Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 2/2018, s. 128-132 | DOI: 10.25121/MR.2018.21.2.128
Mariusz Bodnar, Joanna Mazurkiewicz, Jacek Różański
Zmiany w EKG o charakterze przerostu lewej komory z zaburzeniami repolaryzacji – możliwe trudności diagnostyczne na podstawie opisu przypadku
ECG changes in left ventricular hypertrophy with repolarization disorders – possible diagnostic difficulties based on the case description
Klinika Nefrologii, Transplantologii i Chorób Wewnętrznych, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
Summary
Electrocardiographic changes of the nature of left ventricular hypertrophy with repolarization abnormalities may cause some diagnostic difficulties in the outpatient setting resulting from the etiology of changes. Chronic kidney disease (CKD) is a global public health problem that shortens lifespan, primarily by increasing risk of cardiovascular disease. Left ventricular hypertrophy (LVH) is a common pattern of cardiovascular injury in CKD that affects up to 75% of individuals by the time they reach end-stage renal disease. By promoting heart failure and atrial and ventricular arrhythmias, LVH is a powerful risk factor for cardiovascular events and death. The complex pathogenesis of LVH involves ventricular pressure and volume overload and the electrocardiographic record alone may sometimes suggest suspicion of an acute coronary syndrome. In this paper, we describe the case of a 39-year-old patient who was referred to the Cardiology Clinic with a preliminary diagnosis of „infarctus myocardia in evolution”, however, the final diagnosis was chronic kidney disease in stage 5 on a base of hypertensive nephropathy (not biopsy proven).
Opis przypadku
Pacjent 39-letni zgłosił się do lekarza rodzinnego z powodu złego samopoczucia, duszności, bólu w klatce piersiowej. Ból miał charakter kłucia o zmiennym nasileniu, występował od kilku dni. Podobne dolegliwości pacjent odczuwał 14 dni wcześniej. Dotychczas nie przyjmował żadnych leków. W wywiadzie nadciśnienie tętnicze rozpoznane rok wcześniej. Pacjent codziennie wypija 3 piwa, pali około 10 papierosów dziennie.
W badaniu przedmiotowym w gabinecie lekarza rodzinnego stwierdzono podwyższone wartości ciśnienia tętniczego do 180/100 mmHg. Osłuchowo nad płucami szmer pęcherzykowy prawidłowy, ściszony u podstawy obu płuc. Bez obrzęków obwodowych. W EKG ujemne załamki T w odprowadzeniach I, aVL, V3-V6 (ryc. 1-4).
Ryc. 1. Elektrokardiogram wykonany w gabinecie lekarza rodzinnego. Odprowadzenia I, II, III
Ryc. 2. Elektrokardiogram wykonany w gabinecie lekarza rodzinnego. Odprowadzenia aVR, aVL, aVF
Ryc. 3. Elektrokardiogram wykonany w gabinecie lekarza rodzinnego. Odprowadzenia V1, V2, V3
Ryc. 4. Elektrokardiogram wykonany w gabinecie lekarza rodzinnego. Odprowadzenia V4, V5, V6
Po wykonaniu EKG pacjent został skierowany przez lekarza rodzinnego transportem medycznym na izbę przyjęć Kliniki Kardiologii z rozpoznaniem „infarctus myocardii in evolution”. W kardiologicznej izbie przyjęć potwierdzono podwyższone wartości ciśnienia tętniczego rzędu 180/100 mmHg. W EKG zapis stabilny względem wykonanego w POZ (ryc. 5, 6).
Ryc. 5. Elektrokardiogram wykonany w izbie przyjęć. Odprowadzania kończynowe
Ryc. 6. Elektrokardiogram wykonany w izbie przyjęć. Odprowadzenia przedsercowe
W trakcie pobytu w izbie przyjęć przeprowadzono ponadto badania laboratoryjne (tab. 1-3) oraz obrazowe.
Tab. 1. Badania laboratoryjne
ParametrWynikNormaJednostka
RBC3,434,5-5,5T/l
HGB6,48,5-11mmol/l
WBC8,194-10G/l
PLT218150-400G/l
INR1,08  
Troponina-I metoda ELFA0,04< 0,1ug/l
Kinaza fosfokreatynowa – izoenzym MB251-24U/l
N końcowy peptyd natriuretyczny typu B231010-125pg/ml
GFR680-120ml/min/1,73 m2
Kreatynina9,310,72-1,25mg/dl
Mocznik18019-44mg/dl
K+4,73,5-5,1mmol/l
Na+141136-145mmol/l
CL-11198-110mmol/l
ASPAT165-40U/l
ALAT135-40U/l
PTH427,815-65pg/ml
Wapń całkowity1,682,23-2,5mmol/l
Tab. 2. Wynik gazometrii krwi tętniczej
pH7,31
pCO229 mmHg
pO2134 mmHg
Na+139 mmol/L
K+4,7 mmol/L
Ca ++0,88 mmol/L
HCO3–14,6 mmol/L
HCO3 std16,7 mmol/L
Glukoza90 mg/dl
Mleczany0,5 mmol/L
Hematokryt28%
BE ecf-11,7 mmol/L
BE (B)-10,9
SO2c99%
THbc8,7 g/dl
Tab. 3. Wynik badania na obecność przeciwciał przeciwko granulocytom (pANCA, cANCA) w surowicy krwi metodą ELISA
Przeciwciała przeciwkoRatioWynik
PR3 (proteinaza 3)0,07negatywny
Laktoferryna0,068negatywny
MPO (mieloperoksydaza)0,064negatywny
Elastaza0,064negatywny
Katepsyna G0,039negatywny
BPI 0,043negatywny
Ratio:
< 1 wynik negatywny
1-2 wynik słabo pozytywny
2-5 wynik pozytywny
> 5 wynik wysoko pozytywny
BPI (ang. bacterial permeability increasing protein) – białko o właściwościach bakteriobójczych zwiększające przepuszczalność
Ultrasonografia serca
Lewa komora powiększona, o nieco obniżonej globalnej frakcji skurczowej, EF ok. 45-50%, akineza podstawnego segmentu ściany dolnej i tylnej części przegrody międzykomorowej. Hipokineza połowy przykoniuszkowej ściany przedniej i przegrody międzykomorowej. Zastawki z drobnymi, nieistotnymi zmianami, NM (++/+++), NT (++), podwyższone RVSP do 46 mmHg, napływ płucny normooporowy, osierdzie bez zmian, zwiększona ilość płynu w obu jamach opłucnowych.
Ultrasonografia jamy brzusznej
Nerki o nieregularnych zarysach. Nerka prawa długości 85 mm, kora szerokości 14 mm. Nerka lewa o wymiarze podłużnym 85 mm, kora szerokości 12-14 mm, kora o lekko podwyższonej echogeniczności w obu nerkach, o częściowo zatartej strukturze. Wątroba jednorodna. Drogi żółciowe, trzustka i śledziona w normie. Pęcherz moczowy niewypełniony.
Rozpoznanie
W badaniach laboratoryjnych z odchyleń od normy stwierdzono niedokrwistość, kwasicę metaboliczną, wysokie wartości stężenia mocznika oraz kreatyniny, podwyższone stężenie parathormonu, podwyższone stężenie fosforanów w surowicy oraz obniżone stężenie wapnia całkowitego. W badaniu USG jamy brzusznej uwidoczniono nerki o zmniejszonych wymiarach i częściowo zatartej strukturze korowo-rdzeniowej. Całokształt obrazu klinicznego i odchylenia w badaniach dodatkowych wskazują na przewlekły proces, na ich podstawie rozpoznano przewlekłą chorobę nerek w stadium V.
Ponadto w badaniach laboratoryjnych zwracało uwagę znacznie podwyższone stężenie NT-proBNP przy prawidłowych wartościach stężeń troponiny sercowej oraz CK-MB. W połączeniu z klinicznymi cechami przewodnienia pacjenta (płyn w obu jamach opłucnowych oraz wysokie wartości ciśnienia tętniczego) pozwalają podejrzewać niewydolność układu krążenia związaną z przeciążeniem objętościowym serca. W badaniu USG serca opisano przerost lewej komory z zaburzeniami kurczliwości oraz obniżoną frakcją wyrzutową.
Dalsze leczenie
Rozpoczęto leczenie nerkozastępcze, które ustalono w schemacie hemodializoterapii metodą przerywaną według programu stałego, włączono do leczenia leki hipotensyjne. W wyniku zastosowanej terapii uzyskano znaczną poprawę samopoczucia pacjenta, normalizację wartości ciśnienia tętniczego, ustąpienie dolegliwości bólowych w klatce piersiowej. Jednocześnie rozpoczęto badania kwalifikacyjne do zabiegu przeszczepienia nerki.
Omówienie
Obraz kliniczny pacjenta z niespecyficznymi zmianami w EKG, w połączeniu z dolegliwościami bólowymi w klatce piersiowej może budzić podejrzenie ostrego zespołu wieńcowego. W omawianym przypadku po wykonaniu badań diagnostycznych wykluczono ostry zespół wieńcowy, wyniki wskazywały na przewlekłą chorobę nerek i nieleczone nadciśnienie tętnicze. W kolejnych badaniach EKG utrzymywały się zmiany (ujemne załamki T w odprowadzeniach przedsercowych) pomimo stosowanego leczenia hipotensyjnego oraz nerkozastępczego.
Na podstawie całości obrazu klinicznego rozpoznano przewlekłą chorobę nerek w stadium V (spełnione kryterium eGFR trwale obniżonego < 15 ml/min/1,73 m2). Nadciśnienie tętnicze najprawdopodobniej było jednostką chorobową występującą pierwotnie, prowadząc do uszkodzenia nerek oraz mięśnia sercowego. Utrzymujące się zmiany w EKG oraz przerost lewej komory z zaburzeniami kurczliwości opisywany w USG serca najprawdopodobniej świadczą o długotrwałym występowaniu nadciśnienia tętniczego z przebudową mięśnia sercowego w jego przebiegu. Opisany przypadek kliniczny uprawnia do rozpoznania przewlekłej choroby nerek w stadium V na tle nefropatii nadciśnieniowej (niepotwierdzonej biopsyjnie z powodu zbyt małych wymiarów nerek z zatarciem struktury korowo-rdzeniowej, co niosło wysokie ryzyko uzyskania bioptatu niediagnostycznego w ocenie histopatologicznej).
Pacjent spełniał elektrokardiograficzne kryteria rozpoznania przerostu lewej komory z zaburzeniami okresu repolaryzacji, które przedstawione są poniżej.
Kryteria przerostu lewej komory z zaburzeniami okresu repolaryzacji
Poniżej przedstawiono najczęściej stosowane kryteria przerostu lewej komory z zaburzeniami okresu repolaryzacji (dawniej przerostu i przeciążenia lewej komory) w codziennych opisach EKG.
U pacjentów bez zaburzeń przewodzenia śródkomorowego (blok przedniej wiązki, pełny blok prawej i lewej odnogi pęczka Hisa) spełnienie przynajmniej jednego z poniższych warunków wystarcza do rozpoznania przerostu lewej komory:
R w aVL > 1,1 mV (11 mm),
R w I + S w III > 2,5 mV (25 mm),
R w V5 lub V6 > 2,6 mV (26 mm),
S w V1 + R w V5 lub V6 > 3,5 mV (35 mm),
S w V2 + R w V5 lub V6 > 4,5 mV (45 mm),
S w V3 + R w aVL > 2,8 mV (28 mm) mężczyźni,
S w V3 + R w aVL > 2,0 mV (20 mm) (kobiety) (2).
Trudności diagnostyczne
Czułość i swoistość kryteriów przerostu lewej komory mają swoje ograniczenia, szczególnie widoczne, gdy stosuje się je u pacjentów z zaburzeniami przewodzenia śródkomorowego. Stosując kryteria amplitudowe, należy pamiętać, że na woltaż załamków zespołu QRS (zwiększenie lub zmniejszenie amplitudy) wpływa wiele czynników dodatkowych:
– wiek – u osób poniżej 40. r.ż. obserwuje się większe amplitudy załamków w odprowadzeniach przedsercowych w stosunku do osób starszych,
– płeć – normy wysokości załamków R i S są niższe dla kobiet, co uwzględniają niektóre z powyżej przedstawionych kryteriów przerostu,
– budowa ciała – budowa klatki piersiowej, grubość tkanki podskórnej, obecność płynu w worku osierdziowym bądź okołosercowej tkanki tłuszczowej wpływają na amplitudę załamków elektrokardiogramu. Problem dotyczy przede wszystkim osób bardzo szczupłych (wzrost amplitudy) i bardzo otyłych (zmniejszenie amplitudy),
– rasa – u pacjentów rasy czarnej amplitudy załamków R i S są zazwyczaj zwiększone (2).
Trudności dotyczą również zapisów z cechami przerostu i obecnością załamków Q. Obecność patologicznych załamków Q w przynajmniej dwóch sąsiednich odprowadzeniach należy opisywać jako podejrzenie martwicy.
Uwagi
Liczba proponowanych kryteriów jest duża i ma zastosowanie jako algorytmy diagnostyczne w aparatach EKG.
W przypadku niezupełnych bloków odnóg stosuje się kryteria jak u pacjentów bez zaburzeń przewodzenia śródkomorowego. U pacjentów z przerostem lewej komory mogą również występować inne zmiany zapisu EKG, takie jak:
– załamki P – cechy przerostu (nieprawidłowości) lewego przedsionka,
– zespoły QRS:
– oś elektryczna zwykle poniżej 0 stopni,
– czas trwania QRS – zespoły QRS mogą mieć czas trwania przekraczający 110 ms i więcej, nie spełniając kryteriów bloku całkowitego prawej lub lewej odnogi. Dla rozpoznania przerostu stosuje się wówczas kryteria przedstawione powyżej – dla pacjentów bez zaburzeń przewodzenia śródkomorowego,
– wydłużenie czasu do szczytu załamka R w odprowadzeniach V4-V6 (2).
Okres repolaryzacji
U pacjentów z przerostem lewej komory bardzo często obserwuje się różne zmiany okresu repolaryzacji, które należy uwzględniać w opisie EKG.
Przy obecności przerostu znacznego stopnia często obserwuje się skośne do dołu (zstępujące) obniżenie odcinka ST z reguły zaczynające się obniżonym punktem J oraz niesymetryczny ujemny (ujemno-dodatni) załamek T w odprowadzeniach kończynowych (najczęściej I i aVL) i przedsercowych V4-V6. Obniżeniom ST mogą towarzyszyć uniesienia ST w odprowadzeniach V1-V3 niekiedy przekraczające kryteria uniesienia ST stosowane w diagnostyce ostrych zespołów wieńcowych (2).
Rzadszymi formami zmian okresu repolaryzacji u pacjentów z przerostem lewej komory są:
– wklęsłe uniesienia odcinka ST z dodatnimi (czasami wysokimi) załamkami T w odprowadzeniach V4-V6,
– w przypadku gdy cechom przerostu lewej komory towarzyszą zmiany okresu repolaryzacji, opisuje się to jako „cechy przerostu lewej komory z wtórnymi zmianami ST-T” (dawniej opisywane jako cechy przerostu i przeciążenia lewej komory).
W obrazie zmian okresu repolaryzacji może się także pojawić ujemna lub wysoka dodatnia fala U.
Obserwuje się również wydłużenie odstępu QTc (2).
Piśmiennictwo
1. Grabner A, Amaral AP, Schramm K et al.: Activation of Cardiac Fibroblast Growth Factor Receptor 4 Causes Left Ventricular Hypertrophy. Cell Metabolism 2015; 22(6): 1020-1032.
2. Baranowski R, Wojciechowski W: Atlas EKG. Tom 1. Via Medica, Gdańsk 2012: 109.
otrzymano: 2018-04-05
zaakceptowano do druku: 2018-04-26

Adres do korespondencji:
Mariusz Bodnar
Klinika Nefrologii, Transplantologii i Chorób Wewnętrznych Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
al. Powstańców Wielkopolskich 72
70-111 Szczecin
tel.: +48 (91) 466-11-96
mariusz.m.bodnar@gmail.com

Medycyna Rodzinna 2/2018
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna

Pozostałe artykuły z numeru 2/2018: