Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Anestezjologia Intensywna Terapia 2/2002, s. 135-140
Włodzimierz Dziubdziela1, Przemysław Jałowiecki2
Receptory alfa-2-adrenergiczne i ich agoniści w praktyce anestezjologicznej
Alpha-2 adrenergic receptors and their agonists in anaesthesiological practice
1 Oddział Anestezjologii;
ordynator: dr n. med. W. Dziubdziela – Szpital Miejski Nr 1 w Sosnowcu,
2 Oddział Kliniczny Anestezjologii i Intensywnej Terapii;
kierownik: dr hab. n. med. P. Jałowiecki – Katedra Anestezjologii i Intensywnej Terapii Śl. AM w Katowicach
Słowa kluczowe: alfa-2-receptor, klonidyna.
Od przeszło trzydziestu lat, zarówno w zakresie nauk podstawowych jak i klinicznych, prowadzone są intensywne badania naukowe dotyczące substancji wykazujących działanie agonistyczne w stosunku do receptorów alfa-2-adrenergicznych. Zainteresowanie tymi środkami nie wynika jedynie z ich potencjalnej przydatności w codziennej praktyce anestezjologicznej. Na podstawie wielu obiektywnych przesłanek przypuszcza się również, że dokładne poznanie tej grupy leków może przyczynić się do wyjaśnienia mechanizmów związanych z działaniem anestetyków na poziomie molekularnym [1].
RECEPTORY ALFA-2-ADRENERGICZNE
Współczesna wiedza dotycząca receptorów adrenergicznych powstała w oparciu o prace Ahlquista, który już w 1948 roku wyróżnił dwa ich rodzaje: alfa i beta. Dalsze badania wskazały na większe zróżnicowanie obu wymienionych grup na podtypy określane jako alfa-1 i alfa-2 oraz beta-1 i beta-2. Podstawą tego podziału była odmienność odpowiedzi fizjologicznych na działanie różnych amin katecholowych. W odniesieniu do receptorów alfa, teoria o ich zróżnicowaniu została ostatecznie potwierdzona w momencie odkrycia takich wybiórczych antagonistów jak: prazosyna, yohimbina czy oksymetazolina [2]. Prace z zakresu biologii molekularnej i farmakologii prowadzone w późniejszym okresie stały się podstawą do wyodrębnienia w wielu tkankach, u różnych ssaków podtypów receptora alfa-2-adrenergicznego. Ostatecznie przyjęto istnienie przynajmniej trzech różnych izoreceptorów farmakologicznych (alfa-2A, alfa-2B, alfa-2C), odpowiadających biologicznym cząsteczkom (alfa-2-C10, alfa-2-C4, alfa-2-C2) określonym przez lokalizację odpowiednich genów receptorowych na ludzkich chromosomach 10, 4 i 2. Wiele faktów wskazuje na obecność również czwartego podtypu omawianych receptorów (alfa-2D) [3]. Izoreceptory alfa-2 rozmieszczone są w całym ustroju, ale każdy z nich odpowiedzialny jest za inne następstwa fizjologiczne. Ich lokalizacja obejmuje przede wszystkim: część presynaptyczną zakończeń nerwów sympatycznych i neuronów noradrenergicznych ośrodkowego układu nerwowego; część postsynaptyczną receptorów w wątrobie, trzustce, nerkach, płytkach krwi i oku; rdzeń przedłużony, miejsce sinawe, jądra podsinawe, nerw błędny oraz rogi grzbietowe rdzenia kręgowego, szczególnie substancję galaretowatą. Receptor alfa-adrenergiczny wykazuje podobieństwo do innych receptorów dla neurotransmiterów i składa się z pojedynczego łańcucha polipeptydowego, przeplatającego siedem razy błonę komórkową. Łańcuch ten zawiera sektory hydrofobowe i hydrofilne, a siedem wewnątrzbłonowych części hydrofobowych posiada podobną podstawową budowę, jak każdy receptor adrenergiczny, co sugeruje, że jest to miejsce działania najpowszechniejszego neurotransmitera – noradrenaliny. Część cytoplazmatyczna wykazuje bardzo zróżnicowane właściwości strukturalne tworząc miejsca kontaktowe dla nukleotydu guaninowego wiążącego białka G, które determinują indywidualną fizjologiczną odpowiedź adrenergiczną. Dotychczasowe badania wskazują, że istnieje co najmniej pięć różnych mechanizmów efektorowych, uruchamianych w wyniku aktywacji receptorów alfa-2-adrenergicznych: hamowanie aktywności cyklazy adenylowej, przyśpieszanie wymiany jonów sodu i wodoru przez błony komórkowe, aktywacja potasowych kanałów jonowych, hamowanie kanałów wapniowych sterowanych potencjałem oraz modulowanie aktywności fosfolipazy C związanej z błoną komórkową. Przyjmuje się, że w dużej części wymienionych mechanizmów istotną rolę odgrywają białka G, odpowiedzialne za przezbłonowe przekazywanie sygnału poprzez aktywację jonowego kanału błonowego lub wewnątrzkomórkowej kaskady drugiego przekaźnika. Wiązanie agonisty z receptorem prowadzi do zmiany konformacyjnej. W podjednostce alfa białka G dochodzi do zmiany związanego GDP na GTP. Aktywowana podjednostka alfa może otworzyć wrota kanału jonowego, co umożliwia zgodny z gradientem stężeń i ładunkiem elektrycznym przepływ jonów, prowadzący do hiperpolaryzacji błony komórkowej. Przypuszcza się, że podanie antagonisty receptora alfa-2-adrenergicznego na poziomie rdzenia kręgowego prowadzi do zahamowania dośrodkowego prądu wapniowego generowanego przez impuls depolaryzacyjny [3,4,5].
Wśród najważniejszych fizjologicznych skutków pobudzenia receptorów alfa-2-adrenergicznych na poziomie presynaptycznej części układu nerwowego wymienić należy: zahamowanie uwalniania noradrenaliny, acetylocholiny, serotoniny, dopaminy i substancji P. W kwestii wydzielania acetylocholiny sprawa nie jest do końca jednoznaczna, bowiem niedawno wykazano, że klonidyna może stymulować cholinergiczne interneurony rdzenia kręgowego do wydzielania tego neuroprzekaźnika [6]. Stymulacja w części pre- i/lub postsynaptycznej tkanki mózgowej i rdzenia kręgowego prowadzi do zahamowania aktywności neuronalnej, hipotensji, bradykardii, sedacji, analgezji i poszerzenia źrenic. W innych tkankach i narządach obserwuje się: obkurczenie mięśniówki naczyń i innych mięśni gładkich, agregację płytek krwi, zmniejszenie wydzielania śliny oraz sekrecji i motoryki przewodu pokarmowego, zmniejszenie uwalniania insuliny, zwiększenie wydzielania hormonu wzrostu, zahamowanie lipolizy w tkance tłuszczowej, blokowanie uwalniania reniny, wzrost filtracji w kłębuszkach nerkowych oraz obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego [3].
Z anestezjologicznego punktu widzenia najistotniejszym następstwem pobudzenia omawianych receptorów pozostaje działanie antynocyceptywne i uspokajające. Wykazano, że najbardziej prawdopodobnym mechanizmem jest w tym przypadku pobudzenie izoreceptorów alfa-2A w rdzeniu kręgowym, a szczególną rolę odgrywają wówczas dwa mechanizmy efektorowe związane z kanałami jonowymi: aktywacja kanałów potasowych, prowadząca do hiperpolaryzacji błony komórkowej oraz hamowanie kanałów wapniowych sterowanych potencjałem [5]. Lawhead i wsp. [7] wykazali, że dominującym podtypem receptorów alfa-2 w rdzeniu kręgowym u ludzi są izoreceptory alfa-2A, a ich gęstość jest znacząco większa w odcinku krzyżowym, niż lędźwiowym lub piersiowym.
AGONIŚCI RECEPTORÓW ALFA-2-ADRENERGICZNYCH
Leki działające agonistycznie w stosunku do receptorów alfa-2-adrenergicznych należą do trzech zasadniczych grup chemicznych: fenyletyliny (metylnoradrenalina), oksaloazepiny (azepeksole) oraz imidazoliny (klonidyna, medetomidyna, miwazerol, deksmetedomidyna) [4]. Najszersze zastosowanie w praktyce klinicznej znalazły pochodne ostatniej z wymienionych grup. Pierwotnie, środki te były i są nadal wykorzystywane w anestezjologii weterynaryjnej, jako alternatywne w stosunku do opioidów leki przeciwbólowe (ksylazyna, detomidyna, medetomidyna) [1,3]. Takie z nich, jak klonidyna, miwazerol czy deksmedetomidyna znalazły zastosowanie w terapii u ludzi. Prototypowym agonistą receptorów alfa-2-adrenergicznych, w stosunku do którego porównuje się wszystkie nowo syntetyzowane substancje o zbliżonym działaniu jest klonidyna, wykorzystywana od początku lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia w leczeniu nadciśnienia tętniczego oraz terapii uzależnień od alkoholu czy narkotyków. Warto nadmienić, że pierwsze doniesienie o jej działaniu na ośrodkowy układ nerwowy u ludzi miało bardziej charakter anegdotyczny, niż naukowy. Klonidyna ze względu na swoje podobieństwo w budowie do noradrenaliny i znacznie dłuższy czas działania była początkowo badana jako lek o działaniu miejscowym, zmniejszającym obrzęk śluzówki nosa. Przypadkowe podanie tego środka przez jednego z pacjentów w dawce większej niż zalecana (10–15 zamiast 2 kropli), umożliwiło wykrycie silnego działania uspokajającego i obniżającego ciśnienie krwi [5]. W toku dalszych badań okazało się, że omawiane środki wykazują wielokierunkowe działania, polegające przede wszystkim na wywoływaniu efektu analgetycznego, przeciwlękowego, sedatywnego i sympatykolitycznego. Powyższe efekty wynikają z pobudzenia poszczególnych, zależnych od białek G, rodzajów izoreceptorów alfa-2-adrenergicznych, odpowiedzialnych za określone, ale nie wszystkie następstwa fizjologiczne. Przykładowo, receptory alfa-2B pośredniczą w krótkotrwałym wzroście ciśnienia tętniczego, natomiast alfa-2A są odpowiedzialne za działanie anestetyczne i blokujące układ współczulny. Sądzi się, że efekt powodujący obniżenie ciśnienia tętniczego krwi jest inicjowany ośrodkowo przez aktywację postsynaptycznych alfa-2A-adrenoreceptorów w pniu mózgu. Okazało się również, iż jak dotychczas brak jest środków pobudzających izoreceptory alfa-2 w sposób całkowicie selektywny. Tak więc uzyskanie działania pożądanego, na przykład analgetycznego, bez wpływu ubocznego powodującego chociażby przejściowy spadek ciśnienia tętniczego krwi, jest w chwili obecnej niemożliwe [8]. Fakt, iż wszystkie wykorzystywane w praktyce klinicznej leki o działaniu alfa-2 agonistycznym posiadają w swojej strukturze chemicznej pierścień imidazolowy powoduje, że mogą się one łączyć z noradrenergicznymi receptorami imidazolowymi. Dotychczas zidentyfikowano dwa ich rodzaje: I-1, znajdujące się w mózgu i biorące udział w regulacji ciśnienia tętniczego krwi oraz I-2, obecne w mózgu, nadnerczach, wątrobie, płytkach krwi oraz nerkach, które mogą być odpowiedzialne za efekt neuroprotekcyjny w przypadku zawału niedokrwiennego. Sugeruje się, że aktywacja receptorów imidazolowych może wyjaśniać w części centralne hipotensyjne działanie agonistów receptorów alfa-2-adrenergicznych [4].
Leki pobudzające receptory alfa-2-adrenergiczne powodują albo spadek, albo wzrost ciśnienia tętniczego. Po niższych dawkach dominującym skutkiem działania jest blokada części współczulnej autonomicznego układu nerwowego za pośrednictwem receptorów alfa-2A. Po dawkach wyższych dominuje wzrost ciśnienia tętniczego w następstwie pobudzenia izoreceptorów alfa-2B, znajdujących się w mięśniach gładkich naczyń oporowych. Stwierdzono także, że aktywacja receptorów alfa-2A związana jest z efektem nasenno-uspokajającym i analgetycznym. Agoniści receptorów alfa-2-adrenergicznych wywierają działanie antynocyceptywne za pośrednictwem receptorów alfa-2A-adrenergicznych i prawdopodobnie częściowo opioidowych na poziomie rdzenia kręgowego oraz hamowania wydzielania neurotransmiterów z pierwotnych włókien aferentnych. W badaniach doświadczalnych stwierdzano, że efekty działania alfa-2-agonistów mogą być odwracane przez antagonistę receptorów alfa-2 (atipamezol) i opioidów (nalokson) [9]. Ponadto sugeruje się także udział mechanizmów polegających na hamowaniu przewodzenia bólu w obwodowych nerwach czuciowych. Na poziomie ośrodkowym ma miejsce zahamowanie przewodzenia w centralnym systemie sieci noradrenergicznej na poziomie miejsca sinawego, skąd wychodzą połączenia nerwowe niemal ze wszystkimi częściami ośrodkowego układu nerwowego [10]. Działanie sedatywne oraz obniżanie zapotrzebowania na anestetyki u chorych otrzymujących agonistów receptorów alfa-2-adrenergicznych może być tłumaczone jej hamującym wpływem na pobudzenie korowe, a także jak wyżej wspomniano, aktywność neuronalną w locus coeruleus – noradrenergicznej formacji neuronów biorących udział w kontroli cyklu snu i czuwania. Poza tym wybiórcze hamowanie dopływu bodźców nocyceptywnych przez mechanizm alfa-2-adrenergiczny na poziomie rdzenia kręgowego może również odpowiadać za zmniejszanie zapotrzebowania na anestetyki [11].
Mechanizm działania przeciwbólowego polega głównie na obniżaniu aktywności neuronów transmisyjnych rogów tylnych rdzenia kręgowego, które są pobudzane poprzez stymulację nocyceptywną przewodzoną włóknami A-delta i C. Receptory alfa-2-adrenergiczne zostały bowiem wykryte w warstwach powierzchownych rogów tylnych oraz w warstwie V – miejscu połączeń włókien A-delta i C z neuronami przewodzącymi doznania bólowe. Blokują one wydzielanie substancji P przy stymulacji tych włókien, prawdopodobnie wskutek hiperpolaryzacji błony aksonalnej. Uważa się, że działanie analgetyczne omawianych środków jest zróżnicowane indywidualnie i zależy od wielkości dawek i intensywności bodźców bólowych. Ich przydatność w analgezji pooperacyjnej tłumaczy się również faktem przewodzenia bólu pooperacyjnego poprzez różne włókna czuciowe. Tak więc przeciwbólowy efekt agonistów receptorów alfa-2 jest mniej zaznaczony w hamowaniu bólu przewodzonego przez „szybkie” włókna A-delta, niż „wolne” – C. Stąd ich mniejsza skuteczność przy dolegliwościach bólowych po torakotomii, a większa w bólach pooperacyjnych w chirurgii jamy brzusznej, urologii czy ginekologii i położnictwie [12].
W odniesieniu do receptorów alfa-2C-adrenergicznych wykazano, że ich pobudzenie może mieć znaczenie terapeutyczne w schizofrenii, zaburzeniach koncentracji uwagi oraz w zmianach pourazowych i w okresie leczenia po odstawieniu substancji uzależniających (alkoholu, narkotyków). Wykazano, że omawiane leki mogą ograniczać morfologiczne i czynnościowe skutki niedokrwienia (ogniskowego i uogólnionego) oraz urazu ośrodkowego układu nerwowego. Połączenie klonidyny i antagonisty receptorów NMDA okazało się skuteczne w leczeniu neuropatycznego bólu przewlekłego. Należy dodać, iż do powszechnie znanych leków w stosunku do których wykazano pewną aktywność alfa-2 agonistyczną należy etomidat i petydyna [3,8].
Z praktycznego punktu widzenia alfa-2-adrenomimetyki klasyfikuje się na podstawie stosunku ich aktywności w odniesieniu do receptorów alfa-2 i alfa-1. Dowiedziono, że wskaźnik ten dla deksmedetomidyny ma wartość 1600: 1 i jest siedmiokrotnie wyższy niż w przypadku klonidyny. Z kolei wskaźniki selektywności pobudzenia receptorów alfa-2A w stosunku do alfa-1 wynoszą dla klonidyny – 39: 1, miwazerolu – 119: 1 i deksmedetomidyny – 1300: 1, a w przypadku miejsc efektorowych dla alfa-2A i imidazoliny odpowiednio: 16: 1, 215: 1 oraz 32: 1 [8].

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp tylko do jednego, POWYŻSZEGO artykułu w Czytelni Medycznej
(uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony)

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 19 zł za 7 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

 

 

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 49 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Maze M, Tranquilli W: Alpha-2 adrenoceptor agonists: defining the role in clinical anesthesia. Anesthesiology 1991; 74: 581-605.
2. Bylund DB, U´Pritchard D: Characterisation of alpha-1 and alpha-2 adrenergic receptors. Int Rev Neurobiol 1983; 24: 343-431.
3. Aantaa R, Scheinin M: Alpha-2-adrenergic agents in anaesthesia. Acta Anaesthesiol Scand 1993; 37: 1-16.
4. Venn RM, Grounds RM: Deksmedetomidyna – agonista receptora alfa-2-adrenergicznego. Current Medical Literature – Anestezjologia 2000; 2: 59-68.
5. Przesmycki K: Działanie antynocyceptywne morfiny, klonidyny, baklofenu i niesteroidowych leków przeciwzapalnych w doświa-dczalnym bólu neuropatycznym. Rozprawa habilitacyjna. Akademia Medyczna w Lublinie 1997; 17-21.
6. Paqueron X, Li X, Eisenach JC: The number and function of spinal cholinergic interneurons regulate the antiallodynic effects of intrathecal clonidine in a rat neuropathic pain model. Eur J Anaesth 2000; 17 (Suppl. 19), 177 (abstract).
7. Lawhead R, Blaxall H, Bylund D: Alfa-2A is the predominant alfa-2-adrenergic receptor subtype in human spinal cord. Anesthesiology 1992; 77: 983-991.
8. Kamibayashi T, Maze M: Clinical uses of alfa2-adrenergic agonists. Anesthesiology 2000; 93: 1345-1349.
9. Liu N, Bonnet F, Delaunay L, Kermarec N, D´Honneur G: Partial reversal of the effects of extradural clonidine by oral yohimbine in postoperative patients. Br J Anaesth 1993; 70: 515-518.
10. Rykowski J: Zastosowanie klonidyny jako przedstawiciela agonistów alfa-2 receptorów adrenergicznych w znieczuleniu przewodowym i leczeniu bólu. Anest Inten Ter 1993; 25: (Supl. I), 31-34.
-11 Ghignone M, Calvillo O, Quintin L: Anesthesia and hypertension: the effect of clonidine on perioperative hemodynamics and isoflurane requirements. Anesthesiology 1987; 67: 3-10.
12. Rykowski J.: Epidural use of alfa-2 adrenergic agonists, opioids and local anaesthetics in postoperative pain management; in: Mayzner-Zawadzka E. (ed.) Highlights in regional anaesthesia, postoperative pain therapy. 1st Polish ESRA Symposium, September 18-19 1995, Warsaw, Poland, 181-199.
13. Eisenach JC, De Kock M, Klimscha W: Alpha2 adrenergic agonists for regional anesthesia: A clinical review of clonidine (1984-1995). Anesthesiology 1996; 85: 655-674.
14. Kamibayashi T, Maze M: Perioperative use of alfa-2 adrenergic agonists. Curr Opinion Anaesth 1996; 9: 323-327.
15. Dorman BH, Zucker JR, Verrier ED, Gartman DM, Slachman FN: Clonidine improves perioperative myocardial ischemia, reduces anesthetic requirement, and alters hemodynamic parameters in patients undergoing coronary artery bypass surgery. J Cardiothorac Vasc Anesth 1993; 7: 386-395.
16. Taittonen MT, Kirvela OA, Kanto JH: Effect of clonidine and dexmedetomidine premedication on perioperative oxygen consumption and hemodynamic state. Br J Anaesth 1997; 78: 400-406.
17. Matot I, Kuras Y, Kramer MR: Effect of clonidine premedication on haemodynamic responses to fibreoptic bronchoscopy. Anaesthesia 2000; 55: 260-287.
18. Mikawa K, Nishina K, Maekawa N, Takao Y, Asano M, Obara H: Attenuation of the catecholamine response to tracheal intubation with oral clonidine in children. Can J Anaesth 1995; 42: 869-874.
19. Taittonen MT, Kirvela OA, Aantaa R, Kanto JH: The effect of clonidine or midazolam premedication on perioperative responses during ketamine anesthesia. Anesth Analg 1998; 87: 161-167.
20. Delaunay L, Bonnet F, Duvaldestin P: Clonidine decreases postoperative oxygen consumption in patients recovering from general anaesthesia. Br J Anaesth 1991; 67: 397-401.
21. Muzi M, Goff DR, Kampine JP, Roerig DL, Ebert TJ: Clonidine reduces sympathetic activity but maintains baroreflex responses in normotensive humans. Anesthesiology 1992; 77: 864-871.
22. Filos KS, Patroni O, Goudas LC, Bosas O, Kassaras A, Gartaganis S: A dose-response study of orally administered clonidine as premedication in the elderly: evaluating hemodynamic safety. Anesth Analg 1993; 77: 1185-1192.
23. De Kock M, Versailles H, Colinet B, Karthaeuser R, Scholtes JL: Epidemiology of the adverse hemodynamic events occuring during „clonidine anesthesia”: A prospective open trial of intraoperative. J Clin Anaesth 1995; 7: 403-410.
24. Goyagi T, Tanaka M, Nishikawa T: Oral clonidine premedication enhances the pressor response to ephedrine during spinal anesthesia. Anesth Analg 1998; 87: 1336-1339.
25. Marinangeli F, Cocco C, Ciccozzi A, Ciccone A, Donatelli F, Facchetti G, Paladini A, Pasqualucci A, Varrassi G: Haemodynamic effects of intravenous clonidine on propofol or thiopental induction. Acta Anaesthesiol Scand 2000; 44: 150-156.
26. Bailey PL, Sperry RJ, Johnson GK, Eldredge SJ, East KA, East TD, Pace NL, Stanley TH: Respiratory effects of clonidine alone and combined with morphine, in humans. Anesthesiology 1991; 74: 43-48.
27. Nishina K, Mikawa K, Maekawa N, Shiga M, Obara H: Effects of oral clonidine premedication on plasma glucose and lipid homeostasis associated with exogenous glucose infusion in children. Anesthesiology 1998; 88: 922-927.
28. Novak-Jankovic V, Paver-Erzen V, Bovill JG, Ihan A, Osredkar J: Effect of epidural and intravenous clonidine on the neuro-endocrine and immune stress response in patients undergoing lung surgery. Eur J Anaesth 2000; 17: 50-56.
29. HamayaY, Nishikawa T, Dohi S: Diuretic effect of clonidine during isoflurane, nitrous oxide, and oxygen anesthesia. Anesthesiology 1994; 81; 811-819.
30. Rosenfeld BA, Faraday N, Campbell D, Dorman T, Clarkson K, Siedler A, Breslow MJ, Bell W: Perioperative platelet reactivity and the effects of clonidine. Anesthesiology 1993; 79: 255-261.
31. Sia S: IV clonidine prevents post-extradural shivering. Br J Anaesth 1998; 81: 145-146.
32. Mikawa K, Nishina K, Maekawa N, Asano M, Obara H: Oral clonidine premedication reduces vomiting in children after strabismus surgery. Can J Anaesth 1995; 42: 977-981.
33. Marchal JM, Martinez MC, Poncela M, Gomez A, Martos F, Delgado A: Effect of preoperative clonidine on intraocular pressure. Br J Anaesth 1999; 82: 135.
34. Viggiano M, Badetti C, Roux F, Mendizabal H, Bernini V, Manelli JC: Controlled analgesia in a burn patient: fentanyl sparing effect of clonidine. Ann Fr Anesth Reanim 1998; 17: 19-26.
35. Katoh T, Ikeda K: The effect of clonidine on sevoflurane requirements for anaesthesia and hypnosis. Anaesthesia 1997; 52: 377-381.
36. Nishina K, Mikawa K, Maekawa N, Takao Y, Obara H: Clonidine decreases the dose of thiamylal required to induce anesthesia in children. Anesth Analg 1994; 79: 766-768.
37. El Kerdawy HMM, Van Zalingen EE, Bovill JG: The influence of the alfa-2-adrenoreceptor agonist, clonidine, on the EEG and on the MAC of isoflurane. Eur J Anaesth 2000; 17: 105-110.
38. Keerseblick E, De Deyne C, Struys M, Vissers K, Heylen R: Continous infusion of clonidine reduces anaesthetic requirements in BIS-guided sevoflurane mono-anaesthesia. Eur J Anaesth 2000; 17 (Suppl 19): 117 (abstract).
39. Margaritou A, Ioannidou D, Filosoglou A, Manoulidou R, Giala MA: The clonidine action over total dose of atracurium given intraoperatively. Eur J Anaesth 2001; 18 (Suppl. 21): 94 (abstract).
40. De Kock MF, Pichon G, Scholtes JL: Intraoperative clonidine enhances postoperative morphine patient-controlled analgesia. Can J Anaesth 1992; 39: 537-544.
41. Goyagi T, Tanaka M, Nishikawa T: Oral clonidine premedication reduces the awakening concentration of isoflurane. Anesth Analg 1998; 86: 410-413.
42. Benhamou D, Narchi P, Hamza J, Marx M, Peyrol MT, Sembeil F: Addition of oral clonidine to postoperative patients – controlled analgesia with i.śv. morphine. Br J Anaesth 1994; 72: 573-540.
43. Bernard JM, Hommeril JL, Passuti N, Pinaud M: Postoperative analgesia by intravenous clonidine. Anesthesiology 1991; 75: 577-582.
44. Mikawa K, Nishina K, Maekawa N, Obara H: Oral clonidine premedication reduces postoperative pain in children. Anesth Analg 1996; 82: 225-230.
45. Tamsen A, Gordh T: Epidural clonidine produces analgesia. Lancet 1984; 2: 231-232.
46. Kizilarslan S, Kuvaki B, Onat U, Sagiroglu E: Epidural fentanyl-bupivacaine compared with clonidine-bupivacaine for analgesia in labour. Eur J Anaesth 2000; 17: 692-697.
47. Milligan KR, Convery PN, Weir P, Quinn P, Connolly D: The efficacy and safety of epidural infusions of levobupivacaine with and without clonidine for postoperative pain relief in patients undergoing total hip replacement. Anesth Analg 2000; 91: 393-397.
48. Cook B, Grubb J, Aldrige A, Doyle E: Comparison of the effects of adrenaline, clonidine and ketamine on the duration of caudal analgesia produced by bupivacaine in children. Br J Anaesth 1995; 75: 698-701.
49. Niemi L: Effects of intrathecal clonidine on duration of bupivacaine spinal anaesthesia, haemodynamics, and postoperative analgesia in patients undergoing knee arthroscopy. Acta Anaesthesiol Scand 1994; 38: 724-728.
50. Brunschwiler M, Van Gessel E, Forster A, Bruce A, Gamulin Z: Comparison of clonidine, morphine or placebo mixed with bupivacaine during continuous spinal anaesthesia. Can J Anaesth 1998; 45: 735-740.
51. Buerkle H, Huge V, Wolfgart M, Steinbeck J, Mertes N, Van Aken H, Prien T: Intra-articular clonidine analgesia after knee arthroscopy. Eur J Anaesth 2000; 17: 295-299.
52. Van Essen EJ, Bovill JG, Ploeger EJ: Extradural clonidine does not potentiate analgesia produced by extradural morphine after meniscectomy. Br J Anaesth 1991; 66: 237-241.
53. De Kock M, Le Polain B, Henin D, Vandewalle F, Scholtes JL: Clonidine pretreatment reduces the systemic toxicity of intravenous bupivacaine in rats. Anesthesiology 1993; 79: 282-289.
54. Raval N, Allvin R and Euro Pain Study Gruop on Acute Pain: Zewnątrzoponowe i podpajęczynówkowe zastosowanie opioidów w celu leczenia bólu pooperacyjnego w Europie – badania ankietowe wybranych szpitali w 17 krajach. 2nd Polish ESRA Symposium, June 1-2 1997; Warsaw, Poland, 57-64.
Adres do korespondencji:
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny Nr 5 im. Św. Barbary
41-200 Sosnowiec, Plac Medyków 1
e-mail: okaiit1@poczta.adax.wp.pl
e-mail: olaf@pro.onet.pl

Anestezjologia Intensywna Terapia 2/2002

Pozostałe artykuły z numeru 2/2002: