Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Nauk Medycznych 12/2016, s. 929-933
*Maciej Ratajczak, Małgorzata Gietka-Czernel
Rola selenu w organizmie człowieka
The influence of selenium to human health
Klinika Endokrynologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Szpital Bielański, Warszawa
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Wojciech Zgliczyński
Streszczenie
Pierwiastek śladowy, jakim jest selen, ma istotne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego. Jako składnik białek enzymatycznych, wchodzi w skład wielu krytycznych dla życia szlaków biochemicznych. Selen stanowi centrum aktywne dla reakcji utleniania i redukcji (redoks), dzięki czeku ma zdolność rozkładania nadtlenku wodoru, nadtlenków lipidowych oraz fosfolipidowych i przekształcania ich do nieszkodliwych produktów, takich jak woda i alkohole. Reaktywne formy tlenu mogą uszkadzać substancje takie jak lipidy, będące składnikiem błon komórkowych, lipoproteiny oraz DNA. Wiąże się to ze zwiększonym ryzykiem rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego, autoimmunologicznych oraz nowotworowych. Niskie stężenie selenu wiąże się również ze zwiększoną śmiertelnością, upośledzeniem odporności organizmu oraz zaburzeniami nastroju. Ponadto, selen bierze udział w metabolizmie hormonów tarczycy, a jego niedobór może prowadzić do zaburzeń czynności tarczycy.
W wielu krajach europejskich zawartość selenu w środowisku jest niedostateczna, w związku z czym jego zawartość w diecie może być niewystarczająca do pokrycia dziennego zapotrzebowania na ten pierwiastek. Toczy się gorąca dyskusja na temat zasadności suplementacji selenu, formy podawania oraz optymalnej dawki. Niniejszy artykuł jest próbą podsumowania obecnej wiedzy na temat selenu oraz ma na celu znalezienie odpowiedzi na powyższe pytania.
Summary
The trace mineral selenium is an essential nutrient that is fundamental to human biology. As a component of selenoproteins, selenium is involved in many metabolic pathways that are critical for life. Selenium plays a key role in oxidation/reduction (redox) reactions. It is involved with reduction of hydrogen peroxide as well as decomposition of lipid and phospholipid peroxides to harmless products, such as water and alcohols. Reactive oxygen species damage biomolecules like lipids, lipoproteins, that are components of cell membranes, and DNA. This increases the risk of conditions such as cardio-vascular diseases, autoimmune diseases and cancer. Selenium deficiency is associated with increased risk of mortality, poor immune function and mood disorders. Selenium is also involved with thyroid hormone metabolism and its deficiency may affect thyroid function.
Due to its scarcity in many European countries, dietary intake of selenium is likely to be below the daily requirements. There is an ongoing heated debate concerning the need for supplementation, its forms and dosing. This article summarizes the current knowledge about selenium and attempts to provide answers to these questions.
Wstęp
Pierwiastek śladowy, jakim jest selen (Se), ma istotne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. W postaci selenocysteiny, jako składnik białek enzymatycznych, wchodzi w skład wielu krytycznych dla życia szlaków biochemicznych (1). Białka enzymatycze zawierające selenocysteinę nazywamy selenoenzymami (1). Pośród 25 dotychczas zidentyfikowanych selenoprotein i selenoenzymów (2, 3) sześć stanowią izoformy peroksydazy glutationu (GPx), trzy reduktazy tioredoksynowej (TrxR/TXNRD) oraz trzy dejodynazy jodotyroninowej (DIO) (1, 4, 5). We wszystkich tych enzymach Se stanowi centrum aktywne dla reakcji utleniania i redukcji (redoks), dzięki czeku ma zdolność zmiatania reaktywnych form tlenu (ROS) oraz dejodynacji (odłączenia jodu) hormonów tarczycy (1, 2, 4, 6). Ze względu na te mechanizmy, w dobie wzrastającej częstości występowania chorób nowotworowych, autoimmunizacyjnych (w tym autoimmunizacyjnego zapalenia tarczycy) i układu sercowo-naczyniowego Se stał się obiektem wielu badań.
Źródła selenu
Se występuje w ilościach śladowych w wodach oraz w glebie i stąd wprowadzany jest do łańcucha pokarmowego; zawarty w roślinach w formie nieorganicznej jako selenki i seleniany oraz organicznej jako selenometionina, u zwierząt występuje wyłącznie w postaci organicznej (7). Podstawowym źródłem Se w diecie człowieka są: mięso, ryby, produkty zbożowe, nabiał, niektóre owoce i warzywa. Wśród warzyw najwyższą zawartość Se mają: warzywa kapustne (brokuły i kapusta biała), warzywa czosnkowe (czosnek i cebula), szparagi i rośliny strączkowe (soczewica), jednak ilość zawartego w nich Se jest zależna od jakości gleby, na której były uprawiane. Zarówno w Polsce, jak i w pozostałych krajach Europy zawartość Se w glebie jest niska i o ile nie została wzbogacona za pomocą nawozów z dodatkiem Se, nie zaspokaja dziennego zapotrzebowania na ten pierwiastek. Dlatego też, podstawowym źródłem Se stają się produkty zwierzęce, ze względu na akumulację pierwiastków śladowych w tkankach. Dodatkowym źródłem Se, zwłaszcza dla osób niespożywających pokarmów mięsnych, są bogate w Se orzechy (przede wszystkim orzechy brazylijskie) oraz grzyby.
Zapotrzebowanie na selen
Rekomendacje towarzystw medycznych są zgodne co do konieczności suplementacji Se (8-11). Ich podstawą są wyniki badań dotyczących spożycia Se, które wykazały jego niedobór w populacjach wielu krajów europejskich, w tym w Polsce. Za prawidłową podaż Se w diecie przyjęto taką, która zapewnia optymalną aktywność selenoproteiny P, będącej transporterem Se z wątroby do tkanek (9-11). Podczas gdy za prawidłowe stężenie Se we krwi uważa się wartość 70-150 μg/L, obserwacje polskie przeprowadzone u mieszkańców Górnego Śląska oceniły jego średnią wartość na 63,5 μg/L. Dla porównania, badanie National Health and Nutrition Examination Survey 2003-2004 (NHANES 2003-2004) wykazało, że w populacji amerykańskiej średnie stężenie Se we krwi wynosi 136,7 μg/L (12). Ze względu na różnice występowania Se w poszczególnych rejonach świata, rekomendowane są odmienne wartości jego dziennej podaży. Na przykład amerykańskie Narodowe Instytuty Zdrowia (National Institutes of Health – NIH) zalecają osobom dorosłym suplementację Se w ilości 55 μg dziennie (13), natomiast opublikowane ostatnio wytyczne Niemieckiego Towarzystwa Żywienia (German Nutrition Society – DGE) zalecają w badanych krajach (Niemcy, Austria, Szwajcaria) dzienną podaż Se w ilości 70 μg u mężczyzn i 60 μg u kobiet (14). W Polsce średnie zapotrzebowanie dla osób dorosłych oszacowano na 45 μg selenu na dobę (15), brak jednak obiektywnych badań potwierdzających słuszność tego założenia.
Zapotrzebowanie na Se u kobiety ciężarnej i karmiącej powinno uwzględniać zaspokojenie potrzeb dziecka, które w trakcie życia płodowego wynosi około 2 μg dziennie, u niemowlęcia do 4. miesiąca życia – około 10 μg dziennie, a między 4. a 12. miesiącem życia – 15 μg dziennie (17-19). W związku z tym, o ile przy zalecanej dziennej podaży wynoszącej 60 μg dla kobiet dorosłych nie ma konieczności zwiększenia spożycia Se w trakcie ciąży, o tyle kobiety karmiące powinny przyjmować Se w ilości 75 μg dziennie (14).
Nadmiar selenu
Zatrucie Se, czyli selenoza, może wystąpić w przypadku długotrwałego spożywania tego pierwiastka w ilości 400 μg na dobę. Pojawić się wówczas mogą takie objawy, jak: czosnkowy zapach z ust, wypadanie włosów, dekoloryzacja płytki paznokciowej, biegunka, zaburzenia neurologiczne. Zatrucie selenem prowadzi do: marskości wątroby, obrzęku płuc i zgonu. Ponadto, niekorzystnym skutkiem długotrwałej suplementacji Se może być cukrzyca (16).
Selen a stres oksydacyjny
Se w postaci selenocysteiny jest obecny w enzymach, których rolą jest katalizowanie reakcji utleniania białek zmiatających reaktywne formy tlenu. Zmiataczami takimi są glutation (w układzie z peroksydazami glutationowymi) oraz tioredoksyna (tutaj reduktazy tioredoksyny) (6). Reakcja ta zachodzi poprzez odwracalne odrywanie i przyłączanie elektronów (jako układ oksydo-redukcyjny) i ostatecznie przekształcanie reaktywnych form tlenu w cząsteczki wody (20). Do reaktywnych form tlenu rozkładanych w wyniku przemian zależnych od selenoenzymów należą nadtlenek wodoru (H2O2) oraz organiczne nadtlenki posiadające mostek tlenowy (R–O–O–R). Do tej ostatniej grupy należą także nadtlenki lipidowe (LOOH), które łatwo ulegają rozerwaniu, mają bardzo silne właściwości utleniające i generują wolne rodniki (21). Poza ochroną organizmu przed stresem oksydacyjnym, selenoenzymy katalizują przemiany w wielu szlakach biochemicznych, m.in. szlaku przemian lipidów (w tym syntezy kwasów tłuszczowych i steroidów), aminokwasów, szlaku pentozofosforanowego (dostarczającego rybozy do syntezy nukleotydów i kwasów nukleinowych: RNA i DNA), a także stabilizują błony lipidowe (5, 22).
Zaburzenia funkcji wyżej wymienionych mechanizmów, mających na celu ochronę organizmu przed stresem oksydacyjnym, prowadzą do zaburzeń układu immunologicznego oraz zwiększają ryzyko rozwoju chorób nowotworowych i układu krążenia.
Selen a choroby układu sercowo-naczyniowego
Izoenzym czwarty peroksydazy glutationowej (GPx4) ma zdolność zapobiegania utlenianiu fosfolipidów i estrów cholesterolu związanych z lipoproteinami, co może hamować odkładanie się w śródbłonku naczyń utlenionych lipoprotein niskiej gęstości (oxyLDL), a zatem zapobiegać miażdżycy naczyń i jej powikłaniom (22, 23). Wyniki dotychczas przeprowadzonych badań epidemiologicznych dotyczących tego zagadnienia nie przynoszą jednak jednoznacznej odpowiedzi. Pierwotnie stwierdzony przez grupę Salonena (24) wpływ niedoboru Se (stężenie we krwi < 45 μg/L) na wzrost ryzyka śmierci w wyniku chorób sercowo-naczyniowych, nie został jednoznacznie potwierdzony w podobnie zaprojektowanym badaniu grupy Virtamo. Ci ostatni autorzy obserwowali jednak taką zależność dla ryzyka ostrego incydentu wieńcowego (25). W badaniu Suadicaniego i wsp. dotyczącym populacji duńskiej w średnim i starszym wieku stwierdzono wzrost ryzyka chorób sercowo-naczyniowych u osób ze stężeniem Se we krwi < 79 ul/L (26). Inne badania nie potwierdzają jednak tej zależności, choć należy zaznaczyć, że nie były prowadzone w grupach o znaczącym niedoborze Se (27). Różnice w uzyskanych wynikach badań można tłumaczyć efektem obniżenia ryzyka chorób układu krążenia tylko w populacjach o wyjściowo niskim poziomie Se, a także stopniem wyrównania zapotrzebowania na inne antyoksydanty, takie jak witamina E (tokoferol) (28). Tokoferol i Se uzupełniają wzajemnie swoje działanie w reakcjach niszczących nadtlenki lipidowe. Ponadto, tokoferol utrzymuje Se w formie aktywnej oraz zapobiega jego utracie, przez co zmniejsza zapotrzebowanie organizmu na jego suplementację (6).
Selen a choroby nowotworowe
Choroby nowotworowe, na które zapadalność w ogólnej populacji rośnie, są drugą grupą chorób, do rozwoju których przyczynają się stres oksydacyjny i zaburzenia funkcji ochronnych organizmu. Dyskusja dotycząca wpływu wyrównania niedoboru Se na redukcję ryzyka zachorowania na choroby nowotworowe, zwłaszcza raka jelita grubego, płuc i prostaty, nadal trwa. Obiecujące wyniki uzyskano w badaniu Nutritional Prevention of Cancer (NPC) dotyczącym prewencyjnego wpływu Se u osób z rakiem skóry. Stwierdzono mianowicie, że codzienne przyjmowanie 200 μg Se w postaci drożdży wzbogaconych w ten pierwiastek łączyło się z redukcją śmiertelności związanej z nowotworem oraz zmniejszeniem całkowitej częstości występowania raka. Najlepszy efekt obserwowano w grupie pacjentów, u których wyjściowy poziom Se wynosił < 106 μg/L (29). Jednocześnie, badanie Selenium and Vitamin E Cancer Prevention (SELECT) wykazało brak prewencyjnego działania suplementacji Se w dawce 200 μg dziennie na występowanie takich chorób nowotworowych, jak: rak prostaty, płuc i jelita grubego wśród pacjentów, u których stężenie Se we krwi wynosiło > 120 μg/L (30).
Selen a układ immunologiczny

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 30 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Sunde RA: Selenium. [In:] O’Dell BL, Sunde RA et al. (eds.): Handbook of Nutritionally Essential Mineral Elements. Marcel Dekker Inc., New York 1997: 493-556.
2. Behne D, Pfeifer H, Rothlein D, Kyriakopoulos A: Cellular and subcellular distribution of selenium and selenoproteins. [In:] Roussel AM, Favier A, Anderson RA (eds.): Trace Elements in Man and Animals 10: Proceedings of the Tenth International Symposium on Trace elements in Man and Animals. Plenum Press, New York 2000: 29-33.
3. Kryukov GV, Castellano S, Novoselov SV et al.: Characterization of mammalian selenoproteomes. Science 2003; 300: 1439-1443.
4. Allan CB, Lacourciere GM, Stadtman TC: Responsiveness of selenoproteins to dietary 11 selenium. Ann Rev Nutr 1999; 19: 1-16.
5. Diplock AT: Antioxidants and disease prevention. Molec Aspects of Med 1994; 15: 293-376.
6. Murray RK, Granner DK, Meyes PA et al.: Biochemia Harpera. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005: 171, 278, 284, 386, 693, 803.
7. Reilly C: Selenium in Food and Health. 2nd ed. Springer, London 2006.
8. Hurst R, Collings R, Harvey LJ et al.: EURRECA – estimating selenium requirements for deriving dietary reference values. Crit Rev Food Sci Nutr 2013; 53: 1077-1096.
9. Ashton K, Hooper L, Harvey LJ et al.: Methods of assessment of selenium status in humans: a systematic review. Am J Clin Nutr 2009; 89: 2025S-2039S.
10. Nordic Council of Ministers: Nordic Nutrition Recommendations 2012. 5th ed. Nordic Council of Ministers, Kopenhagen 2014.
11. EFSA (European Food Safety Authority): Scientific opinion on dietary reference values for selenium. EFSA J 2014; 12: 3846.
12. Laclaustra M, Saverio S, Navas-Acien A et al.: Serum Selenium and Serum Lipids in US Adults: National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) 2003-2004. Atherosclerosis 2010; 210: 643-648.
13. U.S. Department of Health and Human Services and U.S. Department of Agriculture: 2015-2020 Dietary Guidelines for Americans. 8th ed. 2015; http://health.gov/dietaryguidelines/2015/guidelines/.
14. Kipp AP, Strohm D, Brigelius-Flohè R et al.: German Nutrition Society (DGE): Revised reference values for selenium intake. J Trace Elem Med Biol 2015; 32: 195-199.
15. Jarosz M: Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2008: 135-137, 140.
16. Stranges S, Marshall JR, Natarajan R et al.: Effects of long-term selenium supplementation on the incidence of type 2 diabetes: a randomized trial. Ann Intern Med 2007; 147: 217-223.
17. Casey CE, Guthrie BE, Friend GM, Robinson MF: Selenium in human tissues from New Zealand. Arch Environ Health 1982; 37: 133-135.
18. Oster O, Schmiedel G, Prellwitz W: The organ distribution of selenium in German adults. Biol Trace Elem Res 1988; 15: 23-45.
19. Zachara BA, Pawluk HA, Bloch-Boguslawska E et al.: Tissue level, distribution, and total body selenium content in healthy and diseased humans in Poland. Arch Environ Health 2001; 56: 461-466.
20. Brigelius-Flohè B, Maiorino M, Ursino F, Flohè L: Selenium: an antioxidant. [In:] Cadenas E, Packer L (eds.): Handbook of Antioxidants. 2nd ed. Marcel Dekker, New York 2001: 633-664.
21. Bartosz G: Druga twarz tlenu. Wolne rodniki w przyrodzie. Wyd. I. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008: 99, 103-105, 108.
22. Nève J: Selenium as a risk factor for cardiovascular diseases. J Cardiovasc Risk 1996; 3: 42-47.
23. Salonen JT, Salonen R, Seppaenen K et al.: Relationship of serum selenium and antioxidants to plasma lipoproteins, platelet aggregability and prevalent ischemic heart disease in Eastern Finnish men. Atherosclerosis 1988; 70: 155-165.
24. Salonen JT, Alfthan G, Pikkarainen J et al.: Association between cardiovascular death and myocardial infarction in a matched pair longitudinal study. Lancet 1982; 2: 175-179.
25. Virtamo J, Valkeila E, Alfthan G et al.: Serum selenium and the risk of coronary heart disease and stroke. Am J Epidemiol 1985; 122: 276-282.
26. Suadicani P, Hein HO, Gyntelberg F: Serum selenium concentration and risk of ischemic heart disease in a prospective cohort study of 3000 males. Atherosclerosis 1992; 96: 33-42.
27. Kardinaal AFM, Kok FJ, Kohlmeier L et al.: Association between toenail Se and risk of myocardial infarction in European men. The Euramic Study. Am J Epidemiol 1997; 145: 373-379.
28. Nicol C, Herdman J, Sattar N et al.: Changes in concentrations of plasma selenium and selenoproteins after minor elective surgery: further evidence for a negative acute phase response. Clin Chem 1998; 44: 1764-1766.
29. Clark LC, Combs GF, Turnbull BW et al.: Effects of selenium supplementation for cancer prevention in patients with carcinoma of the skin. A randomized controlled trial. Nutritional prevention of cancer study group. JAMA 1996; 276: 1957-1963.
30. Lippman SM, Klein EA, Goodman PJ et al.: Effect of selenium and vitamin E on risk of prostate cancer and other cancers. The selenium and vitamin E cancer prevention trial (SELECT). JAMA 2009; 301: 39-51.
31. Spallholz JE, Boylan LM, Larsen HS: Advances in understanding selenium’s role in the immune system. Ann NY Acad Sci 1990; 587: 123-139.
32. Ursini F, Heim S, Kiess M et al.: Dual function of the selenoprotein PHGPx during sperm maturation. Science 1999; 285: 1393-1396.
33. Look MP, Rockstroh JK, Rao GS et al.: Serum selenium versus lymphocyte subsets and markers of disease progression and inflammatory response in human immunodeficiency virus-1 infection. Biol Trace Elem Res 1997; 56: 31-41.
34. Baum MK, Shor-Posner G, Lai S et al.: High risk of HIV-related mortality is associated with selenium deficiency. J Acquir Immune Defic Syndr 1997; 15: 370-374.
35. Yu SY, Zhu YJ, Li WG: Protective role of selenium against hepatitis B virus and primary liver cancer in Qidong. Biol Trace Elem Res 1997; 56: 117-124.
36. Yu MW, Horng IS, Chiang YC et al.: Plasma selenium levels and the risk of hepatocellular carcinoma among men with chronic hepatitis virus infection. Am J Epidemiol 1999; 150: 367-374.
37. Hidiroglou M: Trace element deficiencies and fertility in ruminants: a review. J Dairy Sci 1979; 62: 1195-1206.
38. Barrington JW, Lindsay P, James D et al.: Selenium deficiency and miscarriage: a possible link? Br J Obs Gynaecol 1996; 103: 130-132.
39. Barrington JW, Taylor M, Smith S, Bowen-Simpkins P: Selenium and recurrent miscarriage. J Obs Gyn 1997; 17: 199-200.
40. Nicoll AE, Norman J, MacPherson A, Acharya U: Association of reduced selenium status in the aetiology of recurrent miscarriage. Br J Obs Gyn 1999; 106: 1188-1191.
41. Behne D, Weiler H, Kyriakopoulos A: Effects of selenium deficiency on testicular morphology and function in rats. J Reprod Fertil 1996; 106: 291-297.
42. Wu SH, Oldfield JE, Whanger PD, Weswig PH: Effect of selenium, vitamin E and antioxidants on testicular function in rats. Biol Repr 1973; 8: 625-629.
43. Iwanier K, Zachara B: Selenium supplementation enhances the element concentration in blood and seminal fluid but does not change the spermatozoal quality characteristics in subfertile men. J Andrology 1995; 16: 441-447.
44. Ramaekers VT, Calomme M, Vanden Berghe D, Makropoulos W: Selenium deficiency triggering intractible seizures. Neuropediatrics 1994; 25: 217-223.
45. Finley JW, Penland JG: Adequacy or deprivation of dietary selenium in healthy men: clinical and psychological findings. J Trace Elem Exp Med 1998; 11: 11-27.
46. Benton D, Cook R: Selenium supplementation improves mood in a double-blind crossover trial. Psycopharmacol 1991; 29: 1092-1098.
47. Contemprè B, de Escobar GM, Denef JF et al.: Thiocyanate induces cell necrosis and fibrosis in selenium- and iodine-deficient rat thyroids: a potential experimental model for myxedematous endemic cretinism in central Africa. Endocrinology 2004; 145: 994-1002.
48. Wang W, Xue H, Li Yet al.: Effects of selenium supplementation on spontaneous autoimmune thyroiditis in NOD.H-2h4 mice. Thyroid 2015; 10: 1137-1144.
49. Wu Q, Rayman MP, Lv H et al.: Low population selenium status is associated with increased prevalence of thyroid disease. J Clin Endocrinol Metab 2015; 100: 4037-4047.
50. Köhrle J, Jakob F, Contemprè B, Dumont JE: Selenium, the thyroid, and the endocrine system. Endocr Rev 2005; 26: 944-984.
51. Santos LR, Duraes C, Mendes A et al.: A polymorphism in the promoter region of the selenoprotein S gene (SEPS1) contributes to Hashimoto’s thyroiditis susceptibility. J Clin Endocrinol Metab 2014; 99: E719-E723.
52. Krysiak R, Okopien B: The effect of levothyroxine and selenomethionine on lymphocyte and monocyte cytokine release in women with Hashimoto’s thyroiditis. J Clin Endocrinol Metab 2011; 96: 2206-2215.
53. Negro R, Greco G, Mangieri T et al.: The influence of selenium supplementation on postpartum thyroid status in pregnant women with thyroid peroxidase autoantibodies. J Clin Endocrinol Metab 2007; 92: 1263-1268.
54. Bacic-Vrca V, Skreb F, Cepelak I et al.: The effect of antioxidant supplementation on superoxide dismutase activity, Cu and Zn levels, and total antioxidant status in erythrocytes of patients with Graves’ disease. Clin Chem Lab Med 2005; 43: 383-388.
55. Wertenbruch T, Willenberg HS, Sagert C et al.: Serum selenium levels in patients with remission and relapse of Graves’ disease. Med Chem 2007; 3: 281-284.
56. Bartalena L, Baldeschi L, Boboridis K et al.; European Group on Graves’ Orbitopathy (EUGOGO): The 2016 European Thyroid Association/European Group on Graves’ Orbitopathy Guidelines for the Management of Graves’ Orbitopathy. Eur Thyroid J 2016; 5: 9-26.
otrzymano: 2016-11-03
zaakceptowano do druku: 2016-11-30

Adres do korespondencji:
*Maciej Ratajczak
Klinika Endokrynologii CMKP Szpital Bielański
Cegłowska 80, 01-809 Warszawa
tel. +48 (22) 569-03-05
klinendo@cmkp.edu.pl

Postępy Nauk Medycznych 12/2016
Strona internetowa czasopisma Postępy Nauk Medycznych