Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 1/2003, s. 44-46
Marian Jędrzejczak, Iwona Boroń
Rodzinne i środowiskowe czynniki narkomanii wśród młodzieży poborowej
Family and environmental factors of drug addiction among young recruits
z Instytutu Pedagogiki i Nauk o Zdrowiu Akademii świętokrzyskiej w Kielcach
Dyrektor Instytutu: prof. dr hab. Kazimierz Ratajek
Summary
Drug addicton in family results from three factors: – effect of pathological families on young people´s behaviour; – easy access to drugs; – influence of groups of people of the same age.
It has been resolved to investigate in the present study to what extent individual factors related to family and environment affect the size of drug addiction among recruits. The study comprised 559 subjects. The results proved direct interdependence between the family condition and the size of narcomania. Drug-addicts came mostly from incomplete and pathological families. The main family factors of drug addiction, according to the obtained results, are: family atmosphere, strength of family ties, sense of family happiness, structure of authority in family and alcoholism. In families where there is warmth and love children do not or rarely take drugs. Drug-addicts come from families where there is illwill and hostility (F = 26.38, p>0.001). Drug-addicts have weaker ties with family than those who do not take drugs (F = 238.91, p>0.0001). In families where there is a contact with drugs, authority belonged to mother to a greater degree (54.4%) than to father (23.6%). In 46.3% of the studied drug- addicts´ families alcohol was drunk.
The results of the carried out investigations approximate other results of studies conducted among young people in Poland and in the world.
1 ***
WSTĘP
Analiza środowiska rodzinnego młodzieży zagrożonej narkomanią wskazuje na kilka niepokojących sygnałów:
– Bardzo często młodzież przebywa w towarzystwie osób, których zachowanie oraz normy społeczne są nie do przyjęcia;
– Dostępność różnego rodzaju narkotyków jest praktycznie nieograniczona. Dilerzy docierają do coraz młodszych ludzi, bardzo często stosując metody nacisku, zachęty, czy nawet „promocji” towaru;
– Bardzo silną presję może wywierać środowisko rówieśnicze.
O tym, że w konsekwencji stosowanych form kontaktu z dzieckiem i popełnionych błędów wychowawczych zaistniały warunki, w których dziecko znalazło się w kręgu zagrożenia i bierze ono już środki uzależniające, rodzice dowiadują się często z opóźnieniem, nierzadko od ludzi obcych: lekarza, nauczyciela, czy policjanta.
„Nie leczyć, lecz zapobiegać”, takie hasło powinno przyspieszać postępowanie wobec rodzin samotnie borykających się z problemami związanymi z uzależnieniami.
Należy podkreślić, iż zapobieganie powinno dokonywać się głównie poprzez udzielanie wszelkich dostępnych form pomocy służących procesowi wsparcia rodziny.
Zdaniem E.N. Anerswalda „otwarta komunikacja w rodzinie, (...) dobra organizacja życia rodzinnego oraz oparcie więzi rodzinnych na miłości, sprawiają, że członkowie rodziny nie używają w sposób destrukcyjny środków odurzających” (1).
Zagadnienia te w sposób szczegółowy zostały opracowane w publikacji Jolanty Rogali-Obłękowskiej: „Młodzież i narkotyki. Rodzinne czynniki ryzyka nałogu”. Autorka przytacza dwie koncepcje systemowej analizy wpływu rodziny na genezę uzależnienia (2).
Pierwsza z nich – koncepcja D. Reilly´ego zwraca uwagę na brak wymiany emocjonalnej w rodzinach narkomanów, wynikający z zaburzonych stosunków pomiędzy rodzicami. Uważają oni bowiem, że otwarte wyrażanie uczuć może być niebezpieczne. Lęk przed wchodzeniem w bliskie kontakty łączy się z obawą utraty niezależności i indywidualności. Dziecko szybko uczy się w tej sytuacji, że jedynym sposobem zwracania na siebie uwagi jest przysparzanie innym kłopotów swoim zachowaniem i stara się uzyskać to zainteresowanie wytwarzając w swojej psychice szybko utrwalający się mechanizm silnych wzmocnień dla tego typu zachowań. Równocześnie obserwuje ono, że rodzice często chcąc poradzić sobie z poczuciem wzajemnej alienacji, chętnie stosują różne środki zaradcze posługując się takimi rekwizytami jak: papieros, mocna kawa, alkohol, leki, gdyż tylko pod wpływem tych środków są oni w stanie w miarę normalnie funkcjonować emocjonalnie. Dziecko szybko więc przejmuje te wzory i internalizuje je, a gdy zaczyna dorastać znajduje wśród rówieśników sposoby „radzenia sobie” ze swymi emocjami w typowy dla domu rodzinnego sposób – przy pomocy środków odurzających.
Druga z przytaczanych przez Jolantę Rogalę-Obłękowską teoria D.H. Stantona, opisuje proces cykliczny w rodzinie narkomana. Badacz ten dostrzegł, że narkomani to ludzie nie potrafiący funkcjonować z powodu ich silnej zależności i potrzeby otrzymywania opieki od innych. Uzależnia to złożony mechanizm sprzężenia zwrotnego, powtarzający się w rodzinie, w której dziecko bierze narkotyki. Tworzy ona system wzajemnie zależnych oddziaływań interpersonalnych. Konflikty między rodzicami zaburzają równowagę tego systemu zmieniając zachowanie osoby uzależnionej w takim kierunku, by skupić na sobie uwagę innych. Koncentrują się oni wówczas na problemie narkomanicznym dziecka, odsuwając na pewien okres w cień swoje problemy. W sytuacji, gdy konflikt małżeński wycisza się, narkoman zaczyna zachowywać się mniej konfliktotwórczo i klimat w rodzinie okresowo łagodnieje, a gdy napięcie małżeńskie ponownie wzrasta, cykl zaczyna się powtarzać.
D.H. Stanton podkreśla, że proces wzajemnej zależności, w którym uzależnienie od narkotyków dziecka odgrywa rolę homeostatycznego stabilizatora równowagi systemu rodzinnego, paradoksalnie odgrywa pozytywną rolę w utrzymaniu rodziny.
Obie koncepcje, niejako komplementarne wobec siebie – pomimo kontrowersyjnych i nie zawsze empirycznie potwierdzonych twierdzeń szczegółowych – zwracają uwagę na olbrzymią rolę środowiska rodzinnego w procesie powstawania, wchodzenia i pozostawania w uzależnieniu od środków odurzających. Rola tego środowiska jest równie istotna w podejmowanych próbach wyswobodzenia się z nałogu.
Od współpracy tego środowiska, co potwierdzają realizowane w tym zakresie koncepcje terapeutyczne, zależą również ewentualne sukcesy lecznicze na tym polu.
Poprzez badania empiryczne postanowiono zbadać, na ile czynniki związane z rodziną i środowiskiem mają wpływ na rozmiary narkomanii wśród młodzieży poborowej.
MATERIAŁ I METODA BADAWCZA
Badania przeprowadzono wśród młodzieży męskiej w 1999 roku, na próbie ogólnopolskiej, która zgłaszała się na badania lekarskie przed pójściem do wojska. Ogółem przebadano 559 respondentów.
WYNIKI BADAŃ I OMÓWIENIE
Wyniki badań dowodzą ścisłej zależności pomiędzy stanem rodziny a rozmiarami narkomanii.
Jak wynika z danych zamieszczonych w tabeli 1 badani narkomani pochodzili głównie z rodzin niepełnych i patologicznych. Dość zaskakujący jest fakt, że 35,7% biorących narkotyki to poborowi, którzy założyli własne rodziny. Powodem ich odurzania się była, jak wyjaśniali, rozłąka z żoną, często i z dzieckiem.
Tabela 1. Czynniki rodzinne wyróżnione w grupie poborowych stale biorących narkotyki (dane w %).
Rodzina
pełnaniepełnazastępczapoza rodzinąwłasna rodzina
21,942,40035,7
Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych z ankiet.
Z prezentowanych w literaturze przedmiotu badań wynika, że obecnie trudno jest jednoznacznie określić wagę poszczególnych rodzinnych uwarunkowań procesu uzależnienia (3).
Obok nich oraz pozostałych, innych czynników podnoszących ryzyko zachorowań, jak np.: pochodzenie z ognisk biedy, strukturalne bezrobocie, podkreśla się przede wszystkim znaczenie uwarunkowań osobowościowych, takich jak – predyspozycje i umiejętności psychiczne, ukształtowanie w okresie wczesnej socjalizacji w rodzinie. Jednakże w świetle wyników różnorodnych badań należy stwierdzić, że jest jeszcze za wcześnie, aby zdecydowanie wyróżnić te grupy ryzyka zagrożone narkomanią. Szerokie badania nad rodzinnymi czynnikami narkomanii przeprowadziła Jolanta Rogala-Obłękowska (2).
W literaturze wyróżnia ona następujące czynniki rodzinne:
– ciepło domu rodzinnego;
– siłę więzi z rodziną;
– związek emocjonalny z rodziną;
– poczucie szczęścia rodzinnego;
– strukturę władzy w rodzinie;
– alkoholizm w rodzinie.
Branie narkotyków przez dziecko jest powodem silnych konfliktów z rodzicami, nie rozumiejącymi najczęściej co takiego się stało z ich nie sprawiającym dotychczas kłopotów dzieckiem. Więź między rodzicami a dzieckiem ulega osłabieniu, a często wręcz zerwaniu, gdyż narkomania młodzieżowa jest właściwie nierozłącznie związana z oszukiwaniem rodziców, czy okradaniem ich w celu zdobycia pieniędzy na narkotyki.
Wszystkie te elementy wpływają na atmosferę domu rodzinnego. Wyniki badań charakteryzujące ciepło domu rodzinnego przedstawia rycina 1.
Ryc. 1. Atmosfera domu rodzinnego a branie narkotyków.
Źródło: Dane z badań ankietowych.
Przedstawione dane świadczą, że w tych rodzinach, gdzie panuje ciepło i miłość, dzieci albo nie biorą narkotyków, albo biorą bardzo rzadko.
Narkomani pochodzą najczęściej z tych rodzin, gdzie panuje oziębłość.
Istnieje statystyczna zależność pomiędzy częstotliwością brania narkotyków a ciepłem rodzinnym. Zależność ta ma charakter prostoliniowy (F = 26,38, p > 0,001).
Drugim czynnikiem wpływającym na poziom narkomanii jest siła więzi z rodziną. Przedstawia to tabela 2.
Tabela 2. Siła więzi z rodziną.
Skala siły więzi z rodzinąNarkomaniMłodzież uzależniona
OkazjonalniNałogowiOgółem
N (pkt)%N (pkt)%N (pkt)%N (pkt)%
Silna więź z rodziną1513,854208,5139442,26
Umiarkowana więź z rodziną5146,8705612151,7155847,22
Słaba więź z rodziną3935,850408938,12607,88
Brak danych43,6-441,7872,64
Razem1091001251002341003165100
Źródło: J. Rogala-Obłękowska, Młodzież i narkotyki s. 211.
Narkomani mają znacznie słabszą więź z rodziną niż ci, którzy nie biorą narkotyków. Również i w tym przypadku występuje zależność statystyczna (F = 238,91, p>0,0001). Świadczy to o tym, że im częściej młodzież zażywa narkotyki, tym bardziej słabną więzi rodzinne.
Na rozmiary narkomanii może mieć również wpływ związek emocjonalny z rodziną biorącego, jak również stosunki emocjonalne rodziców wyrażone poprzez stopień identyfikacji.
Narkomani pochodzą głównie z rodzin, w których występuje brak poczucia miejsca w rodzinie. W rodzinach, które można uznać za wzór, młodzież rzadko sięga po narkotyki. To samo dotyczy rodzin, w których panuje atmosfera szczęścia rodzinnego. Bardzo istotnym elementem ogólnego klimatu rodziny jest struktura władzy w rodzinie. W rodzinach, gdzie dzieci nie biorą narkotyków, rodzice wspólnie podejmują decyzje.
Wyniki badań dowodzą, że w całej grupie rodzin młodzieży mającej kontakt z narkotykami, znacznie częściej władza w rodzinie należała do matek (64,4%), niż do ojców (20,8%). Na tej podstawie można stwierdzić, że występuje tendencja do wycofywania się ojców z życia rodzinnego. Badania potwierdziły, że w około 68% rodzin ojcowie opiatowców i wąchaczy wycofali się z życia rodzinnego, tzn. nie byli zainteresowani sprawami rodziny, bądź unikali odpowiedzialności w sprawach rodzinnych.
W rodzinach, gdzie dzieci miały kontakt z narkotykiem 55,6% uważa, że ich ojcowie za mało czasu poświęcają rodzinie, gdy tymczasem w rodzinach wolnych od narkomanii zjawisko to dostrzegło tylko 38,5% badanych. Podobny stosunek do mężów wyrażały również matki biorących.
Kolejnym czynnikiem narkomanii w rodzinie jest nadużywanie przez członków rodziny alkoholu. Badani narkomani stwierdzili, że w 46,3% rodzin piło się alkohol, gdy tymczasem w tych rodzinach, gdzie nie było narkomanów alkohol pito w 23,2% przypadków. We wszystkich grupach rodzin osobą najczęściej nadużywającą alkoholu był ojciec. Matki, zdaniem badanej młodzieży, rzadko spożywały alkohol w nadmiernych ilościach. Wyniki badań przedstawia rycina 2.
Ryc. 2. Nadużywanie alkoholu a narkomania w rodzinie.
Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych z ankiet.
Badania wskazują, że zjawisku narkomanii w rodzinie towarzyszy lub poprzedza branie narkotyków przez dziecko, a problem alkoholizmu może stanowić czynnik ryzyka narkomanii. Wyniki badań przeprowadzonych są zbliżone do innych wyników badań prowadzonych nad rodzinnymi czynnikami narkomanii przez naukowców z Polski, krajów Europy Zachodniej i Ameryki (4, 5).
WNIOSKI
1. Brak więzi w rodzinie, ich siła i emocjonalność stanowią istotny czynnik narkomanii wśród młodzieży.
2. Nadużywanie alkoholu w rodzinie, szczególnie przez ojca, stanowi istotny czynnik ryzyka narkomanii wśród dzieci.
3. Młodzież biorąca narkotyki pochodzi najczęściej z dużych miast i rodzin patologicznych.
Piśmiennictwo
1. Gaś Z.: Rodzina a uzależnienia, Lublin 1994, s. 125. 2. Rogala-Obłękowska J.: Młodzież i narkotyki. Rodzinne czynniki ryzyka nałogu, Warszawa 1999, s. 51, 104-109, 208-211. 3. Cekiera C.: Ryzyko uzależnień, Lublin 1994 s. 19-42. 4. Porter B., Leary K.D.: Marital discord and childhood problems, Journal of Abnormal Child Psychology, 1996, 297-295. 5. Korschenbaum M. et al.: Characteristic patterns in drug abuse families, Family Terapy, 1, 43-62.
Medycyna Rodzinna 1/2003
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna