Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 2/1999, s. 5-10
Światosław Ziemlański, Maria Wartanowicz
Normy żywienia dotyczące witamin
z Zakładu Fizjologii i Biochemii Żywienia Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Światosław Ziemlański
Prawidłowe żywienie człowieka polega na całkowitym pokryciu zapotrzebowania organizmu na energię i wszystkie składniki pokarmowe w tym witaminy, potrzebne do rozwoju, prawidłowego funkcjonowania i zachowania zdrowia.
Przez pojęcie normy żywienia na witaminy rozumiemy ilość witamin wyrażoną w przeliczeniu na jedną osobę i jeden dzień uwzględniającą ścisłe dla wyróżnionych grup różnice w zapotrzebowaniu organizmu, zależnie od wieku, płci oraz stanu fizjologicznego i aktywności fizycznej, a także różnice związane z warunkami bytowania i trybem życia.
W związku z tym, że wiedza na temat zapotrzebowania na składniki pokarmowe, szczególnie na witaminy, jest nadal niekompletna i podlega ciągłym uzupełnieniom, zalecenia żywieniowe zwłaszcza dla dzieci i młodzieży uwzględniają szeroki margines bezpieczeństwa zapobiegający ewentualnym niedoborom. Zalecenia spożycia witamin dla niemowląt wynikają natomiast z wiedzy o składnikach pokarmowych zawartych w mleku kobiecym, które zaspokaja wszystkie potrzeby żywieniowe dziecka do 6 miesiąca życia. Zalecenia odnośnie witamin dla dzieci starszych wynikają z badań nad spożyciem ich przez dzieci dorosłe, prawidłowo rozwijające się. Zalecenia dla osób dorosłych są rezultatem badań nad spożyciem witamin i zachowaniem przez nich prawidłowych czynności biochemiczno-fizjologicznych oraz dobrego stanu zdrowia.
Normy na witaminy zostały opracowane na dwóch poziomach, a mianowicie na tzw. „bezpiecznym poziomie spożycia” (safe level of intake) oraz jako „zalecane spożycie” (recommended intake).
Normy ustalone na „poziomie bezpiecznego spożycia” to taka ilość określonych witamin (wyrażona w przeliczeniu na osobę/dobę), która wystarcza na pokrycie zapotrzebowania na nie u 97,5% osobników zaliczanych do danej grupy.
Normy ustalone na poziomie tzw. „zalecanego spożycia” – to taka ilość określonych witamin (wyrażona w przeliczeniu na osobę/dobę), która pokrywa zapotrzebowanie każdego osobnika w obrębie grupy, w tym także osób o szczególnie dużym zapotrzebowaniu, zawiera ponadto większe rezerwy, wystarczające na zaspokojenie potrzeb wynikających ze zwyczajów żywieniowych populacji.
Warto zwrócić uwagę na często popełniany błąd w interpretacji spożycia określonego składnika pokarmowego, w tym i witamin, przy ocenie spożycia indywidualnego lub nawet dla określonych małych grup badanej ludności. Stwierdzając np. spożycie nieco poniżej średnich wartości „zalecanego spożycia” interpretuje się ten fakt jako żywienie niedoborowe, podając przy tym procent „niedoborowego żywienia”. Jest to podejście niewłaściwe, sugerując często zagrożenie zdrowia populacji lub poszczególnych osób.
Istnieje duża różnica pomiędzy „zalecanym spożyciem” a „poziomem bezpiecznym”. O zagrożeniu dla zdrowia można mówić jedynie wtedy, kiedy średnia wartość dla badanej grupy zbliża się do „poziomu bezpiecznego”. Można również podejrzewać, że niektórzy osobnicy danej grupy, tj. o zwiększonym zapotrzebowaniu, mogą cierpieć na niedobory określonego składnika. Uwagi powyższe nie dotyczą małych dzieci, dla których odchylenie in minus „zalecanej normy” muszą budzić niepokój i wymagają interwencji.
W niniejszych normach uwzględnione zostały trzy stopnie aktywności fizycznej: mała, umiarkowana, duża. Określono je dla każdej grupy powyżej 10 roku życia przy zastosowaniu odpowiednich współczynników aktywności fizycznej, przyjętych przez międzynarodowe organizacje (FAO/WHO/UNU 1985 r. i Scientific Communnity. 1992 r.) oraz grupę ekspertów USA/Food and Nutrition Board (RDA. 1989 r.). Przyjęto trzy stopnie aktywności fizycznej, tj. aktywność małą (1,4 oraz 1,5), umiarkowaną (1,7) oraz dużą (2,0).
Źródłem witamin pożywienia są produkty spożywcze pochodzenia roślinnego oraz zwierzęcego.
Ze względu na właściwości fizyko-chemiczne wszystkie witaminy podzielono na dwie grupy, tj. rozpuszczalne w tłuszczach oraz rozpuszczalne w wodzie.
Do witamin rozpuszczalnych należą: witamina A, E, D oraz K. Pozostałe witaminy należą do grupy rozpuszczalnych w wodzie.
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach
Witamina A, a zwłaszcza jej prekursor – beta-karoten należą do grupy witamin antyoksydacyjnych. W przypadku ich niedoboru w ustroju, utlenianie kwasów tłuszczowych w tkankach przebiega w sposób przypadkowy i ulega przyspieszeniu na zasadzie reakcji łańcuchowej. Prowadzi to do powstawania wysokoreaktywnych i toksycznych rodników, które powodują uszkodzenie procesów metabolicznych w mitochondriach i zakłócają przebieg reakcji biochemicznych w ustroju. Działanie ochraniające witaminy A polega na niszczeniu wolnych rodników a także nadtlenków kwasów tłuszczowych.
Witamina A odgrywa ponadto istotną rolę w procesie widzenia, a także reguluje procesy tworzenia się nowych komórek, zwłaszcza nabłonkowych, tj. sprzyja ich regeneracji.
Niedobór witaminy A w ustroju prowadzi do zaburzeń w procesie widzenia, a także do wysychania skóry i nadmiernego jej rogowacenia. Wyniki ostatnich badań wskazują na to, że witamina A i jej prowitamina beta-karoten zmniejszają ryzyko powstawania nowotworów (cyt. Ziemlański i Budzyńska-Topolowska 1993 a). Źródłem witaminy A są zarówno produkty pochodzenia zwierzęcego jak i roślinnego, przy czym w tych ostatnich występuje ona w postaci karotenoidów, które w zależności od rejonu świata pokrywają od 50 do 80% dziennego zapotrzebowania na tę witaminę. Z karotenoidów, barwników szeroko rozpowszechnionych w roślinach, w żywieniu człowieka najważniejszy jest beta-karoten. Przyjęto, że 2 mg beta-karotenu wykazuje działanie równoważne 1 mg retinolu. Karotenoidy są znacznie gorzej wykorzystywane z pożywienia aniżeli czysty retinol, np. beta-karoten z pożywienia wchłaniany jest tylko w 1/3, z czego połowa ulega zamianie na retinol. Całkowite wykorzystanie beta-karotenu równa się więc 1/6 tego, jakie posiada retinol. Pozostałe karotenoidy o aktywności witaminy A są w połowie tak aktywne, jak beta-karoten, stąd też ich efektywność jako źródła witaminy A wynosi 1/12. Z tego powodu wyrażanie całkowitej aktywności witaminy A powinno być określane jakościowo przez podanie udziału retinolu i prowitamin w przeciętnie spożywanej racji pokarmowej i wyrażane nie w jednostkach międzynarodowych (j.m.), lecz w ekwiwalentach retinolu, przyjmując, że 1 ekwiwalent retinolu = 1 µg retinolu, 6 µg beta-karotenu lub 12 µg pozostałych karotenoidów. Niezależnie od tego stwierdzono, że wchłanianie w przewodzie pokarmowym człowieka zarówno karotenoidów, jak i estrów retinolu zależy od obecności tłuszczu, który pobudza ten proces. Spożycie np. jedynie 20 g dziennie tłuszczu przez dorosłe kobiety lub poniżej 5 g tłuszczu przez dzieci powoduje znaczny spadek wykorzystania karotenoidów oraz redukcję rezerw ustrojowych witaminy A. Stopień wykorzystania z pożywienia witaminy A oraz karotenoidów zależy ponadto od źródła żywności, obecności i jakości białka, naturalnych przeciwutleniaczy, żelaza, cynku i włókna pokarmowego, a także stosowanych procesów przetwórczych. Normy na witaminę A wyrażono w mikrogramach równoważnika retinolu na osobę/dobę i podano w tabeli 1. 1 µg retinolu odpowiada 3,333 jednostkom międzynarodowym.
Tabela 1. Normy na witaminy rozpuszczalne w tłuszczach.
Grupy ludności (lata)A
Równoważniki retinolu
DE
Równoważniki tokoferolu
K
µg/osobęµg/osobęµg/osobęµg/osobę
Poziom
bezpieczny
Norma
zalecana
Poziom
bezpieczny
Norma
zalecana
Poziom
bezpieczny
Norma
zalecana
Poziom
bezpieczny
Norma
zalecana
Niemowlęta
0-0,5  4501020 410 µg*
0,5-1,0 4501020 410 µg*
Dzieci        
1-3  4001015561 µg witaminy
na 1 kg masy ciała
4-6  500101567  
7-9  700101567  
Dziewczęta
10-12 600800 108101 µg witaminy
na 1 kg masy ciała
13-15 600800 10810  
16-18 600800 10810  
Chłopcy
10-126001000 1010101 µg witaminy
na 1 kg masy ciała
13-157001000 101010  
16-187001000 101010  
Kobiety 19-25
aktyw. fiz. mała600800  810  
umiarkowana600800  810  
duża600800  810  
Kobiety 26-60
aktyw. fiz. mała600800  89  
umiarkowana600800  89  
duża600800  89  
ciężarne9501250  812  
karmiące9501600  814  
powyżej 60600800510810  
Mężczyźni 19-25
aktyw. fiz. mała7001000  1010  
umiarkowana7001000  1010  
duża7001000  1010  
Mężczyźni 26-60
aktyw. fiz. mała7001000  810  
umiarkowana7001000  810  
duża7001000  810  
powyżej 607001000510810  
* wg norm brytyjskich z 1991 roku zaleca się podawanie profilaktycznie witaminy K wszystkim niemowlętom po urodzeniu.

Witamina E należy do grupy najsilniej działających witamin antyoksydacyjnych. Niedobory tej witaminy w pożywieniu mogą przyspieszać proces starzenia się ustroju, a także zwiększyć ryzyko zachorowania na degeneracyjne choroby metaboliczne, szczególnie miażdżycę i choroby nowotworowe. Witamina ta może mieć istotny udział w procesach reprodukcji i przedłużania życia komórek człowieka. Głównym jej źródłem są produkty pochodzenia roślinnego. Wykorzystanie witaminy E z pożywienia zależy od wielu czynników, m.in. od obecności w diecie innych składników pokarmowych, przede wszystkim niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. W związku z tym ustalenie zapotrzebowania ustroju na tę witaminę jest trudne. Jako bezpieczny poziom minimalny przyjmuje się 0,4 mg alfa-tokoferolu na 1 g PUFA diety, za wystarczający – 0,6 mg alfa-tokoferolu. Jako poziom optymalny przyjmuje się 0,9 mg α-tokoferolu/1g PUFA. W normach uwzględniono zarówno niezmierną rzadkość występowania awitaminozy u ludzi, jak też jej ilość w przeciętnej, prawidłowo zestawionej diecie, stwierdzoną w wyniku licznych badań prowadzonych na świecie. Zalecane normy na witaminę E wyrażono w mg równoważnika alfa-tokoferolu na osobę/dobę. Podano je w tabeli 1. 1 mg równoważnika alfa-tokoferolu odpowiada 1,49 jednostkom międzynarodowym witaminy E. Biorąc jednak pod uwagę ochronne działanie witaminy E w procesie starzenia się ustroju i profilaktyce chorób degeneracyjnych wydaje się uzasadnione spożywanie większych ilości tej witaminy, tj. ok. 20 mg/osobę/dzień.
Witaminę D człowiek otrzymuje w wyniku zarówno syntezy skórnej – naświetlania promieniami słonecznymi (z 7 dehydro-cholesterolu) jak też spożywania żywności. W żywności występuje ona w niedostatecznej ilości. Naturalne produkty powszechnego spożycia zawierają niewiele tej witaminy i nawet w prawidłowej racji pokarmowej jej zawartość jest niska. Wielkość zapotrzebowania na witaminę D zależy od ilości witaminy D powstałej w skórze pod wpływem naświetlania promieniami UV. Wzajemne proporcje ilościowe tych dwóch źródeł witaminy D, nie są bliżej znane. Uwzględniając stwierdzony fakt, że pożywienie nie może być dla człowieka głównym źródłem witaminy D, zaproponowano jedynie optymalne jej spożycie, przyjmując pogląd, że głównym źródłem tej witaminy w ustroju człowieka jest jej synteza w skórze pod wpływem promieni słonecznych.
Osobnym zagadnieniem jest zapotrzebowanie na witaminę D niemowląt i małych dzieci, wobec których istnieje pod tym względem ustalone postępowanie, łącznie z podawaniem preparatów farmaceutycznych. Dla niemowląt przyjęto normę zalecaną ponad dwukrotnie wyższą od aktualnie zalecanych przez inne kraje. Jest to (20 µg/dzień) ilość określona na podstawie badań nad zawartością hydroksywitaminy D3 (25-OHD3) w osoczu krwi oraz uwarunkowana szerokością geograficzną. Dla dzieci w wieku od 1 do 9 lat również proponuje się zalecaną normę (15 µg/dzień) wyższą niż w innych krajach i wyższą od proponowanych przez IŻŻ w 1983 r., a jako poziom bezpieczny 10 µg/dzień.
Nie podano zalecanych norm spożycia witaminy D dla ludzi dorosłych, gdyż ilości tej witaminy syntetyzowanej w skórze zależne są od wielu czynników. W związku z tym podano zalecenia tylko dla ludzi w wieku podeszłym, powyżej 60 lat, ze względu na ograniczony czas przebywania przez nich na powietrzu. Normy na witaminę D wyrażono w mikrogramach (µg) cholekalcyferolu (witaminy D3); 1 µg cholekalcyferolu = 40 j.m. witaminy D. Podano je w tabeli 1. Witamina D spełnia w ustroju kilka funkcji. Najlepiej poznana jest jej rola w gospodarce wapniowo-fosforowej ustroju i tworzeniu kości. Witamina D jest niezbędna do prawidłowego wchłaniania wapnia i fosforu, wzmaga wchłanianie jelitowe tych składników oraz wyrównuje w pewnych granicach ich ewentualny nieodpowiedni stosunek w pożywieniu. Niedobór witaminy D odgrywa zasadniczą rolę w powstawaniu krzywicy u niemowląt i dzieci, rozmiękczenia kości (osteomalacji) u ludzi dorosłych oraz zrzeszotnienia, porowatości i kruchości układu kostnego (osteoporozy) u osób starszych. Obecnie osobom w wieku podeszłym zaleca się ok. 15 µg/osobę/dzień – wit. D.
Witamina K bierze udział w procesie krzepliwości krwi, bierze również udział w formowaniu tkanki kostnej, ponadto ma właściwości antybakteryjne i przeciwgrzybicze. Człowiek otrzymuje tę witaminę z pożywienia głównie roślinnego. Innym jej źródłem jest flora bakteryjna przewodu pokarmowego. W normach podano zalecane ilości dziennego spożycia dla niemowląt z tego względu, że flora jelitowa noworodków jest słabo rozwinięta oraz z uwagi na małą zawartość witaminy K w mleku kobiecym. Podano również normy dla dzieci. Nie podano norm dla ludzi dorosłych, gdyż ich zapotrzebowanie na tę witaminę jest bardzo niskie i normalna racja pokarmowa zawiera dostateczne ilości tego składnika. Normy wyrażone w mikrogramach/osobę/dobę podano w tabeli 1.
Witaminy rozpuszczalne w wodzie (tab. 2)
Witamina C (kwas askorbinowy)
Kwas askorbinowy jest niezbędnym egzogennym składnikiem pokarmowym dla ludzi, natomiast większość zwierząt posiada zdolność syntetyzowania go. Pełni on szereg funkcji biochemicznych, takich jak udział w syntezie kolagenu, hormonów i neurotransmiterów, we wchłanianiu żelaza, detoksykacji i odporności organizmu oraz jest naturalnym antyoksydantem chroniącym przed procesami peroksydacyjnymi. Witaminie C obok innych witamin przypisywana jest zdolność zapobiegania i hamowania wczesnych stadiów karcinogenezy. Zgromadzono dużą liczbę dowodów wykazujących, że przewlekłe niedobory witaminy C mogą sprzyjać powstawaniu zmian aterogennych u ludzi, a także u zwierząt. Zapotrzebowanie na kwas askorbinowy zwiększa się u osób z nadciśnieniem tętniczym, palących papierosy, u alkoholików, diabetyków oraz pod wpływem stresów. Większych ilości kwasu askorbinowego potrzebują mieszkańcy dużych aglomeracji, gdyż niszczy go obecny w atmosferze tlenek węgla. Biorąc pod uwagę najnowsze wyniki badań, w niniejszym opracowaniu zwiększono zalecaną normę zapotrzebowania dziennego na witaminę C w porównaniu do norm Instytutu Żywności i Żywienia w roku 1983 r. Eksperci w USA proponują ostatnio zwiększenie spożycia witaminy C do 200 mg/osobę/dzień.
Witamina B1 (tiamina)
Witamina B1 uczestniczy w procesach energetycznych, neurofizjologicznych oraz w reakcjach cyklu pentozowego. Wchodzi ona w skład szeregu enzymów, głównie dekarboksylazy alfa-ketokwasów i transketolazy, biorących udział w przemianie pośredniej węglowodanów. Szczególnie ważną rolę pełni witamina B1 w czynnościach układu nerwowego.
Istnieje ścisły związek pomiędzy zapotrzebowaniem na tę witaminę a ilością dostarczanej energii (RDA 1989 r.). Zapotrzebowanie na tiaminę zwiększa się w przypadku palenia papierosów, nadużywania alkoholu, kawy, herbaty, w chorobach i zabiegach chirurgicznych oraz w sytuacjach stresowych.
Witamina B2 (ryboflawina)
Ryboflawina wchodzi w skład koenzymów flawinowych katalizujących szereg reakcji oksydo-redukcyjnych. Wraz z innymi witaminami bierze udział w metabolizmie węglowodanów, tłuszczów i białek. Koenzymy ryboflawiny katalizują utlenianie glukozy, alfa-aminokwasów, przemiany retinolu, witaminy B6, folacyny oraz uczestniczą w rozkładzie i syntezie kwasów tłuszczowych.
Podobnie jak w przypadku tiaminy zapotrzebowanie na witaminę B2 związane jest głównie ze spożyciem energii, tj. wzrasta wraz ze zwiększonym spożyciem energetycznym (RDA 1989 r.). Długotrwały niedobór ryboflawiny może zmniejszać dehydrogenerację kwasów tłuszczowych. Zwiększone zapotrzebowanie na witaminę B2 występuje w okresie intensywnego wzrostu, w ciąży, przy dużym wysiłku fizycznym, u kobiet stosujących środki antykoncepcyjne oraz w sytuacjach stresowych.
Witamina B6 (pirydoksyna)
Nazwą witamina B6 określa się 3 związki: pirydoksynę, pirydoksal i pirydoksaminę, a także estry fosforanowe tych związków. Najlepiej poznaną funkcją metaboliczną witaminy B6 jest jej udział w przemianach aminokwasów. Witamina B6 wpływa na metabolizm cholesterolu, przemiany niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, hormonów sterydowych, jest również potrzebna do prawidłowego funkcjonowania systemu odpornościowego i syntezy insuliny. Zapotrzebowanie ludzi na tę witaminę wiąże się ściśle z ilością spożywanego białka. Za optymalny przyjmuje się stosunek 0,002 mg witaminy B6/g białka. Zapotrzebowanie organizmu na pirydoksynę zwiększa się również przy dużym spożyciu tłuszczu (Bender 1989 r.).
Kwas foliowy (folacyna)
Kwas foliowy jest koenzymem w reakcjach przenoszenia jednowęglowych fragmentów z jednego związku na drugi w metabolizmie aminokwasów i w procesach syntezy kwasów nukleinowych. Witamina ta jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania wszystkich komórek, w tym układu krwionośnego. W niektórych populacjach występuje duże ryzyko niedoboru tej witaminy (Ziemlański, Wartanowicz 1998 r.). Problem właściwego spożycia kwasu foliowego jest przedmiotem intensywnych badań i nowych ustaleń. Biorąc pod uwagę znaczenie niedoboru kwasu foliowego w powstawaniu wielu schorzeń o znaczeniu społecznym jak np. wady cewy nerwowej (NTD), miażdżycy, niektórych nowotworów, zwłaszcza przewodu pokarmowego, a także stanów depresyjnych – istnieje konieczność zwiększenia spożycia tego składnika pokarmowego. Ustalono, że każda kobieta w wieku prokreacji powinna dodatkowo przyjmować w formie np. tabletek 0,4 mg kwasu foliowego dziennie. Zaleca się także suplementowanie kwasem foliowym dziennej racji pokarmowej osób zagrożonych miażdżycą i nowotworami oraz stanami depresji psychicznej.
Witamina B12 (kobalamina)
Kobalaminy uczestniczą w procesach metylacji homocysteiny do metioniny, w przemianach metylomalonylo-koenzymu A oraz w reakcjach niektórych aminokwasów i rozgałęzionych kwasów tłuszczowych. Zalecenia dziennego spożycia na witaminę B12 nie uległy zmianie w porównaniu do norm IŻŻ z 1983 r.
Niacyna
Nazwą niacyna określa się zarówno kwas nikotynowy jak i amid kwasu nikotynowego. Normy na niacynę wyrażono w mg równoważników niacyny, co oznacza sumę mg niacyny i kwasu nikotynowego pochodzących z produktów oraz tej ilości niacyny, która w stosunku 1:60 może powstać z tryptofanu w obecności dostatecznej ilości witamin B1, B2 i B6. Przyjęto, że 1 równoważnikowi niacyny odpowiada 1 mg niacyny lub 60 mg tryptofanu.
Kwas nikotynowy jest składnikiem dwóch koenzymów: koenzymu I (dwunukleotydu nikotynoamidoadeninowego NAD) i koenzymu II (fosforanu dwunukleotydu nikotynoamidoadeninowego NADPH). Koenzymy te wchodzą w skład enzymów oksydoreduktaz uczestniczących w pośredniej przemianie białek, tłuszczów i węglowodanów. Niacyna jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania mózgu, obwodowego układu nerwowego, do syntezy hormonów płciowych, kortyzolu, tyroksyny i insuliny. Kwas nikotynowy podawany ze związkami chromu obniża poziom cholesterolu u ludzi z hypercholesterolemią.
W porównaniu do norm IŻŻ z 1983 r. zalecenia dziennego spożycia witamin z grupy B (wyłączając witaminę B12 i folacynę) zwiększono nieznacznie z uwagi na nieprawidłowe zwyczaje żywieniowe i nawyki całego społeczeństwa (nadkonsumpcja alkoholu, kawy, herbaty oraz palenia papierosów).
Tabela 2. Normy na witaminy rozpuszczalne w wodzie.
Grupy ludności (płeć, wiek, lata)Kw. askorbinowy (C)Tiamina
(B1)
Ryboflawina
(B2)
NiacynaPirydoksyna
(B6)
FolacynaKobalamina
(B12)
mg/osobęmg/osobęmg/osobęmg równo-
ważnika/osobę
mg/osobęµg/osobęµg/osobę
Poziom bezp.Norma zalec.Poziom bezp.Norma zalec.Poziom bezp.Norma zalec.Poziom bezp.Norma zalec.Poziom bezp.Norma zalec.Poziom bezp.Norma zalec.Poziom bezp.Norma zalec.
0-0,5 30-50*0,50,70,60,8680,40,825350,30,5 
0,5-1,030-50 0,60,80,70,9790,61,050700,51,5 
Dzieci
1-3 lat40450,70,90,81,09111,01,255700,72,0
4-6 45500,91,11,11,312141,21,4759012,5
7-9 60651,01,21,21,415171,41,6851051,43,0
Dziewczęta
10-12 60701,11,31,41,616181,41,616019023,0
13-15 60701,31,51,82,018201,51,717020023,0
16-18 60701,41,61,92,018201,61,818522023,0
Chłopcy
10-1260701,31,51,71,918201,71,817020023,0
13-1560701,51,71,82,020221,82,018022023,0
16-1860701,51,72,02,222242,22,420024023,0
Kobiety 19-25
aktyw. fiz. mała60701,51,71,41,617191,61,822027023,0
umiarkowana60701,71,91,61,819211,82,024029023,0
duża60701,82,02,02,220222,02,226031023,0
Kobiety 26-60
aktyw. fiz. mała60701,51,71,41,617191,61,822027023,0
umiarkowana60701,71,91,61,819211,82,024029023,0
duża60701,82,02,02,220222,02,226031023,0
ciężarne70801,71,92,22,419212,63,04004502,24,0
karmiące951002,02,22,42,621232,52,94805302,74,0
powyżej 6060601,21,41,82,016182,02,230032022,5
Mężczyźni 19-25
aktyw. fiz. mała60701,61,82,22,419212,02,226028023,0
umiarkowana60701,82,02,42,621232,22,428030023,0
duża60702,02,02,62,823252,42,629030023,0
Mężczyźni 26-60
aktyw. fiz. mała60701,61,82,22,419212,02,226028023,0
umiarkowana60701,82,02,42,621232,22,428030023,0
duża60702,02,02,62,823252,42,629030023,0
powyżej 6060701,31,52,02,218202,22,432034022,5
* zależy od sposobu karmienia niemowląt.
Medycyna Rodzinna 2/1999
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna