Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Stomatologia 1/2018, s. 25-31
*Diana Karolak, Joanna Lange
Leczenie interdyscyplinarne (chirurgiczno-ortodontyczne) zębiaka zestawnego związanego z zatrzymanym stałym siekaczem bocznym żuchwy – opis przypadku
Interdisciplinary (surgical and orthodontic) treatment in a patient with compound odontoma associated with impacted permanent lateral incisor of the mandible – a case report
Poradnia Ortodoncji, Radomski Szpital Specjalistyczny im. dr. Tytusa Chałubińskiego
Kierownik Poradni: lek. dent. Anna Jasińska
Streszczenie
Jedną z przyczyn zgłoszenia się do lekarza ortodonty są zęby zatrzymane. Aby uznać ząb za zatrzymany, muszą być spełnione dwa warunki, tzn. w pełni ukształtowany ząb, który nie uległ wyrznięciu w odpowiednim dla siebie czasie. Szczególną sytuacją, kiedy obserwujemy zęby zatrzymane, jest obecność zębiaka w kościach szczęk. W niniejszej pracy przedstawiono leczenie interdyscyplinarne (chirurgiczno-ortodontyczne) pacjenta z zębiakiem zestawnym zlokalizowanym w przednim odcinku trzonu żuchwy, związanym z zatrzymanym stałym siekaczem bocznym po stronie prawej.
Celem pracy było przedstawienie postępów leczenia interdyscyplinarnego (chirurgiczno-ortodontycznego) pacjenta z zębiakiem zestawnym związanym z zatrzymanym zębem stałym – siekaczem bocznym żuchwy po stronie prawej – oraz przegląd piśmiennictwa dotyczącego tego zagadnienia.
Analizie poddano przegląd piśmiennictwa z lat 1990-2016. Wykorzystano bazy medyczne PubMed i Medline. Użyto słów kluczowych: „ząb zatrzymany”, „zębiak”, „leczenie ortodontyczne”. Dodatkowo przeprowadzono manualne przeszukanie specjalistycznej literatury w dziedzinie ortodoncji i chirurgii szczękowo-twarzowej. Uzyskano pisemną zgodę pacjenta/rodziców pacjenta/opiekunów prawnych pacjenta. Uwzględniono publikacje w języku polskim i angielskim.
Wczesna diagnoza zębiaków umożliwia mniej skomplikowane i tańsze leczenie. Plan leczenia powinien być ustalony indywidualnie dla każdego pacjenta. Wymagane są dalsze badania dotyczące prognozowania zachowania zębów zatrzymanych związanych z zębiakami.
Summary
Impacted teeth are one of the reasons for orthodontic appointments. Two conditions must be met for the tooth to be considered impacted, i.e. a fully developed tooth that has not erupted on time. The presence of an odontoma in the maxillary bone when the impacted teeth are observed is a particular situation. We present a case of a patient with a compound odontoma located in the anterior part of the mandible and associated with an impacted right lateral incisor, who received interdisciplinary (surgical and orthodontic) treatment.
The aim of the study was to present the advances in interdisciplinary (surgical and orthodontic) treatment of the compound odontoma associated with the impacted permanent lateral incisor of the mandible and a review of relevant literature.
A literature review covering years 1990-2016 was performed. Medical databases, such as PubMed and Medline, were used. The following keywords were used: “impacted tooth”, “odontoma”, “orthodontic treatment”. Additionally, a manual search of specialist literature on orthodontics and maxillofacial surgery was conducted. Written consent from the subject/subject’s parents/subject’s legal guardians was obtained. Polish- and English-language publications were included.
Early diagnosis of odontoma enables less complicated and less expensive treatment. The treatment plan should be tailored to each patient. More research is needed on predicting the behaviour of impacted teeth related to odontomas.
Wstęp
Jedną z przyczyn zgłoszenia się do lekarza ortodonty są zęby zatrzymane. Aby uznać ząb za zatrzymany, muszą być spełnione dwa warunki, tzn. w pełni ukształtowany ząb, który nie uległ wyrznięciu w odpowiednim dla siebie czasie. Ząb całkowicie zatrzymany otoczony jest kością, natomiast częściowo zatrzymany pokryty jest błoną śluzową lub tylko fragment jego korony przebił się przez dziąsło (1). Istnieje szereg powodów występowania zębów zatrzymanych, np.: brak miejsca w łuku zębowym (wynikający z tendencji do zmniejszania kości szczęki i żuchwy w toku ewolucji oraz z niezgodności w liczbie i rozmiarze zębów), czynniki urazowe i uwarunkowane genetycznie, stany zapalne toczące się w kości, niedobór witamin A i D, zaburzenia wydzielania wewnętrznego. Zęby zatrzymane występują też w zespołach chorobowych, np. w zespole obojczykowo-czaszkowym (1, 2). Szczególną sytuacją, kiedy obserwujemy zęby zatrzymane, jest obecność zębiaka w kościach szczęk. W niniejszej pracy przedstawiono opis przypadku zębiaka zestawnego zlokalizowanego w przednim odcinku trzonu żuchwy, związanego z zatrzymanym stałym siekaczem bocznym po stronie prawej.
Celem pracy było przedstawienie postępów leczenia interdyscyplinarnego chirurgiczno-ortodontycznego zębiaka zestawnego związanego z zatrzymanym stałym zębem siecznym bocznym żuchwy po stronie prawej oraz przegląd piśmiennictwa dotyczącego tego zagadnienia.
Analizie poddano przegląd piśmiennictwa z lat 1990-2016. Wykorzystano bazy medyczne PubMed i Medline. Użyto słów kluczowych: „ząb zatrzymany”, „zębiak”, „leczenie ortodontyczne”. Dodatkowo przeprowadzono manualne przeszukanie specjalistycznej literatury w dziedzinie ortodoncji i chirurgii szczękowo-twarzowej. Uwzględniono publikacje w języku polskim i angielskim.
Opis przypadku
Siedemnastoletnia pacjentka zgłosiła się do Poradni Ortodontycznej Radomskiego Szpitala Specjalistycznego (RSzS) w celu konsultacji i leczenia z powodu przetrwałego siekacza bocznego żuchwy po stronie prawej oraz wygórowania na wewnętrznej powierzchni trzonu żuchwy. W wywiadzie rodzinnym oraz wywiadzie ogólnomedycznym bez istotnych odchyleń. Nie zanotowano żadnych wcześniejszych urazów ani infekcji w przedniej okolicy żuchwy. W badaniu zewnątrzustnym nie stwierdzono nieprawidłowości. W badaniu wewnątrzustnym zaobserwowano uzębienie mieszane, a w żuchwie po prawej stronie: przetrwały ząb mleczny siekacz boczny, brak stałego siekacza bocznego oraz obrzmienie wewnętrznej powierzchni trzonu w odcinku przednim (ryc. 1a-e). Zęby sąsiadujące ze zmianą (siekacz centralny i kieł żuchwy strony prawej) wykazywały prawidłowy kolor oraz reakcję na chlorek etylu. Okoliczna błona śluzowa była gładka, różowa, wilgotna i lśniąca. W badaniu ortodontycznym stwierdzono tendencję do II klasy Angle’a i 1/2 II klasy kłowej po stronie prawej oraz I klasę Angle’a i I klasę kłową po stronie lewej, a także przesunięcie dolnej linii pośrodkowej 3 mm w stronę prawą oraz stłoczenia niewielkiego stopnia w obrębie zębów szczęki i żuchwy.
Ryc. 1a-e. Fotografie wewnątrzustne przed leczeniem ukazujące przetrwały mleczny ząb sieczny boczny żuchwy po stronie prawej
W badaniu radiologicznym na zdjęciu pantomograficznym (ryc. 2) uwidoczniono owalną zmianę otoczoną rąbkiem przejaśnienia i wypełnioną masą drobnych tworów, mogącą odpowiadać zębiakowi zestawnemu. Analiza cefalometryczna wykazała I klasę szkieletową i anteriorotację (ryc. 3). Wykonano także CBCT (tomografia wiązki stożkowej) żuchwy w celu dokładnej lokalizacji zmiany oraz zaplanowania leczenia. W CBCT nie stwierdzono resorpcji zębów sąsiadujących z guzem – przyśrodkowego siekacza i kła (ryc. 4).
Ryc. 2. Ortopantomogram – widoczny zębiak i zatrzymany stały siekacz boczny po prawej stronie w żuchwie
Ryc. 3. Wyniki analizy cefalometrycznej wg Steinera z modyfikacją Kaminka
Ryc. 4. CBCT uwidaczniające pozycję zmiany i zatrzymanego stałego zęba siecznego bocznego żuchwy po stronie prawej
Po badaniu klinicznym i radiologicznym postawiono rozpoznanie wstępne: zębiak zestawny w przednim odcinku żuchwy, zatrzymany ząb sieczny boczny żuchwy po stronie prawej. Plan leczenia obejmował postępowanie interdyscyplinarne, chirurgiczno-ortodontyczne. Zaplanowano dwuetapowe leczenie chirurgiczne. W pierwszym etapie wykonano chirurgiczne wyłuszczenie guza, natomiast w drugim etapie odsłonięcie zęba i przyklejenie do zęba zatrzymanego zaczepu ortodontycznego w celu przyłożenia siły ortodontycznej. Leczenie ortodontyczne zakładało odtworzenie miejsca dla zatrzymanego stałego siekacza bocznego żuchwy, a następnie wprowadzenie go do łuku zębowego poprzez przyłożenie siły ortodontycznej. Uzyskano pisemną zgodę pacjenta/rodziców pacjenta/opiekunów prawnych pacjenta.
Interdyscyplinarne leczenie chirurgiczno-ortodontyczne rozpoczęto od przyklejenia górnego i dolnego cienkołukowego aparatu stałego (zamki Elite Opti MIM 022 Roth). Zastosowano bierną sprężynkę w celu utrzymania miejsca po ekstrakcji przetrwałego mlecznego siekacza bocznego żuchwy po stronie prawej. Następnie wykonano pierwszy etap leczenia chirurgicznego w znieczuleniu ogólnym w związku z dużym rozmiarem zmiany zębopochodnej (12,4 mm) oraz niekorzystnym jej umiejscowieniem. Usunięto w całości guz żuchwy, a także ząb przetrwały. W badaniu histopatologicznym potwierdzono wstępną diagnozę: zębiak zestawny. Po 3 miesiącach w dolnym łuku zębowym założono łuk stalowy o średnicy 0,018 cala. Przeprowadzono drugi etap leczenia chirurgicznego, tzn. odsłonięcie zęba zatrzymanego i przyklejenie zaczepu ortodontycznego z wyprowadzeniem ligatury metalowej (ryc. 5). Następnie przeprowadzano aktywację ligatury metalowej podczas kolejnych wizyt ortodontycznych. Pięć miesięcy później, z powodu odklejenia zaczepu ortodontycznego, konieczne było przeprowadzenie ponownego zabiegu odsłonięcia zęba zatrzymanego.
Ryc. 5. Zdjęcie wewnątrzustne. Widoczny zatrzymany stały ząb sieczny boczny żuchwy po stronie prawej z przyklejonym zaczepem ortodontycznym
W trakcie dotychczasowego leczenia ortodontycznego wykonano trzy zdjęcia rentgenowskie celowane w okolicy zęba siecznego bocznego żuchwy po stronie prawej. Na pierwszym zdjęciu (12. miesiąc od rozpoczęcia leczenia) uwidoczniono poprawę pozycji zęba zatrzymanego i konieczność zmiany kierunku aktywacji. Na drugim i trzecim zdjęciu (17. i 22. miesiąc od rozpoczęcia leczenia) zaobserwowano progresję wyrzynania zęba zatrzymanego (ryc. 6a-c).
Ryc. 6a-c. Zdjęcia rentgenowskie zębowe przedstawiające poprawę pozycji zatrzymanego zęba w trakcie leczenia ortodontycznego
W chwili obecnej nadal trwa ortodontyczne sprowadzanie zęba zatrzymanego do łuku.
Dyskusja
Zębiaki są najczęściej występującymi zębopochodnymi guzami nowotworopodobnymi (20-67% wszystkich tego typu zmian) (3, 4). Zawierają one komponentę nabłonkową i mezenchymalną (5, 6), dlatego zaliczane są do mieszanych guzów zębopochodnych. Według Światowej Organizacji Zdrowia zębiaki można podzielić na dwa typy (7, 8):
– zębiak złożony (ang. complex odontoma, łac. odontoma complexum) – chaotyczna masa złożona z zębiny, cementu i szkliwa,
– zębiak zestawny (ang. compound odontoma, łac. odontoma compositum) – skupienie odontoidów, czyli tworów składających się ze szkliwa, cementu, zębiny i miazgi w prawidłowym układzie przypominającym drobne zęby (3, 9, 10).
Klinicznie można napotkać jeszcze: zębiaka mieszanego (guz zawierający zębiaka złożonego i zębiaka zestawnego) (11) i zębiaka wyrzniętego (obecnie uważany za zębiaka zestawnego, który uległ wyrznięciu). W literaturze podano jedynie kilka zębiaków wyrzniętych do jamy ustnej (3, 9, 12-16). Zębiaki uważane są przez WHO i Międzynarodową Agencję Badania Raka (International Agency for Research on Cancer – IARC) za zmiany hamartomatyczne, a nie prawdziwe zmiany nowotworowe (7, 17, 18). Mogą występować w przypadku rodzinnej polipowatości jelit (tzw. zespół Gardnera) (19), w zespole Hermana (17, 18, 20), w zespole znamion podstawnokomórkowych i w chorobie tangierskiej (9). Etiopatogeneza zębiaków nie jest poznana. Podejrzewa się etiologię urazową, infekcyjną lub uwarunkowaną genetycznie (3, 10). Zębiaki złożone stanowią 30% guzów zębopochodnych. Najczęściej są diagnozowane w 2. dekadzie życia (17). Występują nieznacznie częściej u mężczyzn (mężczyźni: 50,6%, kobiety: 49,4%) (21). Zębiaki zestawne stanowią według różnych źródeł 47-74% guzów zębopochodnych (17, 18, 22). Są diagnozowane wcześniej niż zębiaki złożone (tzn. 75% przypadków wykrywanych jest przed 20. r.ż.) (17, 21). Zębiaki są najczęściej związane z uzębieniem stałym (23, 24). Najczęstsza lokalizacja zębiaka złożonego to boczny odcinek trzonu żuchwy (25), a zębiaka zestawnego – przedni odcinek szczęki (9, 26). W prezentowanym przypadku zębiak zestawny zlokalizowany był nietypowo w przednim odcinku żuchwy.
Klinicznie zębiaki są niebolesne i wolnorosnące. Zazwyczaj diagnozowane są przypadkowo na badaniach radiologicznych, a najczęstszym pierwszym objawem zębiaków są zaburzenia wyrzynania zębów (10-40%) (4, 27). Inne to: przemieszczenia zębów sąsiednich, rozdęcie wyrostka zębodołowego (11, 17, 18, 28, 29), bardzo rzadko ból i stan zapalny (3). Opisana w niniejszym artykule pacjentka zgłosiła się do RSzS z powodu przetrwałego mlecznego siekacza bocznego żuchwy strony prawej i nieznacznego wygórowania w tej okolicy. Obraz radiologiczny zębiaka złożonego zależy od stadium rozwoju. Etap wczesny to niecharakterystyczne przejaśnienie, następnie słabo wysycony twór o nieregularnym kształcie, ostatecznie silnie wysycona amorficzna masa tkanek twardych zęba otoczona cienkim rąbkiem przejaśnienia (30, 31).
Obraz radiologiczny zębiaka zestawnego jest patognomoniczny: okrągła lub owalna zmiana otoczona rąbkiem przejaśnienia wypełniona drobnymi, często zniekształconymi ząbkami (32). Resorpcja zębów sąsiadujących z guzem jest rzadka (4). Zębiaki należy różnicować z włókniakiem szkliwiakowym, włókniakozębiakiem szkliwiakowym i zębiakoszkliwiakiem (21, 33).
Leczenie z wyboru to doszczętne usunięcie zębiaka. Niezbędne jest wykonanie badania histopatologicznego wyciętego guza (4, 16, 34). Towarzyszący ząb zatrzymany można pozostawić, jeśli nie koliduje to z radykalnością zabiegu chirurgicznego, istnieje możliwość wprowadzenia zęba do łuku zębowego pacjenta, a ząb zatrzymany nie wykazuje cech resorpcji (4). Wciąż nie rozstrzygnięto, czy można pozostawić ząb zatrzymany, jeżeli jest on zlokalizowany w bezpośrednim sąsiedztwie guza lub występuje w nim resorpcja (35). Termin zabiegu po zdiagnozowaniu zębiaka jest uzależniony od wieku dziecka. Według niektórych badaczy, jeżeli to możliwe, należy odroczyć zabieg do czasu, aż korzenie zębów stałych sąsiadujących ze zmianą osiągną przynajmniej połowę długości (24). Natomiast Kaban (36) twierdzi, iż istnieje małe prawdopodobieństwo uszkodzenia zębów sąsiadujących z guzem, o ile zabieg zostanie przeprowadzony z należytą ostrożnością, a zęby są oddzielone przegrodą kostną od zębiaka. Morning zaleca wczesne usunięcie zębiaka (37). Według Ashkenazi i wsp. szanse na samoistne wyrznięcie zęba zatrzymanego maleją o 2% z każdym miesiącem zwłoki (38).
Rokowanie dotyczące zębiaków jest bardzo dobre (7). Wznowa występuje bardzo rzadko, najczęściej zdarza się w przypadku zębiaków w niezmineralizowanym stadium rozwoju (9, 39, 40). Konieczna jest kontrola kliniczna i radiologiczna (34). Natomiast według badań An i wsp. szanse na zachowanie zębów zatrzymanych z powodu zębiaka maleją wraz z wiekiem pacjenta. Zależność ta jest istotna statystycznie (p < 0,01). W grupie młodszych pacjentów, poniżej 9. roku życia, zachowano 100% zębów zatrzymanych, natomiast u pacjentów powyżej 30. roku życia usunięto wszystkie zęby zatrzymane związane z zębiakiem (35). Częste zaburzenia zgryzowe związane z występowaniem zębiaka powodują konieczność następowego leczenia ortodontycznego (17).
W przypadku zachowania zęba zatrzymanego związanego z zębiakiem postępowanie może być dwojakie: pozostawienie zęba do samoistnego wyrznięcia (po odsłonięciu zęba zatrzymanego lub bez odsłonięcia zęba zatrzymanego) lub przyłożenie siły ortodontycznej, w celu wprowadzenia zęba zatrzymanego do łuku zębowego, już podczas zabiegu wyłuszczenia zębiaka. Szanse na samoistne wyrznięcie zęba zatrzymanego wahają się według autorów od 32% (Tomizawa i wsp., Ashkenazi i wsp.) do 45% (Morning) (37, 38, 40). Badacze sugerują różne kryteria, które powinny być brane pod uwagę przy planowaniu postępowania dotyczącego zęba zatrzymanego związanego z zębiakiem. Niektórzy wskazują, iż szanse na samoistne wyrzynanie zęba zatrzymanego rosną, jeżeli guz ma małe rozmiary, pozycja i kształt zęba zatrzymanego nie odbiegają znacznie od normy, ząb zatrzymany ma niezakończony rozwój korzenia, istnieje wystarczająca ilość miejsca w łuku zębowym (41, 42). Hisatomi i wsp. wskazują, że zaplanowanie postępowania z zębem zatrzymanym zależy od stopnia rozwoju korzenia zęba zatrzymanego w chwili usunięcia zębiaka, chociaż ząb zatrzymany może wyrznąć się w nieprawidłowej pozycji (43). Według wielu autorów zakończony rozwój korzenia zęba jest wskazaniem do zastosowania siły ortodontycznej podczas operacji usuwania zmiany (41, 44-46).
Z badania Ashkenazi i wsp. wynika, iż w prognozowaniu samoistnego wyrznięcia zęba zatrzymanego mogą mieć znaczenie: (1) kąt między długą osią zęba zatrzymanego i linią szwu podniebiennego, (2) przemieszczenie wierzchołka zęba zatrzymanego. W swoich badaniach wykluczyli jednak korelację pomiędzy szansą na samoistne wyrznięcie zęba zatrzymanego w zależności od stopnia rozwoju korzenia zęba zatrzymanego. Ashkenazi i wsp. wykazali także, że na samoistne wyrzynanie zęba zatrzymanego ma wpływ kształt przeszkody. Zęby nadliczbowe o nieregularnym kształcie i zębiaki zmniejszają szanse na spontaniczne wyrzynanie zęba zatrzymanego. Stopień spontanicznej erupcji zębów zatrzymanych związanych z zębem zatrzymanym o nieregularnym kształcie i związanych z zębiakiem był 85% mniejszy niż zębów zatrzymanych związanych z formą stożkową, zębami dodatkowymi o prawidłowym kształcie lub tylko o zmniejszonych rozmiarach (38).
Badacze wciąż dyskutują, czy siła ortodontyczna w celu sprowadzenia zęba zatrzymanego do łuku zębowego powinna być przyłożona w trakcie operacji wyłuszczenia zębiaka, czy w późniejszym terminie. Tomizawa i wsp. badali grupę dzieci w przedziale wiekowym: od 14. miesiąca do 14. roku życia. Zaproponowali 3-miesięczny czas oczekiwania po operacji usunięcia guza na samoistne wyrznięcie zęba zatrzymanego (40). Iatrou i wsp. oraz Ashkenazi i wsp. proponują natomiast, aby siłę ortodontyczną zastosować jednoczasowo z zabiegiem wyłuszczenia guza, żeby uniknąć drugiej operacji (45).
W prezentowanym przypadku zdecydowano o przeprowadzeniu leczenia chirurgicznego w dwóch etapach z powodu dużej wielkości zębiaka i jego lokalizacji. W drugim etapie odsłonięto ząb zatrzymany i przyklejono zaczep, gdyż prognoza dotycząca jego samoistnego wyrznięcia była niekorzystna (wiek pacjentki, zakończony rozwój korzenia, zakrzywiony wierzchołek korzenia, przemieszczenie zęba zatrzymanego).Na ostatnim zdjęciu RTG nie uwidoczniono wznowy zębiaka, natomiast zaobserwowano znaczną poprawę położenia zęba zatrzymanego.
Wnioski
Wczesna diagnoza zębiaków umożliwia mniej skomplikowane i tańsze leczenie (24, 38, 47). Słuszne wydaje się zalecenie Kodali i wsp. dotyczące rutynowego wykonywania zdjęć pantomograficznych w celu wczesnego wykrycia tego zębopochodnego guza niezłośliwego (48). An i wsp. proponują wykonywanie pantomogramu w 1. i 2. dekadzie życia (35). Plan leczenia powinien być ustalony indywidualnie dla każdego pacjenta, aby w miarę możliwości zachować wszystkie zęby zatrzymane. Wskazane są dalsze badania dotyczące prognozowania zachowania zębów zatrzymanych związanych z odontomą.
Piśmiennictwo
1. Kryst L (red.): Chirurgia szczękowo-twarzowa. Wyd. V. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.
2. Szpringer-Nodzak M, Wochna-Sobańska M (red.): Stomatologia wieku rozwojowego. Wyd. IV. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.
3. Ferrer Ramírez MJ, Silvestre Donat FJ, Estelles Ferriol E et al.: Recurrent infection of a complex odontoma following eruption in the mouth. Med Oral 2001; 6(4): 269-275.
4. Kämmerer PW, Schneider D, Schiegnitz E et al.: Clinical parameter of odontoma with special emphasis on treatment of impacted teeth-a retrospective multicentre study and literature review. Clin Oral Investig 2016; 20(7): 1827-1835.
5. Thompson L: World Health Organization classification of tumours: pathology and genetics of head and neck tumours. Ear Nose Throat J 2006; 85(2): 74.
6. Reichart PA, Philipsen HP, Sciubba JJ: The new classification of head and neck tumours (WHO) – any changes? Oral Oncol 2006; 42(8): 757-758.
7. Barnes L, Everson J, Reichart P, Sidransky D: Pathology and Genetics of Head and Neck Tumors. IARC Press 2005; 285: 310-311.
8. Kruś S: Patomorfologia dla stomatologów. Wyd. I. Wydawnictwo Medyczne Med Tour Press International, Warszawa 1997.
9. Amado Cuesta S, Gargallo Albiol J, Berini Aytès L, Gay Escoda C: Review of 61 cases of odontoma. Presentation of an erupted complex odontoma. Med Oral 2003; 8(5): 366-373.
10. Katz RW: An analysis of compound and complex odontomas. ASDC J Dent Child 1989; 56(6): 445-449.
11. Tyangi P, Singla S: Complex composite odontoma. J Clin Pediatr Dent 2010; 3(2): 117-120.
12. Amailuk P, Grubor D: Erupted odontoma: case report of 15-year-old Sudanese boy with a history of traditional dental mutilation. Br Dent J 2008; 204: 11-14.
13. Serra-Serra G, Berini-Aytès L, Gay-Escoda C: Erupted odontomas: a report of three cases and review of the literature. Med Oral Patol Oral Cir Bucal 2009; 14(6): E299-E303.
14. Ragalli CC, Ferreria JL, Blasco F: Large erupting complex odontoma. Int J Oral Maxillofac Surg 2000; 29(5): 373-374.
15. Ajike SO, Adekeye EO: Multiple odontomas in the facial bones. A case report. Int J Oral Maxillofac Surg 2000; 29(6): 443-444.
16. Bereket C, Çakır-Özkan N, Şener I et al.: Complex and compound odontomas: Analysis of 69 cases and a rare case of erupted compound odontoma. Niger J Clin Pract 2015; 18(6): 726-730.
17. Kaczmarzyk T, Stypułkowska J, Tomaszewska R, Czopek J: Nowotwory zębopochodne i guzy nowotworopodobne kości szczękowych. Wyd. I. Wydawnictwo Kwintesencja, Warszawa 2009.
18. Tuczyńska A, Bartosik D, Abu-Fillat Y et al.: Compound odontoma in the mandible-case study and literature review. Dev Period Med 2015; 19(4): 484-489.
19. Stypułkowska J: Nowotwory zębopochodne i zmiany nowotworopodobne kości szczękowych. Studium kliniczne i ocena wyników leczenia. Folia Med Crac 1998; 39: 35-141.
20. Soluk Tekkesin M, Pehlivan S, Olgac V et al.: Clinical and histopathological investigation of odontomas: Review of the literature and presentation of 160 cases. J Oral Maxillofac Surg 2012; 70: 1358-1361.
21. Hidalgo Sánchez O, Leco Berroca ML, Martínez González JM: Metaanalysis of the epidemiology and clinical manifestations of odontomas. Med Oral Patol Oral Cir Bucal 2008; 13(11): E730-E734.
22. Buchner A, Merrell PW, Carpenter WM: Relative frequency of central odontogenic tumors: a study of 1088 cases from Northern California and comparison to studies from other parts of the Word. J Oral Maxillofac Sur 2006; 64(9): 1343-1352.
23. Mathew AK, Shenai P, Chatra I et al.: Compound odontoma in decidous dentition. Ann Med Health Sci Res 2013; 3(2): 285-287.
24. de Oliveira BH, Campos V, Marçal S: Compound odontoma-diagnosis and treatment: three case reports. Pediatr Dent 2001; 23(2): 151-157.
25. Murphy C, O’Connell JE, Cotter E, Kearns G: Management of large erupting complex odontoma in maxilla. Case Rep Pediatr 2014; 963962. DOI: 10.1155/2014/963962.
26. Abdul M, Pragati K, Yusuf C: Compound composite odontoma and its management. Case Rep Dent 2014; 107089. DOI: 10.1155/2014/107089.
27. Pippi R: Odontomas and supernumerary teeth: is there a common origin? Int J Med Sci 2014; 11(12): 1282-1297.
28. Khan N, Shrivastava N, Shrivasava TV, Samadi FM: An unusual case of compound odontoma associated with maxillary impacted central incisor. Natl J Maxillofac Surg 2014; 5(2): 192-194.
29. Raval N, Metha D, Vachhrajani K, Nimavat A: Erupted odontoma: a case report. JCDR 2014; 8(7): 10-11.
30. Garcia-Consuegra L, Junquera LM, Albertos JM, Rodriguez O: Odontomas. A clinical-histological and retrospective epidemiological study of 46 cases. Med Oral 2000; 5(5): 367-372.
31. Reichart PA, Philipsen HP: Odontogenic tumors and allied lesions. Quintessence Publishing, USA 2004.
32. Janas A, Grzesiak-Janas G: Zębiaki złożone. Dent Med Probl 2005; 42(3): 425-429.
33. Martín-Granizo-López R, López-García-Asenjo J, De-Pedro-Marina M, Domínguez-Cuadrado L: Odontoameloblastoma: a case report and a review of the literature. Med Oral 2004; 9(4): 340-344.
34. Iwamoto O, Harada H, Kusukawa J, Kameyama TJ: Multiple odontomas of the mandible: a case report. Oral Maxillofac Surg 1999; 57(3): 338-341.
35. An S, An C, Choi K: Odontoma: a retrospective study of 73 cases. Imaging Sci Dent 2012; 42: 77-81.
36. Kaban LB: Pediatric Oral and Maxillofacial Surgery. Saunders, Philadelphia 1995: 111-112.
37. Morning P: Impacted teeth in relation to odontomas. Int J Oral Surg 1980; 9(2): 81-91.
38. Ashkenazi M, Greenberg BP, Chodik G et al.: Postoperative prognosis of unerupted teeth after removal of supernumerary teeth or odontomas. Am J Orthod Dentofacial Orthop 2007; 131: 614-619.
39. Ledesma-Montes C, Perez-Bache A, Garcès-Ortíz M: Gingival compound odontoma. Int J Oral Maxillofac Surg 1996; 25(4): 296-297.
40. Tomizawa M, Otsuka Y, Noda T: Clinical observations of odontomas in Japanese children: 39 cases including one recurrent case. Int J Paediatr Dent 2005; 15(1): 37-43.
41. Kamakura S, Matsui K, Katou F et al.: Surgical and orthodontic management of compound odontoma without removal of the impacted permanent tooth. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2002; 94(5): 540-542.
42. Nagaraj K, Upadhyay M, Yadav S: Impacted maxillary central incisor, canine, and second molar with 2 supernumerary teeth and an odontoma. Am J Orthod Dentofacial Orthop 2009; 135(3): 390-399.
43. Hisatomi MD, Asaumi JI, Konouchi H et al.: A case of complex odontoma associated with impacted lower deciduous second molar and analysis of the 107 odontomas. Oral Dis 2002; 8(2): 100-105.
44. Oliver RG, Hodhges CGL: Delayed eruption of maxillary central incisor associated with an odontome: report of case. ASCD J Dent Child 1988; 55: 368-371.
45. Iatrou I, Vardas E, Theologie-Lygidakis N, Leventis M: A retrospective analysis of the characteristics, treatment and follow-up of 26 odontomas in Greek children. J Oral Sci 2010; 52(3): 439-447.
46. Kokich VG, Mathews DP: Surgical and orthodontic management of impacted teeth. Dent Clin North Am 1993; 37(2): 181-204.
47. Mupparapu M, Singer SR, Rinaggio J: Complex odontoma of unusual size involving the maxillary sinus: report of a case and review of CT and histopathologic features. Quintessence Int 2004; 35(8): 641-645.
48. Kodali RM, Venkat Suresh B, Ramanjaneya Raju P, Vora SK: An Unusual Complex Odontoma. J Maxillofac Oral Surg 2010; 9(3): 314-317.
otrzymano: 2018-02-09
zaakceptowano do druku: 2018-03-01

Adres do korespondencji:
*Diana Karolak
Poradnia Ortodoncji Radomski Szpital Specjalistyczny im. dr. Tytusa Chałubińskiego
ul. Lekarska 4, 26-600 Radom
tel. +48 (22) 361-55-24
d.karolak@interia.pl

Nowa Stomatologia 1/2018
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Pozostałe artykuły z numeru 1/2018: