Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2017, s. 286-289 | DOI: 10.25121/PF.2017.18.4.286
*Grażyna Silska
Konopie (Cannabis L.) jako źródło kanabinoidów stosowanych w terapii
Hemp (Cannabis L.) as a source of cannabinoids used in therapy
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich, Poznań
Dyrektor Instytutu: dr n. ekon. Robert Sobków
Streszczenie
Kanabinoidy to grupa związków występujących naturalnie w roślinach, u zwierząt, człowieka oraz syntetycznych, wykorzystywanych w lecznictwie. Fitokanabinoidy występują głównie w konopiach indyjskich (Cannabis sativa sp. indica) oraz w konopiach siewnych (Cannabis sativa L.). Endokanabinoidy występują w organizmach ludzi i zwierząt, a kanabinoidy syntetyczne zostały otrzymane przez człowieka. Do najważniejszych endokanabinoidów zalicza się anandamid oraz 2-arachidonyloglicerol. Ważnym zagadnieniem jest możliwość stosowania terapii wykorzystującej kanabinoidy z konopi indyjskich (Cannabis sativa var. indica Pers.). Badania naukowe na temat wpływu na organizm człowieka leków powstałych na bazie kanabinoidów lub tzw. marihuany medycznej są trudne do interpretacji, ze względu na wielokierunkowość oddziaływania tych związków, odmienną metodykę badań, różne stężenia związków i inne przyczyny. W lecznictwie z wykorzystaniem kanabinoidów należy zachować szczególną ostrożność, ponieważ pomimo obiecujących wyników badań w tym zakresie, w większości zostały one przeprowadzone na modelach zwierzęcych.
Summary
Cannabinoids are a group of naturally occurring compounds in plants, animals and in humans. There is also a group of synthetic cannabinoids, used in medicine. Phytocannabinoids are found mainly in hemp (Cannabis sativa L.) in both narcotic and non-narcotic types. Endocannabinoids occur in the bodies of humans and animals while synthetic cannabinoids have been created by humans. The most important endocannabinoids are anandamide and 2-arachidonylglycerol. An important issue is the possibility of using cannabinoids from cannabis (Cannabis sativa L. var. indica Pers.). Research on the effects of drugs based on cannabinoids or so-called medical marijuana on human body is difficult to interpret because of the their multidirectional effects in human body, different test methods, different concentrations of compounds and other causes. Caution should be exercised in the treatment of cannabinoids, because despite promising results in this field, they have been tested mostly in vivo and in vitro, for murine models.
Słowa kluczowe: terapia.
Key words: hemp, therapy.
Wstęp
Konopie siewne (Cannabis sativa L., rodzina Cannabaceae Endl.) były od dawna wykorzystywane w Polsce jako cenna roślina przemysłowa, dostarczająca włókna oraz nasion, z których tłoczono olej konopny. Nasiona konopi charakteryzują się korzystnym dla zdrowia składem kwasów tłuszczowych, a olej konopny jest bardzo wartościowy pod względem żywieniowym. Tradycja spożywania nasion konopi jest widoczna na Litwie, gdzie podczas ekspedycji w 2011 roku zebrano nasiona kilku odmian miejscowych (lokalnych) tego gatunku (Cannabis sativa L.) dla Polskiego Banku Nasion, mieszczącego się w IHAR w Radzikowie koło Warszawy.
Konopie były od dawna wykorzystywane przez człowieka także do celów leczniczych, m.in. jako lek na reumatyzm, zaparcia, malarię, jaskrę, astmę oskrzelową, zaburzenia układu rozrodczego kobiet oraz w celu zwalczania bólów reumatycznych, porodowych i pooperacyjnych, ze względu na zawarte w nich kanabinoidy (1, 2). Kanabinoidy są grupą związków występujących naturalnie w roślinach, głównie w konopiach, jak również w organizmach zwierzęcych oraz związkach syntetycznych o znaczeniu farmakologicznym (2). Kanabinoidy dzielimy na: kanabinoidy pochodzenia roślinnego – fitokanabinoidy, kanabinoidy wytwarzane przez organizm zwierząt i człowieka – endokanabinoidy oraz kanabinoidy syntetyczne. Według innych autorów: kanabinoidy są lipofilowymi związkami oddziałującymi z obecnymi w komórkach ssaków receptorami kanabinoidowymi (3).
W Polsce można uprawiać jedynie konopie siewne (Cannabis sativa) po spełnieniu związanych z tym formalności. W ustawodawstwie polskim istnieje natomiast zapis, że ziele konopi innych niż włókniste oraz wyciągi, nalewki farmaceutyczne, a także inne wyciągi z konopi innych niż włókniste oraz żywica konopi innych niż włókniste mogą stanowić surowiec farmaceutyczny, przeznaczony do sporządzania leków recepturowych (4). A zatem w myśl tej ustawy w lecznictwie dopuszczalne jest stosowanie wyłącznie konopi indyjskich (Cannabis sativa, var. indica Pers.), tj. marihuany.
Fitokanabinoidy
Konopie siewne można podzielić na trzy fenotypy: narkotyczny, w którym zawartość Δ9-tetrahydrokanabinolu jest wyższa niż 0,5%, a kanabidiolu niższa niż 0,5%; pośredni, w którym głównym składnikiem jest CBD, ale THC jest również obecny w różnych stężeniach, oraz włóknisty – z niską zawartością THC (5). Konopie włókniste według prawa polskiego (Ustawa z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii – Dz. U. nr 179, poz. 1485) i prawa unijnego to konopie zawierające poniżej 0,2% Δ9-tetrahydrokanabinolu (5).
Fitokanabinoidy są związkami z grupy terpenoidów fenolowych. Zalicza się do nich ok. 60 substancji występujących w konopiach indyjskich (6). Do tej pory niewiele z tych związków przebadano pod względem właściwości farmakologicznych. Wśród nich znalazły się Δ9-tetrahydrokanabinol (THC) i kanabidiol (CBD).
Potencjał narkotyczny konopi wynika z obecności Δ9-tetrahydrokanabinolu (THC) (5, 7). THC jest wykrywalny w moczu do 12 dni po zażyciu ze względu na długotrwałe krążenie jelitowo-wątrobowe jego metabolitów (3). THC oprócz wywoływania euforii, wykazuje także właściwości przeciwbólowe, przeciwwymiotne, przeciwzapalne oraz przeciwutleniające (3).
Mańkowska i Grabowska (8) informują, że zawartość substancji narkotycznych jest rezultatem interakcji czynników genetycznych oraz warunków środowiska, a także fazy rozwojowej konopi i części tej rośliny. Zawartość THC w zależności od tych czynników może wahać od 0,001 do 5-10%. Również w poszczególnych częściach rośliny występują znaczne różnice zawartości THC: liście i wiechy zawierają ok. 1%, kwiatostan – ok. 3%, a żywica – ok. 5% THC (5). Stężenia poszczególnych kanabinoidów w konopiach zależą także od sposobu prowadzenia uprawy (9). W badaniach 17 odmian konopi, pochodzących z Ukrainy, Francji, Rosji, Rumunii, Holandii, Węgier, Finlandii, Włoch, Chin i Polski, najniższą zawartość THC określono w odmianie Juso-11 z Ukrainy (0,005%), a odmiana Finola z Finlandii miała najwyższą zawartość THC (0,155%) i okazała się odmianą o typie narkotycznym (8). W badaniach 6 odmian konopi włóknistych pochodzących z Rosji, Ukrainy i Chin wykazano istotną różnicę w zawartości THC i CBD, jak również to, że zawartość THC ma istotny wpływ na zawartość CBD (5, 10). Opracowano także sposób określania zdolności konopi do przemian związków kanabinoidowych (11).
Endokanabinoidy i układ endokanabinoidowy
Dotychczas wykryto 5 endokanabinoidów (1). Najdokładniej poznano i opisano annandamid (6, 12) oraz 2-arachidonyloglicerol. Pod względem strukturalnym endokanabinoidy są estrowymi, eterowymi i amidowymi pochodnymi długołańcuchowych nasyconych i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym głównie kwasu arachidonowego (2, 13). Z kolei kwas arachidonowy jest jednym z polienowych kwasów tłuszczowych, który powstaje z kwasu linolowego w wyniku wydłużania i desaturacji łańcucha węglowego (14). Kwas arachidonowy jest drugim co do ilości długołańcuchowym kwasem tłuszczowym w mózgu, gdzie wchodzi w skład fosfolipidów błon komórek nerwowych, przez co ma istotne znaczenie dla ich czynności i prawidłowego funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego (15).
Układ endokanabinoidowy składa się z receptorów kanabinoidowych, ich endogennych ligandów (endokanabinoidów), układu enzymów syntetyzujących i degradujących oraz białek transportujących i uwalniających endokanabinoidy (6). Układ kanabinoidowy najwcześniej zidentyfikowano u szczurów (16). Kozakowski i Zgliczyński (16) donoszą, że układ endokanabinoidowy obejmuje receptory CB1 i CB2 obecne w mózgu oraz narządach obwodowych, ich naturalne ligandy (endokanabinoidy), takie jak anandamina i 2-arachidonyloglicerol (2), oraz enzymy związane z ich syntezą, wychwytem i degradacją (16). Jest to bardzo skomplikowany układ, ze względu na: mnogość i wielofunkcyjność aktywnych związków, różnorodność receptorów, pobudzenie których daje często przeciwstawną odpowiedź, a także to, że receptory są umiejscowione w różnych strukturach. Układ endokanabinoidowy pełni istotną rolę w regulacji wielu procesów fizjologicznych i patologicznych. Procesami fizjologicznymi, w których układ endokanabinoidowy pośredniczy, są: immunomodulacja, uczenie się, odczuwanie bólu oraz stany zapalne (3). Ze względu na rozmieszczenie receptorów kanabinoidowych, kanabinoidy wpływają szczególnie na centralny układ nerwowy oraz układ immunologiczny (3). Powstające w wyniku metabolizmu endokanabinoidów metabolity są biologicznie aktywnymi związkami, o udowodnionym wpływie na płytki krwi i naczynia krwionośne (6).
Wykazano, że zaburzenie homeostazy w systemie endokanabinoidowym może powodować progresję wielu stanów patologicznych dotyczących układu krążenia (zawał mięśnia sercowego, miażdżyca, niewydolność mięśnia sercowego), ośrodkowego układu nerwowego (choroba Parkinsona, Huntingtona, Alzheimera, stwardnienie zanikowe boczne, stwardnienie rozsiane, schizofrenia, depresja), wątroby (zapalenie wątroby, marskość, zwłóknienie, stłuszczenie), chorób autoimmunologicznych (reumatoidalne zapalenie stawów), nowotworów (skóry, płuc), nerek (nefropatia), trzustki (stan zapalny), tkanki tłuszczowej (insulinooporność, otyłość), kości (osteoporoza), oka (zapalenie błony naczyniowej), systemu rozrodczego (zapalenie błony śluzowej macicy), dróg oddechowych (astma alergiczna) oraz skóry (alergiczne zapalenie skóry) (2).
Biernacki i Skrzydlewska (2) podają, że nadreaktywność systemu endokanabinoidowego, w tym oddziaływania pomiędzy endokanabinoidami i receptorami, może prowadzić do zahamowania zmian patologicznych, takich jak: niewydolność układu sercowo-naczyniowego, miażdżyca, zmiany neurodegeneracyjne, wstrząs kardiogenny lub marskość wątroby.
Kanabinoidy wpływają także na homeostazę rozumianą jako przebiegające równolegle reakcje pro- i przeciwzakrzepowe, w których biorą udział ściany naczyniowe, białka osocza (układ krzepnięcia i fibrynolizy), płytki krwi oraz inne elementy morfotyczne krwi, takie jak monocyty, erytrocyty i leukocyty. Istnieją dowody na zależność między kanabinoidami a izolowanymi elementami homeostazy, jednak nie wyjaśniono jeszcze kierunku działania tych związków podczas tworzenia się zakrzepu. Ostatnie badania wskazują, że pobudzenie receptorów CB2 może zmniejszać liczbę i wielkość blaszek miażdżycowych (16).
Tkaczyk i wsp. (17) zwracają uwagę na stosowanie produktów z konopi przy łagodzeniu zaburzeń autoimmunologicznych, a mianowicie: w stwardnieniu rozsianym, reumatoidalnym zapaleniu stawów i nieswoistym zapaleniu jelit. Istotną rolę przypisuje się również kanabinoidom w rozprzestrzenianiu komórek nowotworowych (5, 17). Fizjologiczną rolą endokanabinoidów jest także ich udział w regulacji bilansu energetycznego (16). Związki te zwiększają przyswajanie pokarmów, pobudzają adipogenezę i zmniejszają wydatek energetyczny w mięśniach, sprzyjając rozwojowi otyłości. Przypuszcza się, że działanie pobudzające łaknienie związane jest z obecnością licznych receptorów CB2 w odpowiednich strukturach podwzgórza (16).
Leki zawierające kanabinoidy
Wieloletnie badania fitokanabinoidów doprowadziły do poznania lipidowej struktury związków, a także zidentyfikowania, a następnie sklonowania punktów uchwytu ich molekularnego działania w organizmie (6). Dzięki temu na rynek farmaceutyczny wprowadzono substancje zawierające Δ9-tetrahydrokanabinol (Δ9-THC) lub jego syntetyczne analogi (6). Obecnie na światowym rynku farmaceutycznym znajduje się kilka leków, agonistów receptorów kanabinoidowych (6). Sativex (Δ9-THC z kanabidiolem) dostępny jest w 11 krajach, od 2012 roku także w Polsce, Cesamet (Nabilon) – w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Meksyku oraz Marinol – w Stanach Zjednoczonych, Holandii i Niemczech. Cesamet i Marinol są stosowane w nudnościach i wymiotach spowodowanych chemioterapią (6).
Możliwości stosowania kanabinoidów w lecznictwie
Dane uzyskane w badaniach przedklinicznych wskazują, że preparaty oparte na kanabinoidach mogą znaleźć wiele zastosowań terapeutycznych, m.in. w przypadku chorób neurodegeneracyjnych, drgawek, zwalczaniu różnych rodzajów bólu, stymulowaniu apetytu czy przeciwdziałaniu nudnościom i wymiotom (3). Szabla i Kędzierska (1) przedstawiły przegląd badań przedklinicznych i klinicznych przeprowadzonych z użyciem najbardziej aktywnych kanabinoidów (1).
Śledziński i wsp. (3) opisują mechanizm działania przeciwnowotworowego, jednocześnie podkreślając, że nie jest on w pełni wyjaśniony ze względu na niezwykłą złożoność oraz to, że wszystkie dotychczasowe badania dotyczące przeciwnowotworowych właściwości kanabinoidów były badaniami przedklinicznymi, a więc prowadzonymi w hodowlach in vitro lub na modelach zwierzęcych. Pierwsze badania dotyczące przeciwnowotworowego działania kanabinoidów pochodzą z lat 70. W rezultacie badań in vitro oraz in vivo ustalono, że THC hamuje wzrost komórek nowotworu gruczolaka oraz nowotworu płuc, a także zwiększa długość życia zwierząt. Ci sami autorzy (3) informują, że istnieją także doniesienia o stymulowaniu rozwoju nowotworów przez kanabinoidy.
Podsumowanie
Wpływ kanabinoidów na przebieg procesów fizjologicznych nie jest jeszcze szczegółowo zbadany. Potrzebne są dalsze badania naukowe na temat możliwości stosowania leków zawierających konopie indyjskie. Wyniki już przeprowadzonych badań sprawiają trudności interpretacyjne, między innymi z powodu różnic w metodyce, przy czym badania eksperymentalne i kliniczne dokumentują powiązania kanabinoidów z procesami homeostazy. Trudności w dobraniu odpowiedniej dawki leku mogą wynikać także z tego, że wykazano zmiany stężeń endokanabinoidów w stanach patologicznych (6).
Ze względu na to, że wykryty stosunkowo niedawno układ endokanabinoidowy wpływa na wiele procesów fizjologicznych, należy zwrócić szczególną uwagę na prawidłowe odżywianie, aby nie dopuścić do zachwiania homeostazy organizmu. Biorąc pod uwagę fakt, że pod względem strukturalnym endokanabinoidy są estrowymi, eterowymi i amidowymi pochodnymi długołańcuchowych zarówno nasyconych, jak i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym głównie kwasu arachidonowego (2, 13), ważne jest dostarczanie w diecie wysokiej jakości tłuszczów.
Lecznicze właściwości marihuany w medycynie można potencjalnie wykorzystać do leczenia choroby Parkinsona, cukrzycy, nowotworów, jaskry, AIDS, astmy, padaczki, choroby Alzheimera, miażdżycy i stwardnienia rozsianego (6).
Na podstawie dotychczasowych badań można stwierdzić, że zastosowanie medyczne marihuany wymaga ścisłego nadzoru medycznego oraz stosowania preparatów o szczegółowo określonym składzie, w celu uzyskania maksymalnego efektu terapeutycznego, przy jednoczesnym zminimalizowaniu ryzyka wystąpienia efektów ubocznych oraz uniknięcia potencjalnie szkodliwych interakcji z innymi lekami (3).
Piśmiennictwo
1. Szabla M, Kędzierska E. Medyczna marihuana. [W:] Kropiwiec K (red.). Rośliny – przegląd wybranych zagadnień. Tygiel, Lublin 2016; 270-302.
2. Biernacki M, Skrzydlewska E. Metabolizm endokanabinoidów. Post Hig Med Dośw 2016; 70:830-43.
3. Śledziński P, Nowak A, Zeyland J i wsp. Kanabinoidy w medycynie – przegląd zagadnienia. [W:] Kropiwiec K (red.). Rośliny – przegląd wybranych zagadnień. Tygiel, Lublin 2016; 253-69.
4. http://isap.sejm.gov.pl/.
5. Mańkowska G, Luwańska A, Wielgus K i wsp. Ocena zawartości kanabinoidów wybranych odmian konopi. Biul Inst Hod Rośl 2015; 277:89-96.
6. Zakrzeska A, Grędziński T, Kisiel W i wsp. Kanabinoidy a hemostaza. Post Hig Med Dośw 2016; 70:760-74.
7. Mackie F. From active ingredients to the discovery of the targets: the cannabinoid receptors. Chem Biodivers 2007; 4:1693-706.
8. Mańkowska G, Grabowska L. Genetic resources of Cannabis sativa at the Institute of Natural Fibres and Medicinal Plants. Herba Pol 2009; 55(3):178-84.
9. Mechoulam R, Hanus L. Inne rodzaje kanabinoidów. [W:] Castle D (red.). Marihuana i obłęd. MediPage, Warszawa 2013; 22-8.
10. Wielgus K, Przewoźna J, Mańkowska G i wsp. Polimorfizm genu syntazy THCA w zasobach genowych konopi siewnych – Cannabis sativa L. zgromadzonych w Instytucie Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich. Zesz Probl Post Nauk Roln 2010; 555:457-64.
11. Kojoma M, Seki H, Yoshida S i wsp. DNA polymorphisms in the tetradydrocannabinolic acid (THCA) synthase gene in “drug-type” and “fibre-type” Cannabis sativa L. Forensic Sci Int 2006; 159:132-40.
12. Devane WA, Hanus L, Breuer A i wsp. Isolation and structure of a brain constituent that binds to the cannabinoid receptor. Science 1992; 258:1946-9.
13. Di Marzo V, Melck D, Bisogno T i wsp. Endocannabinoids: endogenous cannabinoid receptor ligands with neuromodulatory action. Trends Neurosci 1998; 21:521-8.
14. Rudzińska M, Wąsowicz E. Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe. [W:] Czapski J, Górecka D (red.). Żywność pro-zdrowotna – składniki i technologia. Wyd Uniw Przyrodn, Poznań 2015; 219-34.
15. Walczewska A, Stępień T, Bewicz-Binkowska D i wsp. Rola kwasu dokozaheksaenowego w czynności komórek nerwowych. Post Hig Med Dośw 2011; 65:314-27.
16. Kozakowski J, Zgliczyński W. Rola układu endokanabinoidowego w patogenezie otyłości. Post Nauk Med 2008; (3):198-202.
17. Tkaczyk M, Florek E, Piekoszewski W. Marihuana i kanabinoidy jako leki. Przegl Lek 2012; 10:1095-7.
otrzymano: 2017-09-28
zaakceptowano do druku: 2017-10-10

Adres do korespondencji:
*mgr inż. Grażyna Silska
Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich
ul. Wojska Polskiego 71B, 60-630 Poznań
tel.: +48 (61) 845-58-38
e-mail: grazyna.silska@iwnirz.pl

Postępy Fitoterapii 4/2017
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii