpiele, nacieranie spirytusem), ale także tradycyjne środki „domowe” dostępne w formie gotowej, jak syrop z cebuli czy syrop malinowy, czy wreszcie środki dostępne jedynie komercyjnie („środki od księży”). Zwraca też uwagę bardzo szeroki zakres leków stosowanych przez pacjentów. Znajdują się pośród nich niemal wszystkie niesterydowe leki przeciwzapalne (NLPZ), w tym również leki, które nie są dostępne bez recepty (diklofenak, ketoprofen, piroxikam), a także inne leki wydawane jedynie na receptę (fusafungine, tetrazepam). Może to świadczyć o łatwym dostępie pacjentów do leków oraz możliwości ich uzyskania w aptekach – wbrew obowiązującym przepisom – bez recepty. Z drugiej strony należy pamiętać, że pacjenci przechowują w domach leki pozostałe po leczeniu poprzednich schorzeń, czy wręcz korzystają z leków zaleconych przez lekarza dla innych członków rodziny, co stwarza im możliwość samoleczenia nieosiągalnymi inaczej lekami (7).

Jasno stwierdzić należy, że samoleczenie infekcji dróg oddechowych przez pacjentów nie jest samo przez się zjawiskiem negatywnym (6, 9). Większość z metod i leków, wymienianych przez ankietowanych, jest nie tylko przydatna w leczeniu infekcji, ale i względnie bezpieczna. Najwięcej obaw mogą tu jednak budzić leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, które jak wynika ze zgromadzonych danych, powszechnie używane są przez pacjentów w samoleczeniu. Choć są to leki stosunkowo bezpieczne, należy pamiętać o ich działaniach niepożądanych i możliwych przeciwwskazaniach: nie tak dawno jeszcze spisy leków zawierały przecież informacje o przeciwwskazaniach do stosowania paracetamolu u dzieci. Choć zastrzeżenie to obecnie nie jest obowiązujące, nadal trzeba pamiętać o możliwości wystąpienia odczynów uczuleniowych po NLPZ, powikłaniach krwotocznych po kwasie acetylosalicylowym czy ograniczeniach w stosowaniu paracetamolu przy uszkodzeniu wątroby. Teoretycznie, informacje te zawierają ulotki przylekowe, do zapoznania się z którymi zachęcają reklamy, nie ma jednak pewności, że pacjent informacje te rzeczywiście przeczyta i zrozumie.

Z oczywistych powodów antybiotyki nie są lekami wydawanymi bez recepty. Taki stan prawny funkcjonuje nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach europejskich. Pomimo to na przykład w Hiszpanii częstą praktyką jest uzyskiwanie przez pacjentów w aptece antybiotyków bez recepty (10, 11). Prowadzi to do niekontrolowanego leczenia antybiotykami. Jedną z jego negatywnych konsekwencji jest szokująco wysoki w Hiszpanii, w porównaniu z innymi krajami zachodnioeuropejskimi, odsetek szczepów bakterii odpornych na dostępne antybiotyki (12).

Powszechne stosowanie przez pacjentów leków dostępnych bez recepty wymaga zatem uwagi ze strony personelu medycznego, a zwłaszcza lekarzy rodzinnych. Zadanie to jest o tyle ważne, że jak wskazują wyniki niniejszego badania, podstawowym źródłem informacji na temat leków dostępnych bez recepty są dla pacjentów apteki oraz środki masowego przekazu, a nie lekarze. Jak się jednak wydaje, źródła te mogą dostarczać pacjentom informacji nie tylko niepełnych, ale wręcz w wybranych przypadkach nieobiektywnych. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej powinni zatem informować pacjentów o potencjalnych zagrożeniach związanych z samoleczeniem, a zwłaszcza precyzyjnie informować o lekach przeciwwskazanych u tych pacjentów, którzy w wywiadzie mają uczulenia na leki dostępne bez recepty lub do nich zbliżone. Biorąc pod uwagę tendencję do stosunkowo długiego samoleczenia, lekarze rodzinni oraz współpracujący z nimi personel (pielęgniarki i położne, a zwłaszcza pielęgniarki środowiskowo-rodzinne) powinni także zachęcać pacjentów do nieprzedłużania samoleczenia w razie jego nieskuteczności.

Wnioski

1. Samoleczenie infekcji dróg oddechowych jest wśród podopiecznych lekarzy rodzinnych powszechne. Ankietowani sięgają po pomoc lekarza podstawowej opieki zdrowotnej po kilku dniach samoleczenia w przypadku jego nieskuteczności.

2. W trakcie samoleczenia infekcji dróg oddechowych stosowana jest przez pacjentów szeroka gama metod i środków, w tym także leków dostępnych bez recepty.

3. Profil leków dostępnych bez recepty, stosowanych przez badanych, uwarunkowany jest silnym oddziaływaniem reklam, szczególnie w środkach masowego przekazu i bezpośrednio w aptece.

4. Powszechne stosowanie przez pacjentów leków dostępnych bez recepty wymaga uwagi ze strony personelu medycznego. Lekarze rodzinni powinni informować pacjentów o możliwych zagrożeniach związanych z wybranymi metodami samoleczenia infekcji dróg oddechowych.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Intensywna terapia i wybrane zagadnienia medycyny ratunkowej repetytorium

Podstawowe procedury diagnostyczno lecznicze

Zespół ostrych zaburzeń oddechowych

Piśmiennictwo

1. McGregor A. et al.:. Antibiotic use in upper respiratory tract infections in New Zeland. Fam Pract 1995, 12:166-70. 2. Lee A. et al.: A morbidity survey in Hong Kong. HK Pract 1995, 17:246-55. 3. Fry J.: Common diseases – their nature, incidence and care. 2-nd ed. MTP-Press, Lancaster, Boston 1987. 4. Budak A. et al.: Acute respiratory infection in general practice. Lijec Vjesn 1998, 120(1-2):8-13. 5. Sułkowski H.: Badanie przyjmowania leków, a szczególnie samoleczenia, w wybranej grupie ludności wielkomiejskiej. Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych. Łódź, 1975. 6. Gil Alvarez J. et al.: A quality of self-medication in acute respiratory infection in a population utilizing an urban health center. Aten Primaria 1999, 24(6):332-6. 7. Laure P.: Investigation on self-medication: from disease to performance. Therapie 1998, 53(2):127-35. 8. Hugues FC. et al.: A survey of self medication. Comparison of results obtained AT two centers. Therapie 1990, 45(4):325-9. 9. Morral Serrano S. et al.: Do the patients medicate themselves correctly? Aten. Primaria 1994, 13(5):242-6. 10. Cruz AM. et al.: Knowledge, beliefs, and practices related to acute respiratory infections in adult over 65 years old. Cad Saude Publica 1999, 15(4):851-7. 11. Orero Gonzalez A. et al.: Analysis of automedication with antibiotics in Spain. Enferm Infecc Microiol Clin 1998, 16(7):328-33. 12. Adam D.: Global antibiotic resistance in Streptococcus pneumonie. J Antimicrob Chemother 2002, 50 Suppl 1:1-5.

Medycyna Rodzinna 1/2003
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 1/2003:

- reklama -