Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 2/2017, s. 158-164 | DOI: 10.25121/PF.2017.16.2.158
*Kamila Kucharska-Ambrożej
Aktualny stan wiedzy na temat chemizmu i aktywności biologicznej lukrecji gładkiej Glycyrrhiza glabra L.
The primary knowledge of chemistry and biological activity of liquorice (Glycyrrhiza glabra L.).
Zakład Chemii Środowiska, Instytut Chemii, Wydział Biologiczno-Chemiczny, Uniwersytet w Białymstoku
Kierownik Zakładu: dr hab. Joanna Karpińska, prof. UwB
Streszczenie
Celem artykułu jest przedstawienie aktualnego stanu wiedzy na temat chemizmu i aktywności biologicznej lukrecji gładkiej (Glycyrrhiza glabra L.). Lukrecja gładka należy do rodziny Fabaceae. Istnieje wiele odmian lukrecji, włącznie z G. uralensis, G. inflanta, G. glandulifera, G. typica, G. violacea. Lukrecja jest rośliną uprawianą najczęściej w rejonie Morza Śródziemnego. Korzenie lukrecji zawierają glicyryzynę, która występuje w postaci soli kwasu glicyryzynowego, glicyretol, glabrolid, glabrydyna, glabren, glabrol, likumarynę, umbeliferon, polisacharydy, olejki eteryczne oraz inne składniki chemiczne. Wyniki badań klinicznych wskazują, że składniki wyekstrahowane z korzeni lukrecji wykazują liczne właściwości biologiczne, takie jak przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne, przeciwnowotworowe, hepatoochronne i przeciwwrzodowe. Ekstrakt z lukrecji wykorzystywany jest w kosmetologii, w produktach do pielęgnacji skóry i włosów ze względu na następujące właściwości: przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, oczyszczające, łagodzące, przeciwalergiczne, przeciwutleniające, hamujące wytwarzanie łoju, rozświetlające skórę, odświeżające i dezodorujące. Ekstrakt z korzenia lukrecji stosowany jest również jako korygujący smak w przemyśle spożywczym, także jako dodatek w przemyśle farmaceutycznym i tytoniowym.
Summary
The aim of this study is to present the actual knowledge of chemistry and biological activity of liquorice (Glycyrrhiza glabra L.). A species of Glycyrrhiza glabra is a member of family Fabaceae. There are more varieties of liquorice plants, including G. uralensis, G. inflanta, G. glandulifera, G. typica, G. violacea. Glycyrhhhiza glabra is the most important species. Liquorice is a herb cultivated in Mediterranean countries. The roots of Glycyrrhiza glabra contain glycyrrhizin, or salts of glycyrrhizic acid, glycyrrhetol, glabrolide, glabridin, glabrene, glabrol, licoricone, liqcoumarin, umbelliferone polysaccharides, volatile oil and other compounds. Clinical studies have been shown that compounds extracted from liquorice roots possess several biological properties such as antiviral, antibacterial, antifungal, anti-inflammatory, anticancer hepatoprotective, gastroprotective as well as, cytoprotective activities. The liquorice extract is used in cosmetology as hair and skin care products due to its valuable properties: antibacterial, antifungal, antiseptic, purifying, anti-irritant, anti-allergic, antioxidant, sebostatic, skin lightening, refreshing and flavouring.The liquorice extract roots is used to flavouring food, as component of medicines and tobacco.
Charakterystyka botaniczna
Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra L.) z rodziny bobowatych (Fabaceae) jest byliną dorastającą do 1,5 m wysokości (ryc. 1). Z dość wysokiej łodygi wyrastają naprzemianległe, nieparzystopierzaste o ciemnozielonej barwie liście, składające się z 9-17 listków. Lukrecja ma kwiaty grzbieciste, barwy fioletowej bądź liliowej, czasami białej, zebrane w dość luźne grona osadzone na długiej szypule. Owocem lukrecji jest gładki, niekolczasty strąk o skórzastej strukturze, zawierający od 3 do 5 nasion. Pomimo wytwarzania nasion, roślina rozmnaża się wegetatywnie z wykształconych, niekiedy nawet do 4 metrów, rozłogów. Gatunek ten ma silnie rozwinięty system korzeniowy, składający się z palowego korzenia oraz odchodzących od niego długich korzeni bocznych.
Ryc. 1. Glycyrrhiza glabra L.
Źródło: www.wikipedia.org
Lukrecja w stanie naturalnym spotykana jest najczęściej w rejonie Morza Śródziemnego, głównie w Hiszpanii, we Włoszech oraz w Grecji, Turcji, Syrii, Iranie, południowej i zachodniej Azji. Obecnie jest również gatunkiem uprawianym powszechnie w wielu krajach, w tym także w Polsce. W uprawie znanych jest kilka odmian lukrecji, m.in.: G. glandulifera, G. typica, G. violacea, G. pallida, G. inflanta i G. uralensis (1-4).
Podobnie jak w Polsce, lukrecja popularna jest w innych krajach, stąd spotyka się jej szereg nazw: liquorice, licorice (ang.); règlisse officinale (fr.); Spanishes Süßholz, Lakritze (niem.); liquirizia (wł.); regalicia (hiszp.). Gatunkiem dostarczającym równie cennego surowca jest lukrecja chińska (G. uralensis) oraz G. inflanta (5, 6).
Do celów leczniczych zbiera się płytko i delikatnie okorowane korzenie i rozłogi z 3-4-letnich roślin, zbieranych późną jesienią bądź wczesną wiosną. Zbioru surowca dokonuje się bardzo ostrożnie, aby nie uszkodzić długich rozłogów. Po okorowaniu i dokładnym umyciu części podziemne suszy się w warunkach naturalnych, w cieniu i przewiewie lub w ogrzewanych suszarniach. Następnie kroi się je i miele, nadając wysuszonemu surowcowi formę handlową – korzeń lukrecji (Glycyrrhizae radix). Surowcem leczniczym jest również zagęszczony ekstrakt wodny ze świeżych korzeni i rozłogów – Liquiritiae succus (syn. Glycyrrhizae succus) (7, 8).
Rys historyczny
Nazwa Glycyrrhiza pochodzi od greckich wyrazów glykis – słodki i rhiza – korzeń. Pierwszy polski słownik ziołolecznictwa wymienia szereg nazw synonimowych, m.in. „słodkie drzewo”, „słodki korzeń”, „korzeń słodzieniowy”. Najwłaściwszym jednak polskim określeniem ludowym lukrecji jest „słodnia”, wskazującym na wybitny słodki smak rośliny (9).
Korzeń lukrecji znany jest i używany w Chinach już od kilku tysięcy lat i do dnia dzisiejszego odgrywa w lecznictwie chińskim niezmiernie ważną rolę. Jej obecność jako głównego składnika w recepturach chińskich preparatów ziołowych jest do dzisiaj wyraźnie widoczna. Słodnię znano już w Grecji i Rzymie. Wspominają o niej w swych dziełach starożytni pisarze greccy i rzymscy (Teofrast, Dioskurydes, Pliniusz, Hipokrates, Celsus, Scribonius Largus, Galen), którzy opisują nawet tzw. sok lukrecjowy – Succus Glycyrrhiza seu Liquiritiae. W Indiach lukrecja znana była i ceniona od czasów starożytności. W wywarze z korzeni kąpie się dotąd posągi Buddy w dniu jego urodzin (ósmego dnia ósmego miesiąca roku) lub też polewa się nim posągi, a spływające krople płynu zbiera się jako lek. W Niemczech pierwszy zainteresował się lukrecją w XIV wieku von Megenberg, później inni zielarze średniowieczni. Uprawę lukrecji w Europie Zachodniej i Środkowej rozpowszechnili benedyktyni w XV wieku. Nasz zielarz z końca wieku XVI – Szymon Syreniusz, wspomina o dużych plantacjach lukrecji koło Trewiru i Bambergu, zaznaczając jednocześnie, że spotyka się tę roślinę także w niektórych ogrodach w Polsce. Znana i wymieniana jest lukrecja w „Dykcyonarzu roślinnym” Krzysztofa Kluka, który jako pierwszy przypisuje jej właściwości lecznicze. W wieku XVII próbowano cukier z trzciny cukrowej zastąpić cukrem z lukrecji, jednakże bez powodzenia (9, 10).
Skład chemiczny
Skład chemiczny korzenia lukrecji gładkiej został dość dobrze poznany. Wykryto w nim do tej pory ok. 400 składników chemicznych. Ich głównymi przedstawicielami są: saponiny triterpenowe, flawonoidy, kumaryny, olejek eteryczny i polisacharydy (2, 4, 7, 8, 11).
Substancje występujące w lukrecji można podzielić na następujące grupy chemiczne: saponiny triterpenowe, flawonoidy, kumaryny, olejek eteryczny, polisacharydy.
Saponiny triterpenowe
W surowcu występują saponiny typu oleanu (2,0-15%), głównie glicyryzyna, a także sole potasowe, wapniowe i amonowe kwasu glicyryzynowego. W wyniku hydrolizy kwasu glicyryzynowego zostają odszczepione dwie cząsteczki kwasu glukuronowego oraz kwas glicyretynowy. Wymieniana jest również obecność kwasów: likwirytynowego, glabrykowego, likwirycjowego, 11-deoksyglicyretynowego oraz glycyretolu, glabrolidu, izoglabrolidu.
Farmakopea Europejska (Ph. Eur. 6.0) oraz Farmakopea Polska VIII wymagają, aby zawartość kwasu glicyryzynowego wynosiła w suchym surowcu roślinnym nie mniej niż 4,0% (6).
Flawonoidy
Zawartość tych związków w surowcu wynosi 1-2%. Występują: pochodne flawanonu, m.in. likwirytygenina i jej glukozyd likwirytyna (związek biologicznie nieczynny), ramnolikwirytyna, neolikwirytyna, likoflawonol, likoizoflawony A i B, glabrol, glabrydyna, glabron, glizaryna, kumatakenina i inne; pochodne chalkonu: izolikwirytygenina i jej glukozyd izolikwirytyna (związek biologicznie nieczynny), neozolikwirytyna, ramnoizolikwirytyna, likochalkony A i B, echinatyna oraz pochodne izoflawonu – głównie pochodne formononetyny.
Kumaryny
W korzeniach lukrecji wykryto także kumaryny, jak likumaryna (6-acetylo-5-hydroksy-4-metylokumaryna), umbeliferon i herniaryna.
Olejek eteryczny
Występuje w surowcu w ilości 0,04-0,06%. Zawiera ok. 30 składników, w tym: anetol, estragon, geraniol, fenchon, linalol, alkohol furfurylowy, salicylan metylu, aldehyd benzoesowy, hydroksyaceton, kwas propionowy, 2-acetylopyrol, 2-acetylofuran oraz znaczne ilości kwasów alifatycznych, aldehydów, ketonów, alkoholi i węglowodorów.
Polisacharydy
W surowcu wykryto kwaśny polisacharyd – glicyryzan GA, złożony z L-arabinozy, D-galaktozy, L-ramnozy, kwasu D-galakturonowego oraz kwasu D-glukuronowego w stosunku ilościowym 22:10:1:2:1, a także dwóch innych polisacharydów o charakterze kwaśnym GP I i GP II.
Pozostałe składniki biologicznie aktywne korzenia lukrecji to: skrobia (2,0-20%), gumy, żywice (do 7,5%), cukry (3,0-14%), takie jak sacharoza, glukoza, alkohol cukrowy – mannitol, aminokwasy (asparagina do 4,0%), białka (albumina), kwasy: uronowy i mannuronowy, a także występujące w mniejszych ilościach: garbniki, lipidy, substancje goryczowe, fitosterole (β-sitosterol) i witaminy z grupy B.
Właściwości biologiczne
Aktywność biologiczna korzenia lukrecji związana jest przede wszystkim z występowaniem w surowcu triterpenowych pochodnych saponozydowych oraz połączeń flawonoidowych. Ze względu na obecność saponozydów, głównie glicyryzyny, surowiec wykazuje wyraźne działanie sekretolityczne, wykrztuśne, przeciwdrobnoustrojowe, a także przeciwzapalne na błony śluzowe przewodu pokarmowego. Natomiast dzięki obecności związków flawonoidowych surowiec działa spazmolitycznie na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i oskrzeli (7, 12). Jednakże przeprowadzone w ostatnich latach badania aktywności biologicznej korzenia lukrecji wykazały ich znacznie szersze spektrum działania biologicznego.
Wpływ na przemiany hormonalne
Stwierdzono, że obecna w korzeniu lukrecji glicyryzyna hamuje przemianę kortyzolu do kortyzonu przez hamowanie działania enzymu dehydrogenazy 11-β-dehydroksysteroidowej (13, 14). Jednocześnie glicyryzyna i kwas glicyretynowy są silnymi inhibitorami 5-α- i 5-β-reduktazy oraz 11-β-dehydrogenazy, enzymów odpowiedzialnych za rozkład steroidów nadnerczowych i progesteronu. Badania in vitro wykazały, że 11-β-dehydrogenaza wyizolowana ze skóry bezwłosych myszy była hamowana przez kwas glicyretynowy, natomiast pobudzana przez hydrokortyzon. Zahamowanie aktywności tych enzymów może spowodować zmniejszenie inaktywacji steroidów (kortyzolu), doprowadzając do wzrostu stężenia tych hormonów, a także do stanu czynnościowej przewagi mineralokortykosteroidów (pseudoaldosteronizmu) (15, 16).
Aktywność sekretolityczna
Stwierdzono, że obecność frakcji saponinowej w korzeniu lukrecji powoduje obniżenie napięcia powierzchniowego, a to wpływa na znaczne zmniejszenie lepkości śluzu zalegającego w górnych drogach oddechowych oraz wzrost aktywności sekretolitycznej, jak i wykrztuśnej (11).
Działanie przeciwzapalne
Badania wykazały, że aktywność przeciwzapalna korzenia lukrecji w dużej mierze wynika z obecności glicyryzyny, która stymuluje uwalnianie z przysadki mózgowej hormonu adrenokortykotropiny (ACTH), co powoduje wzrost poziomu glikokortykosteroidów. Glicyryzyna ma również wpływ na metabolizm kwasu arachidonowego (16, 17). Dzięki zdolności hamowania aktywności fosfolipazy A działa przeciwzapalnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego, przyspiesza także proces gojenia owrzodzeń przewodu pokarmowego, działa immunosupresyjnie i przeciwzapalnie, hamując syntezę prostaglandyny E2 (PGE2) w makrofagach (7, 11, 12, 16).
Stwierdzono również, że glabrydyna wyizolowana z korzeni lukrecji działa przeciwzapalnie na drodze hamowania działania mediatorów stanu zapalnego przy udziale cyklo- i lipooksygenazy (18).
Dowiedziono również, że likochalkon A działa przeciwzapalnie, co udowodnione zostało badaniami obrzęku ucha u myszy wywołanym przez kwas arachidonowy lub 13-octan-12-O-tetradekanoiloforbolu (TPA) (19).
Badania wodnego ekstraktu z korzeni G. uralensis wykazały efekt przeciwzapalny już przy stężeniu IC50 (stężenie hamujące w 50% żywotność komórki) równym 0,5 mg/ml, obserwowany dla angiogennej fazy procesu zapalnego komórek tętnicy szczura. Interesującym jest jednak fakt, że wyizolowana z ekstraktu izolikwirytyna wykazywała ponad 40-krotnie wyższą aktywność od zastosowanego ekstraktu wodnego (11).
Działanie cytoochronne
Badano także wpływ ekstraktu z lukrecji na komórki H4IIE szczura poddane działaniu arsenu. Zaobserwowano, że obecność tego ekstraktu o stężeniu 0,1 i 1,0 mg/ml wyraźnie hamowała śmierć komórek spowodowanych arsenem oraz blokowała aktywność kaspazy-3 (enzymu kontrolującego apoptozę, czyli programowaną śmierć komórki). Stwierdzono, że komórki traktowane wyższym stężeniem (1,0 mg/ml) ekstraktu z lukrecji wykazywały lepszą żywotność i ogólną przeżywalność. Autorzy sugerują, że lukrecja wykazuje silne właściwości cytoochronne w odniesieniu do arsenu (20).
Aktywność przeciwdrobnoustrojowa
Badania mikrobiologiczne wykazały, że glabren, glabrol oraz glabrydyna wykazują wyraźną aktywność biologiczną skierowaną przeciwko szczepom bakterii Staphylococcus aureus oraz Mycobacterium smegmatis. Aktywność ta wyrażona wartościami MICs (minimalne stężenie hamujące wzrost drobnoustrojów) wynosiła odpowiednio 25,0, 1,56 i 6,25 μg/ml (11).
Stwierdzono, że spośród trzech gatunków lukrecji: G. uralensis, G. glabra i G. inflanta, zawartość likochalkonu A jest najwyższa w gatunku G. inflanta (ok. 0,8%). MIC chalkonów wyizolowanych z korzeni lukrecji G. inflanta wobec Bacillus subtilis IFO 3007 ukształtowało się następująco: likochalkon A 2,0 μg/ml, izolikwirtygenina 40 μg/ml, echinatyna 50 μg/ml. Badania te wskazują, że likochalkon A ma najsilniejszą aktywność przeciwbakteryjną. Wegetatywny wzrost komórek B. subtilis był hamowany przy stężeniu 3,0 μg/ml. Związek ten nie hamuje jednak rozwoju potraktowanych ciepłem zarodników B. subtilis pobudzonych przez L-alaninę. Wykazuje natomiast działanie wobec wszystkich bakterii Gram-dodatnich, zwłaszcza Bacillus spp. (MIC od 2,0 do 3,0 μg/ml). Wykazano ponadto, że likochalkon A wyizolowany z korzeni lukrecji G. inflanta może być stosowany jako środek ochraniający żywność przed zakażeniem drobnoustrojami (21).
Stwierdzono także, że metanolowy ekstrakt z korzeni G. glabra wykazuje aktywność przeciw bakteriom Gram-dodatnim (S. aureus, B. megaterium, B. subtilis) oraz Gram-ujemnym (E. coli, P. aeruginosa, S. paratyphi). Wartość MIC metanolowych ekstraktów lukrecji przeciw bakteriom Gram-dodatnim została oznaczona w zakresie 100 ≥ 1000 μg/ml (22), natomiast metanolowy ekstrakt z G. glabra w połączeniu z ziołami M. chamomilla i E. alba wykazuje silne działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze w odniesieniu do drobnoustrojów chorobotwórczych występujących w jamie ustnej (23).
Zaobserwowano znaczną aktywność przeciwwirusową kwasu glicyryzynowego wobec wirusa opryszczki. Zastosowanie tego związku w stężeniu 0,6 mM powodowało całkowite zahamowanie tworzenia biofilmu w zakażonej wirusem HIV linii komórek MT-4. Na podstawie tych badań przypuszcza się, że hamowanie replikacji HIV-1 przez kwas glicyryzynowy może być związane z nieswoistym hamowaniem adsorpcji wirusa na komórce (11).
Ekstrakt etanolowy z korzenia lukrecji wykazuje działanie przeciwgrzybicze wobec grzybów Candida albicans, Arthrinium sacchari oraz Chaetomium funicola. Stwierdzono ponadto, że glabrydyna hamuje rozwój grzybów pleśniowych (24). Badano również metanolowe ekstrakty z korzenia lukrecji. Wszystkie ekstrakty wykazały silne działanie przeciwgrzybicze, zwłaszcza wobec Candida parapsilosis w granicach stężeń 10-100 μg/ml (22). Wykazano również, że kwas 18 ß-glicyretynowy zawarty w lukrecji hamuje wzrost grzybów Candida albicans. Aktywność ta zależna była od wartości pH. Badano działanie tego kwasu w zakresie pH od 4,5 do 7. Lepsze działanie hamujące na wzrost grzybów stwierdzono przy niższym pH. Pozwala to na wykorzystanie kwasu 18 ß-glicyretynowego do leczenia drożdżakowego zapalenia pochwy (25).
Aktywność przeciwwrzodowa
Stwierdzono, że ekstrakty z korzenia lukrecji, zarówno o wysokiej (ok. 15%), jak i niskiej (ok. 6.8%) zawartości kwasu glicyryzynowego wykazują działanie przeciwwrzodowe. Pod ich wpływem następowała przyspieszona odnowa śluzówki przewodu pokarmowego szczura narażonego na duże dawki niesteroidowych leków przeciwzapalnych (kwas acetylosalicylowy, ibuprofen). Na uwagę zasługuje fakt, że bogaty w kwas glicyryzynowy ekstrakt z korzenia lukrecji był mniej aktywny w porównaniu do ekstraktu zawierającego mniejszą zawartość kwasu glicyryzynowego (11).
Z kolei podawany szczurom drogą pokarmową odwar sporządzony z tego surowca w ciągu 15 dni nie powodował istotnych różnic w usuwaniu objawów choroby wrzodowej. Zaobserwowano jedynie wyraźne zahamowanie ilości wytwarzanego w żołądku zwierząt wolnego kwasu solnego o ponad 50% w porównaniu do grupy kontrolnej (11).
Wpływ na wydzielanie trzustkowe
Przeprowadzone na psach badania trzustkowej aktywności wydzielniczej dotyczyły dodwunastniczego i dożołądkowego podania suchej frakcji uzyskanej z ekstraktu metanolowego. Ekstrakt otrzymano z korzeni lukrecji zawierających od 13 do 19% kwasu glicyryzynowego oraz od 4 do 13% związków izoflawonowych. Frakcję podawano zwierzętom w dawkach 0,5, 1,0 i 2,0 g. Badania wykazały znaczny wzrost stężenia sekretyny oraz wytwarzania wodorowęglanów trzustkowych. Wskazuje to na wyraźny wpływ zastosowanej frakcji z korzenia lukrecji na wydzielanie trzustkowe (11).
Aktywność hepatoochronna
Kwas glicyryzynowy podawany doustnie szczurom w dawce 100 mg/kg m.c. wykazywał aktywność ochronną związaną bezpośrednio z hamowaniem aktywności β-glukuronidazy w komórkach wątroby zatrutych czterochlorkiem węgla. W przypadku podania kwasu glicyryzynowego w dawce 100 mg/kg m.c. drogą dootrzewnową nie zaobserwowano efektu hepatoochronnego (11).
Wpływ na procesy poznawcze
Przebadano wpływ glabrydyny na funkcje poznawcze i aktywność cholinoesterazy u myszy. Badania wykazały, że glabrydyna podawana drogą pokarmową wyraźnie obniżała aktywność cholinoesterazy mózgowej. Wyniki badań sugerują, że substancja ta może być przydatna w leczeniu choroby Alzheimera w kontekście usprawniania uczenia się i zapamiętywania u ludzi dotkniętych tą chorobą (26).
Działanie lecznicze
Grupie 15 pacjentów z radiologicznie potwierdzonym wrzodem trawiennym podawano 3 razy dziennie po 3 g sproszkowanego korzenia lukrecji przez okres od 1 do 3 miesięcy. Po dwóch miesiącach obserwacji wystąpiła wyraźna poprawa związana ze zmniejszeniem dolegliwości bólowych u 56% pacjentów oraz zmniejszeniem objawów zgagi w 78% przypadków. Powtórzone badania radiologiczne jednoznacznie wykazały całkowite (50%) bądź częściowe (40%) wyleczenie wrzodu trawiennego (11). W innych badaniach klinicznych na znacznie większej grupie pacjentów (271) nie potwierdzono jednoznacznie korzystnego działania ekstraktów z korzeni lukrecji w leczeniu zarówno wrzodów trawiennych żołądka, jak i wrzodów dwunastnicy (11).
Zastosowanie w kosmetyce
Kwas glicyretynowy i jego liczne pochodne wykorzystuje się do produkcji preparatów ochronnych i pielęgnacyjnych do skóry rąk i twarzy, preparatów do opalania oraz łagodzących rumień powstały na skutek nadmiernej ekspozycji na promienie słoneczne. Stosowany jest również jako podstawa do wytwarzania kosmetyków kolorowych. Kwas glicyretynowy jako związek o działaniu przeciwobrzękowym stosowany jest w preparatach przeciwcellulitowych (27). W kosmetyce często stosowane są również pochodne kwasu glicyretynowego, jak glicyryzyna, niektóre estry i ich sole oraz kwas glicyryzynowy i jego kompleks z alantoiną. Aktywne składniki wykorzystywane są do wytwarzania preparatów do ochrony, pielęgnacji i higieny jamy ustnej oraz produktów ochronnych, nawilżających i upiększających skórę.
Glicyryzyna ma dużą zdolność do zatrzymywania wody w skórze, zapewniając głębokie nawilżenie, dzięki czemu stosowana jest do wytwarzania kosmetyków do cery dojrzałej (28). Ester metylowy glicyryzyny jest bardzo słodką substancją i podobnie jak glicyryzyna może stanowić składnik past do zębów i preparatów do higieny jamy ustnej, przeciwdziałając powstawaniu stanów zapalnych. Sól amonowa i potasowa glicyryzyny oraz sama glicyryzyna wykazują właściwości nawilżające i odżywcze, z tego względu wykorzystuje się je do wytwarzania kosmetyków ochronnych i pielęgnacyjnych skóry (28, 29).
Glabrydyna stanowi główny składnik frakcji hydrofobowej ekstraktu z korzenia lukrecji. Jest związkiem o budowie zbliżonej do hydrochinonu, który ma właściwości wybielające. Glabrydyna hamuje w 50% aktywność tyrozynazy bez efektu cytotoksycznego i jest 16 razy efektywniejsza w działaniu niż hydrochinon. Dodatkowo ma właściwości przeciwzapalne i przyspieszające gojenie oraz przeciwutleniające. Działa synergistycznie z kwasem glikolowym. Jak wykazano, glabrydyna zapobiega pigmentacji wywołanej promieniowaniem UVB, hamuje wytwarzanie anionu nadtlenkowego oraz zmniejsza aktywność cyklooksygenazy – uniemożliwiając syntezę prostaglandyn i tym samym zmniejszając objawy stanu zapalnego. To sugerowałoby wpływ glabrydyny na oba procesy: melanogenezy oraz zapalenia skóry. Stwierdzono, że ekstrakt z lukrecji wpływa na pigmentację skóry, poprzez usunięcie epidermalnych melanin, hamowanie biosyntezy melanin i hamowanie aktywności tyrozynazy. Ekstrakt z lukrecji okazał się pomocny w leczeniu melanodermy. Dawał dobre efekty przy bardzo małych podrażnieniach (18, 30, 31).
Występująca w korzeniu lukrecji frakcja kumarynowa wykazywała zdolność do absorbcji ultrafioletowej części widma słonecznego, w związku z czym pochodne umbeliferonu i herniaryny znalazły zastosowanie jako substancje fotoochronne w kosmetykach przeciwsłonecznych (32).
Wykorzystanie w kosmetyce właściwości składników aktywnych zawartych w lukrecji zebrano w tabeli 1 (33).
Tab. 1. Wykorzystanie właściwości lukrecji i możliwości zastosowania w produktach kosmetycznych
WłaściwościSugerowane zastosowanie w produktach kosmetycznych
Przeciwbakteryjne (Staphylococcus aureus)
Przeciwgrzybicze (Candida albicans)
Oczyszczające
Przeciwzapalne, antyalergiczne
Sebostatyczne, dobre do natłuszczenia skóry i włosów
Produkty przeciw wypryskom, produkty dla nastolatków i przeznaczone do problematycznej skóry
Produkty ochronne do włosów przetłuszczających się
Produkty po goleniu
Dezodoranty, preparaty do stóp
Stymulujące regenerację skóry
Rozświetlające i/lub wybielające skórę
Przeciwutleniające, zawierające izoflawony
Łagodzące, emoliencyjne, wygładzające
Przeciwzapalne
Produkty ochronne do skóry dojrzałej, wrażliwej i podrażnionej
Produkty po opalaniu
Kojące
Odświeżające, tonizujące
Chłodzące
Antyreumatyczne, moczopędne
Produkty do kąpieli i pod prysznic
Kremy do masażu
Przeciwpróchniczne
Aromatyzujące (pasty do zębów, płyny do ust, pomadki)
Produkty do higieny jamy ustnej
Pomadki i balsamy do ust
Inne zastosowania
Charakterystyczny smak i aromat lukrecji jest wykorzystywany w przemyśle spożywczym, tytoniowym i farmaceutycznym. Lukrecja stosowana jest do wytwarzania różnych form leków w celu zamaskowania ich gorzkiego smaku i nieprzyjemnego zapachu (33).
W wielu krajach produkty spożywcze, takie jak: czekolady, cukierki toffi, lody, herbatniki, ciastka, gumy do żucia, cukierki do ssania, napoje i odświeżacze oddechu, doprawiane są lub słodzone ekstraktem z korzenia lukrecji (13). Spożycie ekstraktu z korzenia lukrecji szacowane jest na ok. 1,5 kg na osobę w ciągu roku (20). Koncentrat smakowy z lukrecji zawiera także tabaka do żucia oraz tytoń. Jest również stosowany w napojach alkoholowych (13).
Działania niepożądane
Większe dawki ekstraktu z korzenia lukrecji przyjmowane przez dłuższy czas powodują wystąpienie obrzęków wskutek zatrzymania w organizmie jonów sodowych i wody. Mogą wystąpić także: zawroty głowy i hipokaliemia (12), podniesienie ciśnienia krwi, utrata potasu z organizmu, często też obrzęki i ospałość (34, 35). Długotrwałe stosowanie lukrecji wywołuje nadciśnienie tętnicze z objawami encefalopatii, obrzęki (w tym płuc), zaburzenia rytmu serca, ostrą niewydolność nerek, osłabienie mięśnia sercowego i innych mięśni oraz kardiomiopatię (8, 14, 16, 35). Lukrecja stosowana łącznie z doustnymi środkami antykoncepcyjnymi (zwiększającymi wrażliwość na kwas glicyryzynowy) może nasilać wymienione powyżej objawy (16). Nie należy spożywać produktów zawierających wyciąg z lukrecji w przypadku chorób wątroby połączonych z zastojem żółci, stanach marskości wątroby, w ciężkiej niewydolności nerek oraz w okresie ciąży (7). Zaleca się stosowanie doustne od 5 do 15 g korzenia lukrecji dziennie, co odpowiada 200-600 mg glicyryzyny na dobę. Bez konsultacji z lekarzem nie należy lukrecji spożywać dłużej niż 4-6 tygodni (7, 11, 12, 34).
Podsumowanie
Lukrecja jest cennym surowcem zielarskim wykorzystywanym w przemyśle spożywczym, jak też w farmaceutycznym. Jest dodawana do żywności oraz wyrobów kosmetycznych ze względu na jej właściwości aromatyzujące. Zawarte w niej związki wykazują szerokie i różnorodne spektrum działania biologicznego, a mianowicie: przeciwwrzodowe, przeciwwirusowe, sekretolityczne, przeciwalergicznie, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przeciwgrzybicze. Jest chętnie stosowana do produkcji kosmetyków ze względu na działanie łagodzące, nawilżające, wybielające i ochronne na skórę.
Piśmiennictwo
1. Rutkowski L. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. PWN, Warszawa 1998; 263.
2. Frohne D. Leksykon roślin leczniczych. MedPharm Polska, Wrocław 2010; 258-62.
3. Strzelecka H, Kowalski J. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Warszawa 2000; 303-4.
4. Willuhn G. Liquiritiae radix. [In:] Wichtl M (ed.). Herbal Drug and Phytopharmaceuticals. Medpharm Scientific Publishers, London 2004.
5. Van Wyk BE, Wink M. Rośliny lecznicze świata – Ilustrowany przewodnik naukowy po najważniejszych roślinach leczniczych świata i ich wykorzystaniu. Wyd MedPharm Polska, Wrocław 2008; 160.
6. European Pharmacopoeia 6th, Council of Europe, Strasbourg 2007.
7. Matławska I. Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. Wyd AM, Poznań 2006; 227-9.
8. Kohlmünzer S. Farmakognozja. PZWL, Warszawa 2007; 329-31.
9. Pator WJ. Pierwszy polski słownik ziołolecznictwa. SPAR, Warszawa 1992; 80.
10. Nowiński M. Dzieje upraw i roślin leczniczych. PWRiL, Warszawa 1983; 96-7.
11. ESCOP Monographs. Liquiritiae radix/Liquorice Root. Thieme, New York 2003; 297-305.
12. Lamer-Zarawska E, Kowal-Gierczak B, Niedworok J. Fitoterapia i leki roślinne. PZWL, Warszawa 2012; 265-6.
13. Louis Z, Touyz G. Liquorice health check, oro-dental implications, and a case report. Case reports in medicine 2009; Art. ID 170735.
14. Samuelsson G. Drugs of natural origin. A Textbook of pharmacognosy. Apotekarsocieteten, Stockholm 1999.
15. Kroes B, Beukelman C, van den Berg A i wsp. Inhibition of human complement by β-glycyrrhetinic acid. Immunology 1997; (90):115-20.
16. Pyrzanowska J, Piechal A, Blecharz-Klin K i wsp. Interakcje leków roślinnych stosowanych w chorobach układu pokarmowego. Herba Pol 2006; (52):75-96.
17. Sędek Ł, Michalik M. Lecznicze właściwości saponin. Probl Nauk Biol 2005; (54):345-56.
18. Yokota T, Nishio H, Kubota Y i wsp. The inhibitory effect of glabridin from licorice extracts on melanogenesis and inflammation. Pigment Cell Res 1998; (11):355-61.
19. Pobłocka-Olech L, Krauze-Baranowska M. Aktywność farmakologiczna chalkonów. Post Fitoter 2007; (4):194-201.
20. Kim SC, Park SJ, Lee JR i wsp. Cytoprotective activity of Glycyrrhizae radix extract against arsenite-induced cytotoxicity. Evidence-Based Complement Altern Med 2008; (5):165-71.
21. Tsukiyama RI, Katsura H, Tokuriki N i wsp. Antibacterial activity of licochalcone A against spore-forming bacteria. Antimicrob Agents Chemother 2002; (46):1226-30.
22. Karahan F, Avsar C, Ozyigit II, Berber I. Antimicrobial antioxidant activities of medicinal plant Glycyrrhiza glabra var. glandulifera from different habitats. Biotechnol Biotechnological Equip 2016; (30):797-804.
23. Lavanya J, Periyar Selvam S, Jeevitha Priya M i wsp. Antioxidant and antimicrobial activity of selected medicinal plants against human oral pathogens. Int J Pharm Pharmac Sci 2016; 8(9):71-8.
24. Atiya F, Vivek KG, Suaib L i wsp. Antifungal activity of Glycyrrhiza glabra extracts and its active constituent glabridin. Phytother Res 2009; (23):1190-3.
25. Pellati D, Fiore C, Armanini D i wsp. In vitro effects of glycyrrhetinic acid on the growth of clinical isolates of Candida albicans. Phytother Res 2009; (23):572-4.
26. Cui YM, Ao MZ, Li W. Effect of glabridin from Glycyrrhiza glabra on learning and memory in mice. Planta Med 2008; (74):377-80.
27. Armengol R, Girones E. Pronalen anti-cellulite. SOFW Journal 1993; (119):452-64.
28. Mc Ewen GN JR. CTFA Cosmetic Ingredient Handbook. The Cosmetic, Toiletry and Fragrance Association, Wash1988.
29. Bednarczyk-Cwynar B, Zaprutko L. Trójterpenoidy w kosmetyce i kosmetologii. Pol J Cosmetol 2003; (4):218-40.
30. Galus R, Mandecki Ł, Sajjad E i wsp. Czynniki modelujące melanogenezę oraz metody identyfikacji zaburzeń barwnikowych. Pol Merk Lek 2008; (25):188-91.
31. Ebanks JP, Wickett R, Boissy RE. Mechanisms regulating skin pigmentation: the rise and fall of complexion coloration. Intern J Molec Sci 2009; 10(9):4066-87.
32. www.farmakognozja.farmacja.pl.
33. Dane techniczne producenta Liquorice Herbasol® Extract PG – Cosmetochem International LTD.
34. Lamer-Zarawska E. Fitoterapia i leki roślinne w geriatrii. PZWL, Warszawa 2009; 188.
35. Edwards SE, da Costa Rocha I, Williamson EM i wsp. Phytopharmacy: An evidence-based guide to herbal medicinal products. Wiley & Sons, Ltd 2015; 252-3.
otrzymano: 2017-01-17
zaakceptowano do druku: 2017-02-23

Adres do korespondencji:
*mgr Kamila Kucharska-Ambrożej
Zakład Chemii Środowiska Instytut Chemii Wydział Biologiczno-Chemiczny Uniwersytet w Białymstoku
ul. K. Ciołkowskiego 1K, 15-245 Białystok
tel. +48 603-503-370
e-mail: kakucharska@o2.pl

Postępy Fitoterapii 2/2017
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii