Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 2/1999, s. 31-34
Ewa Kiszczak-Bochyńska
Edukacja chorego na cukrzycę jako zadanie lekarza rodzinnego
z II Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych Akademii Medycznej w Lublinie
Kierownik Katedry i Kliniki: prof. dr hab. n. med. Andrzej Nowakowski
Stały wzrost wskaźnika chorobowości w cukrzycy powoduje, że pacjenci z cukrzycą stanowią coraz większy procent ogólnej populacji chorych w naszym kraju, a problemy mają rosnące znaczenie w praktyce lekarskiej.
Równolegle z postępem w zakresie stosowanych w leczeniu środków farmakologicznych, udoskonaleniu podlegają również metody diagnostyczne oraz terapeutyczne.
Dlaczego lekarz rodzinny bardziej szczegółowo interesuje się leczeniem cukrzycy?
W zakresie kompetencji lekarza rodzinnego powinno się znaleźć samodzielne prowadzenie terapii cukrzycy typu 2, a tylko w ostateczności będzie on odwoływał się do pomocy specjalisty, natomiast w cukrzycy typu 1 przewidziane jest ścisłe współdziałanie lekarza rodzinnego ze specjalistą. Powstaje więc potrzeba coraz większego zainteresowania leczeniem cukrzycy i problemem jego skuteczności.
Leczenie cukrzycy ma na celu:
? uratowanie życia,
? usunięcie lub złagodzenie objawów choroby,
? przywrócenie sprawności życiowej (samodzielność, aktywność społeczna),
? zapobieganie powikłaniom.
Pierwszy z tych celów jest bezwarunkowo istotny, a w wypadku niektórych osób w podeszłym wieku jest on jedyny. Jednocześnie, jest to cel stosunkowo łatwy do osiągnięcia, bo w praktyce tylko głębokie zaburzenia metaboliczne stwarzają bezpośrednie zagrożenie życia pacjentów. Pozostałe cele natomiast muszą być indywidualnie określone dla poszczególnych pacjentów.
Ponieważ cukrzyca ma charakter choroby przewlekłej i nieuleczalnej, istotne znaczenie dla życia i zdrowia pacjenta ma jego edukacja. W odróżnieniu bowiem od innych chorób np. zapalenia wyrostka robaczkowego, gdzie leczenie praktycznie opiera się na pracy lekarza, leczenie w cukrzycy zależy przede wszystkim od samego pacjenta. Pominąwszy pierwszy, bezpośredni okres po rozpoznaniu choroby, chory z cukrzycą praktycznie realizuje sam program leczenia, musi więc podejść czynnie do tego procesu, natomiast lekarz pozostaje tylko jego doradcą. Rozpoczynając zatem leczenie cukrzycy należy uwzględnić wszystkie jego elementy tzn. zastosowanie diety cukrzycowej, aktywności fizycznej, leków oraz także, a może przede wszystkim, edukację chorego i jego środowiska (rodzina, szkoła, praca).
Dodatkowo, rolą lekarza rodzinnego jest prowadzenie działalności profilaktycznej. Wśród chorych z rozpoznaną już cukrzycą profilaktyka dotyczy powikłań cukrzycowych, a wśród grupy pacjentów wysokiego ryzyka (otyłość, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe) – zachorowania na tę chorobę.
Jakie znaczenie ma edukacja?
W powszechnym rozumieniu, edukacja pacjentów polega na przekazaniu pewnego zasobu wiadomości teoretycznych i nauczeniu praktycznych umiejętności. Pacjentowi potrzebne jest przyswojenie ogólnej wiedzy medycznej na temat istoty choroby, sposobu leczenia oraz nabycie konkretnych umiejętności np. wykonywanie iniekcji, obsługa glukometru, wstrzykiwacza. Te ogólne wiadomości są niezbędne dla utrzymania życia, pomagają pacjentowi przezwyciężyć lęk przed chorobą. Natomiast aby zapewnić oczekiwaną przez pacjentów jakość życia, edukacja musi być pogłębiona, zindywidualizowana w zależności od sytuacji rodzinnej, zawodowej i społecznej chorego. Znajomość tej sytuacji umożliwia skuteczne leczenie i spełnienie oczekiwań pacjentów. To zadanie najlepiej więc może spełnić lekarz rodzinny, znający dobrze pacjenta i jego otoczenie.
Należy mieć świadomość, że edukacja ma szersze znaczenie niż przekazanie wiedzy i wyrobienie umiejętności. Znaczenie jej polega także na wyrobieniu motywacji do aktywnego uczestniczenia w procesie leczenia i samodzielnego pogłębiania wiedzy. Współpraca z lekarzem przeciwdziała także zniechęceniu przy pojawianiu się trudności w leczeniu.
Dla wypełnienia tych zadań, oczekuje się więc od lekarza rodzinnego aby oprócz terapeuty, pełnił rolę pedagoga i psychologa.
Jakie są cele edukacji?
Celem edukacji pacjenta jest nie tylko doraźne uzyskanie dobrych wskaźników wyrównania gospodarki węglowodanowej, ale umożliwienie pacjentowi spełnienie jego ról życiowych, pomimo ograniczeń spowodowanych chorobą. Edukacją obejmuje się nie tylko samego chorego, lecz także jego bliższe i dalsze środowisko, co pozwala na wyrobienie przekonania, że chorzy na cukrzycę są pełnowartościowymi członkami społeczeństwa. Umożliwia to chorym zaakceptowanie swojej choroby, a jednocześnie zaakceptowanie chorego przez społeczeństwo.
Rozpowszechnienie wiedzy na temat cukrzycy, kreowanie postaw prozdrowotnych umożliwia lekarzowi rodzinnemu działalność profilaktyczną, sprzyja wcześniejszemu wykrywaniu choroby i zapobieganiu powikłań.
Jakie są korzyści z dobrej edukacji?
Dobrze prowadzona edukacja przynosi konkretne korzyści zarówno dla samego chorego, prowadzącego lekarza, jak i całego społeczeństwa.
Najbardziej wyraźne, pozytywne efekty edukacji to:
Dla pacjenta:
1. Skuteczniejsze leczenie;
? mniejsza ilość powikłań,
? większa sprawność fizyczna,
? dłuższe życie.
2. Autonomia stylu życia:
? zmniejszenie zależności od prowadzącego leczenie,
? większa swoboda życia.
3. Rzadsze wizyty w laboratorium i przychodni:
? redukcja stresu,
? mniejsza absencja w pracy,
? większa ilość czasu wolnego,
? niższe koszty leczenia.
Dla lekarza:
1. Lepsze wyniki leczenia:
? większa satysfakcja,
? mniej powikłań – łatwiejsze leczenie.
2. Łatwiejsza współpraca z chorym:
? czynna postawa pacjenta,
? rzadsze i krótsze wizyty.
3. Wyedukowany pacjent – wzór dla innych.
Dla społeczeństwa:
1. Mniejsze koszty leczenia:
? rzadsze i krótsze hospitalizacje,
? mniejsza ilość badań.
2. Lepsza aktywność zawodowa chorych:
? zmniejszenie absencji,
? mniejszy procent inwalidztwa.
3. Rozpowszechnienie prozdrowotnego trybu życia.
Kto prowadzi edukację chorych na cukrzycę?
Ze względu na konieczność podjęcia leczenia, wstępnych informacji choremu powinna udzielić pierwsza osoba stwierdzająca cukrzycę. Niezależnie czy jest to fachowy pracownik służby zdrowia, który rozpoznał cukrzycę u pacjenta, który zwrócił się do niego z innego powodu, czy jest to tylko osoba postronna.
Główny obowiązek edukacji spoczywa jednak na lekarzu bezpośrednio sprawującym opiekę nad pacjentem – lekarzu rodzinnym, ogólnym, diabetologu.
W procesie edukacji pomocne mogą być szkolenia prowadzone przez ośrodki edukacyjne przy poradniach (oddziałach) diabetologicznych, sanatoria, stowarzyszenia chorych na cukrzycę.
Źródłem wiedzy dla pacjentów powinny być środki masowego przekazu oraz inni chorzy.
Kiedy prowadzić edukację?
Edukację chorego należy rozpocząć już w pierwszym momencie rozpoznania choroby. Ponieważ jednak stosunek chorego do choroby zmienia się wraz z upływem czasu od momentu rozpoznania choroby, toteż zakres i sposób edukacji muszą uwzględnić te fakty.
Zazwyczaj pacjenci po wstępnym okresie niewiary w rozpoznanie, przechodzą okres agresji, następnie depresji, potem wzmożonego krytycyzmu, aby w końcu osiągnąć stan czynnej akceptacji choroby. Poszczególne okresy trwają indywidualnie długo u konkretnych chorych, od kilku dni do kilkunastu tygodni, a bywa i tak, że pacjent zatrzymuje się na którymś z etapów. Należy rozpoznać, w którym okresie pacjent aktualnie się znajduje i dostosować edukację adekwatnie do tego okresu.
W pierwszym okresie pacjent ma trudności z przyjęciem do świadomości faktu zachorowania na cukrzycę. Zdarza się, że nie dowierza postawionemu rozpoznaniu upatrując innych przyczyn odczuwanych dolegliwości, zgłasza się do różnych lekarzy, a nawet uzdrowicieli, czekając na inne rozpoznanie, a nie przyjmując już postawionego. W tym okresie buntu pacjent nie jest w stanie racjonalnie myśleć o chorobie. Trudno się więc spodziewać dobrych efektów edukacji. Ograniczyć się więc można do przekazania pacjentowi tylko minimum podstawowych informacji mających na celu przede wszystkim zapobieganie ostrym zaburzeniom metabolicznym i konsekwencjom terapii (np. hipokaliemia).
W drugim okresie pacjent przyjmuje do wiadomości rozpoznanie choroby. Niepokój o swoje zdrowie powoduje, że próbuje za zachorowanie obarczać winą siebie, rodzinę, lekarzy, Boga. Fakt zachorowania tłumaczy swoim poprzednim postępowaniem, zachowaniem innych, warunkami zewnętrznymi. W tym okresie agresji, celem edukacji jest uspokojenie pacjenta, podtrzymanie na duchu. Najistotniejsze jest wytłumaczenie, że cukrzyca nie jest chorobą zakaźną, ani śmiertelną, objawy jej mogą ustąpić całkowicie, że można z nią żyć i prawidłowo spełniać swoje role np. w rodzinie, pracy.
W trzecim okresie pacjent jest skłonny do depresji, może nie wykazywać zainteresowania ani leczeniem, ani szkoleniem. Ten okres rezygnacji, jeśli przeciągnie się zbyt długo, może bardzo niekorzystnie wpłynąć na nastawienia pacjenta do choroby, utrudnić podjęcie aktywnej i odpowiedzialnej roli za leczenie w przyszłości. Najważniejszym zadaniem dla lekarza w tym okresie jest nawiązanie emocjonalnego kontaktu z pacjentem, gdyż to jest warunkiem rozpoczęcia właściwej współpracy.
Czwarty okres to okres krytycyzmu. Każda decyzja czy propozycja lekarza jest przyjmowana z rezerwą i krytycyzmem. W tym czasie potrzebna jest duża kompetencja i konsekwencja w przekazywaniu wiedzy. Wymaga to od lekarza dużego zaangażowania i jednocześnie cierpliwości. Istotne jest też wytłumaczenie przyczyny różnic bądź ujednolicenie poglądów przekazywanych choremu z różnych źródeł.
Piąty okres, najbardziej pożądany pod względem efektywności edukacji wynika z czynnej akceptacji choroby przez chorego. Istnieje chęć do zdobywania wiedzy i zdolność do jej spożytkowania. Dzięki sprawnej wymianie informacji między pacjentem a lekarzem, chory łatwo przyswaja sobie nową wiedzę i stosuje ją w praktyce, uzyskując coraz lepsze efekty w leczeniu, co zachęca go także do samodzielnej pracy.
Od czego zależy zakres przekazywanej wiedzy?
Zakres przekazywanej wiedzy determinują czynniki socjodemograficzne pacjenta.
Dostarczane informacje powinny być dostosowane do wieku pacjentów. Szczególnie ważne jest to u dzieci, gdzie jednocześnie edukacji poddaje się rodziców, którzy współuczestniczą w leczeniu. W miarę dorastania, pacjent jest zdolny do przyswajania coraz większego zakresu wiedzy i uniezależnia się od pomocy innych. Jednak zaawansowany wiek może ograniczyć te zdolności. U ludzi starszych należy więc bardziej koncentrować się na praktycznych aspektach życia z chorobą niż np. wyjaśnianiu jej istoty.
Zakres przekazywanej wiedzy zależy również od poziomu wykształcenia i wykonywanego zawodu pacjenta. Potrzeby edukacyjne pacjentów wynikają także z typu cukrzycy i czasu trwania choroby, wcześniej nabytej wiedzy.
Świadomość chorego może być kształtowana przez innych chorych. Gdy pacjent zetknął się wcześniej z chorymi na cukrzycę to ich doświadczenia mają na niego wpływ. Osoba wyedukowana, dobrze radząca sobie z problemami choroby ma wpływ pozytywny, natomiast osoba nieradząca sobie z chorobą negatywnie oddziałuje na świadomość drugiego chorego.
Atutem lekarza rodzinnego jest znajomość warunków socjodemograficznych pacjenta, co ułatwia mu określenie adekwatnego zakresu przekazywanej pacjentowi wiedzy.
Podstawowe informacje przy rozpoznaniu cukrzycy
Wstępne informacje powinny wyjaśnić chorym:
1. Rodzaj choroby:
? nie zagraża bezpośrednio śmiercią,
? nie jest zaraźliwa,
? trwa długo, lecz objawy można usunąć szybko.
2. Pojęcie hiper- i hipoglikemii:
? objawy,
? przyczyny,
? sposoby postępowania i zapobieganie ich wystąpieniu.
3. Sposób odżywiania:
? należy zwracać uwagę na to co się je i w jakiej ilości,
? cukier tylko przy hipoglikemii.
4. Leczenie:
? konieczność przyjmowania leków w indywidualnie dobranych dawkach.
5. Sposoby kontroli:
? badanie glikemii (glukometr),
? badanie cukru i acetonu w moczu.
6. Konieczność stałego posiadania karty informacyjnej o chorobie. Sposoby uzyskiwania pomocy.
7. Posiadanie zestawu ratunkowego w razie wystąpienia hipoglikemii (glukagon, cukier).
Jakie wybrać metody szkoleń?
Najkorzystniejsze efekty może przynieść współudział w edukacji pacjenta pielegniarki, dietetyczki, psychologa, których kompetencje uzupełniają działalność lekarza rodzinnego.
W procesie edukacji można stosować szkolenie grupowe i indywidualne. Obydwie te formy mają swoje wady i zalety. Nauczanie grupowe stwarza okazje do nawiązywania kontaktów między chorymi, wymiany doświadczeń, wzajemnego wzmocnienia motywacji, pozwala lepiej wykorzystać czas osoby uczącej. Ta forma wymaga starań organizacyjnych, selekcji uczestników grupy, nie uwzględnia zróżnicowania potrzeb chorych. Edukacja indywidualna ułatwia bezpośredni kontakt pacjenta z lekarzem, dostosowuje zakres nauczania do potrzeb pacjenta ale posiada jeden mankament – jest czasochłonna.
W procesie edukacyjnym warto wykorzystywać materiały pomocnicze: plansze, filmy, przezrocza, programy komputerowe, testy kontrolne.
Niezbędnym warunkiem, dla ułatwienia zrozumienia przez chorych przekazywanych informacji, jest podawanie ich językiem przystępnym dla pacjentów, stosowanie w miarę prostych, krótkich zdań oraz używanie terminów zrozumiałych dla chorego. Stopniowo, lecz systematycznie należy wprowadzać terminy medyczne. Umożliwi to pacjentom samodzielne korzystanie z materiałów szkoleniowych i ułatwi kontakt z innymi lekarzami, z którymi pacjent będzie się spotykał w przyszłości.
Proponowane tematy spotkań szkoleniowych:
1. Istota cukrzycy.
– Rola insuliny w organizmie.
– Prawidłowe wartości glikemii.
– Rodzaje cukrzycy.
2. Hiperglikemia – objawy, postępowanie. Ketoza.
3. Hipoglikemia – objawy, postępowanie.
– Stosowanie glukagonu.
4. Samokontrola:
– Technika mierzenia glikemii za pomocą pasków i glukometru.
– Badanie moczu paskami.
– Prowadzenie dziennika samokontroli.
– Znaczenie hemoglobiny glikowanej, masy ciała, RR.
5. Przyjmowanie insuliny:
– Przechowywanie insuliny, glukagonu.
– Ważność leku.
– Rodzaje preparatów i opakowań, zasada łączeń insulin.
– Technika iniekcji strzykawką i penem (wstrzykiwaczem).
6. Higiena ciała ze szczególnym uwzględnieniem stóp.
7. Praca zawodowa – wybór i/lub zmiana pracy.
– Wskazane zasady pracy.
– Przeciwwskazania do określonych zawodów.
– Prawo jazdy.
8. Życie rodzinne
– Dziedziczność, planowanie rodziny, ciąża.
9. Dodatkowe choroby
– Zatrucie pokarmowe, gorączka, operacja.
10. Przewlekłe powikłania cukrzycy
– Neuropatia, retinopatia, nefropatia, miażdżyca, stopa cukrzycowa.
11. Dieta cukrzycowa
– Rodzaje składników pożywienia.
– Wymienniki węglowodanowe, kaloryczność potraw.
– Planowanie godzin posiłków.
– Sztuczne środki słodzące, alkohol.
– Ćwiczenia praktyczne układania składu posiłków.
Skutki niedostatecznej edukacji
Zakres wiedzy pacjenta na temat jego choroby wpływa na świadomość pacjenta i jego zaangażowanie w proces leczenia. Niedostatek wiedzy może spowodować przyjęcie biernej postawy wobec leczenia oraz jego małą efektywność. Nieradzenie sobie z chorobą prowadzi do pogorszenia jakości życia pacjenta. Ponadto może wywołać u pacjenta załamanie się, stany lękowe i depresyjne, a w konsekwencji wycofanie się z życia zawodowego i społecznego.
Dobrze przeprowadzona edukacja umożliwia współpracę lekarza rodzinnego z pacjentem chorym na cukrzycę na zasadach partnerskich, co daje w rezultacie najlepsze wyniki leczenia.
Piśmiennictwo
1. Blaim A.: Wpływ relacji między pediatrą a chorym dzieckiem na efekty leczenia choroby przewlekłej. [W:] Humanizm i medycyna. Red, Imieliński K. CMKP W-wa 1993, 55-60. 2. Bodalski J., Pietrzak I.: Leczenie cukrzycy u dzieci i młodzieży. Służba Zdrowia, nr. 101-102, 28-30. 3. Burton W.N., Connerty C.M.: Evaluation of a worksite-based patient education intervention targeted at employees with diabetes mellitus J. Occup. Environ. Med. 1998, 40(8), 702-706. 4. Funnell M.M. et al.: Participation in a diabetes education and care program; experience from the diabetes care for older adults project. Diabetes Educ. 1998, 24(2), 163-167. 5. Noel P.H. et al.: Patient choice in diabetes education curriculum. Diabetes Care 1998, 21(6), 896-901. 6. Tatoń J.: Cukrzyca. Nauczanie samoopieki. PWN, W-wa, 1995. 7. Tatoń J.: Rozwiązywanie problemów chorych na cukrzycę w praktyce lekarza opieki podstawowej (rodzinnego) Medycyna Rodzinna, nr 1/98, 20-26. 8. Thobaben M.: Living with diabetes. Home care provid. 1998, 3(2), 71-76. 9. Watkins P.J.: ABC cukrzycy. Medical Press Gdańsk, 1999.
Medycyna Rodzinna 2/1999
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna