Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Medycyna Rodzinna 2/2019, s. 106-112 | DOI: 10.25121/MR.2019.22.2.106
Grażyna Jarząbek-Bielecka1, Jacek Boroch1, Marek Bielecki2, Witold Kędzia1
Wybrane aspekty z historii i filozofii medycyny z uwzględnieniem zagadnień medycyny rodzinnej i aptekarstwa
Selected aspects from the history and philosophy of medicine including family medicine and pharmacy issues
1Pracownia Ginekologii Wieku Rozwojowego i Seksuologii, Katedra Perinatologii i Ginekologii, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
2Apteka „MEDICA”
Summary
Considering the issues of family medicine, it is worth noting that only few medical textbooks help understand what medicine is all about. Usually, after a brief discussion of the clinical evaluation of the patient's condition, or the doctor-patient relationship, detailed descriptions of specific disease entities are presented.
Family medicine is a branch of medicine devoted to comprehensive health care for all family members who are under the care of a family practitioner. A holistic approach to the patient (also in pharmacies) is an important direction of modern medicine. A common counter-argument of the scientific view of medicine is the suggestion that it leads to the dehumanisation of medicine and limits the holistic view of the patient.
These concerns are not justified as long as interdisciplinary approach is considered, which is an important aspect of family medicine.
This field of medicine, the target of which is to guarantee comprehensive medical care to all family members under the care of a family practitioner, addresses the holistic approach to the patient, which is an important direction of modern medicine.
Key words: family medicine, science,
Medycyna (łac. medicina, „sztuka lekarska”) – nauka empiryczna oparta na doświadczeniu, obejmująca całość wiedzy o zdrowiu i chorobach człowieka oraz sposobach ich zapobiegania i leczenia (1).
Początki medycyny jako dyscypliny miały miejsce w okresie dominacji religii i zabobonów. W zachodnim świecie uwolniła się ona spod tego wpływu poprzez stanie się częścią jońskiej filozofii przedsokratejskiej, z której zaczerpnęła fascynację w wyjaśnianiu świata przez intelekt, jak również zainteresowanie kwestiami przyczyny, skutku oraz zmiany. W tym okresie lekarze i filozofowie, jak również medycyna, nauka i filozofia nie odróżniały się zbytnio od siebie.
Medycyna stała się niezależnym zawodem w V wieku przed Chrystusem, po pojawieniu się szkoły Hipokratesa. Edelstein podkreśla, że medycyna przybrała wówczas dwie wyróżniające ją cechy: podkreślała ważność opierania swojego kunsztu na obserwacji pacjentów oraz bazowania na ramach etycznych (2).
Niewiele podręczników medycznych porusza temat tego, czym jest medycyna. Zazwyczaj, po krótkim omówieniu kwestii oceny klinicznej stanu pacjenta lub relacji lekarz-pacjent, przystępują one do szczegółowych opisów konkretnych jednostek chorobowych. Zaniedbanie to prowadzi do powstawania raczej luźnych interpretacji medycyny: medycyna jest tym, co robią lekarze, medycyna to nauka praktykowana dla dobra ludzkości lub medycyna to sztuka obejmująca wszystkie zainteresowania ludzkości.
Definicja medycyny jest niezbędna do jakiejkolwiek krytycznej refleksji na temat funkcji i celów zawodów związanych z praktyką medyczną, sposobu kształcenia lekarzy, kwestii oczekiwań, jakie mamy wobec lekarzy oraz tego, w jaki sposób medycyna jest powiązana z innymi kulturowymi przejawami współczesnego człowieka.
Wyobrażenie na temat tego, czym jest medycyna (a w tym ginekologia) w wyraźny i silny sposób kształtuje każdy aspekt przedsięwzięcia medycznego – edukacyjny, praktyczny, medyczno-prawny, etyczny, społeczny i ekonomiczny. Leży ono również u podstaw klinicznych decyzji, postaw lekarzy oraz spostrzeżeń, jakie mają oni na temat samych siebie. Niezależnie od współczesnej niechęci do definicji, konieczne jest stwierdzenie, czym jest medycyna. Za każdym zachowaniem medycznym stoi przynajmniej pośrednia koncepcja medycyny, która musi być wytłumaczona i wyjaśniona, jeżeli mamy logicznie wypowiadać się na temat tego zachowania.
Według Pellegrino i Thomasma medycyna nie jest ani jedynie sztuką, ani nauką we współczesnym sensie tych terminów. Jest ona odrębną, pośrednią dziedziną, tertium quid, czyli trzecią, pośrednią możliwością pomiędzy sztuką i nauką, ale odmienną od obu. W sensie arystotelesowskim jest to nawyk praktycznego rozumienia, doskonalony przez doświadczenie w zajmowaniu się pacjentami (2).
Do czasów średniowiecza medycyna zdobyła wystarczającą wiedzę, aby być uznawana za naukę praktyczną lub sztukę mechaniczną, podobną do rolnictwa. Już Awicenna napisał traktat, który w niezwykle jasny sposób zgłębiał podział pomiędzy teorią i praktyką w medycynie. Niemniej jednak, przed powstaniem współczesnej nauki oraz okresem fascynacji pozytywizmem, uważano za wystarczający opis lekarza jako vir bonus medendi peritus – eksperta w kwestii dobrego leczenia. Zdaniem Pellegrino i Thomasma: „w historii medycyny zauważamy tendencję do sporadycznego inspirowania się popularnym w danym okresie czasu nurtem filozoficznym. Dopiero metodologiczna siła współczesnej nauki umocniła medycynę przeciwko dominacji ze strony filozofii”. Zagadnienie to zostało przedstawione 8 listopada 1973 roku w „Medicine and Philosophy”, dorocznym przemówieniu wygłoszonym do członków Society for Health and Human Values przez jednego z jej współzałożycieli. Poniżej prezentujemy krótkie omówienie tej koncepcji.
W światach helleńskim i greckim całe systemy medyczne były tworzone ze skrawków filozofii Arystotelesa, Platona, Pitagorasa i in. – jako licznych i odnoszących sukcesy szkół dogmatyzmu, metodyzmu lub eklektyzmu. W średniowieczu scholastyka i teologia chrześcijańska objęły swoim wpływem myśl i praktykę medyczną. Następnie potężny wpływ wywarła, i do dziś wywiera na medycynę, mechanistyczna biologia Descartesa, rozpoczynając od jatromechaników, jatrochemików (alchemików lekarskich) oraz jatrofizyków XVII i XVIII wieku, aż do biologicznych redukcjonistów naszych czasów. Jednym z mniej odległych wpływów filozofii na medycynę jest wpływ idealizmu niemieckiego XVIII i XIX wieku, reprezentowanego przez Hoffmana, Stahla, Johna Browna i Williama Cullena. Risse i Galdston udowadniali, że pojęcia takie, jak: „eter”, „animizm” lub „witalizm”, mogą wypływać z błędnych lub właściwych interpretacji dzieł Hegla, Kanta, Schelling czy Fichte’a. W okresie romantyzmu nastąpił rozkwit systemu diagnozy i leczenia nieograniczonego przez obserwacje empiryczne i naukowe i przez pewien czas zahamował on rozwój medycyny naukowej. W odpowiedzi na przyswajanie przez medycynę źle rozumianych modeli filozoficznych, współczesna medycyna stała się nieufna w stosunku do filozofii i jej wpływów. Ta trwająca przez tak wiele wieków podatność medycyny na tyranię systemów filozoficznych wywodzi się z braku naukowo potwierdzonej bazy wiedzy. Myśl, która nie napotkała sprzeciwu w formie faktu, była zbyt silna, aby ją zakwestionować. Jednak triumf eksperymentalizmu Bernarda z ostatniego wieku oraz włączenie nauk chemicznych i biologicznych do medycyny klinicznej w dużym stopniu zmniejszyły tę podatność. Filozoficznym zagrożeniem dla medycyny w obecnych czasach nie jest nadmierne i nieograniczone budowanie systemu, a zbytnia wiara w redukcjonistyczne i pozytywistyczne modele myśli i wyjaśniania. Medycyna jest ponownie, podobnie jak w starożytnej Grecji, wystarczająco silna, aby dopuścić do połączenia z filozofią, jak równy z równym, i jednocześnie jest w stanie postawić opór próbom dominacji. Przez ponad wiek filozofia reagowała na ryzykowny nadmiar idei filozofii romantycznych i idealizmu. Za pośrednictwem logicznego pozytywizmu, ograniczeń Koła Wiedeńskiego oraz analitycznego i językowego nacisku na filozofię anglo-amerykańską, udało się zneutralizować prąd metafizyczny w Stanach Zjednoczonych. Filozofia, podobnie jak niektóre spośród nauk społecznych, poszukiwała nieproblematycznej podstawy, na której może się opierać w logice i metodzie naukowej (2, 4).
Współcześnie obserwuje się powrót zainteresowania fundamentalnymi kwestiami wartości, celu, znaczenia ontologicznego oraz głównego pytania o egzystencję ludzką. Według Pellegrino i Thomasma medycyna poszła zbyt daleko w kierunku redukcjonizmu, natomiast filozofia w kierunku analizy. Medycyna nie będzie potrafić uchwycić w pełni rzeczywistości jej celu, czyli człowieka, nie będzie też wiedziała, jak wykorzystać swoją wiedzę w humanitarny i zgodny z zasadami moralnymi sposób, jeżeli nie pozbędzie się uprzedzenia pozytywistycznego, które wciąż trwa, mimo tego, że traci na mocy, w filozofii. Z kolei filozofia nie może rozpatrywać pojawiających się nowych pytań na temat człowieka, poprzez bezkompromisowe trwanie przy kryteriach weryfikacji Koła Wiedeńskiego lub poprzez zawężenie obiektu zainteresowań do zastosowań językowych oraz zasad „metakwestii” (2, 4). Poważne, normatywne kwestie pojawiające się na przykład w etyce medycznej wymagają, według Pellegrino i Thomasma, czegoś więcej niż użycia „metaetyki” w analitycznym znaczeniu tego terminu. „Jeżeli nie będziemy podchodzić do tych kwestii z filozoficznego punktu widzenia, będą one rozwiązywane w kryzysowej sytuacji klinicznej przez poszczególnych lekarzy według ich własnego systemu pragmatycznych przekonań. Są to zbyt ważne dla społeczeństwa kwestie, aby decydować o nich bez poważnej, krytycznej refleksji i udziału myślicieli z zewnątrz, jak również ze środowiska medycznego. Filozofia będzie musiała ponownie skupić się na pytaniach o wartości i cele ludzkiego życia, a także o zastosowanie zawodów jako instrumentów celu osobistego i społecznego.” Bez potępienia postępów w filozofii poczynionych przez szkoły analityczne i pozytywistyczne, kwestie, które pojawiają się w wyniku rozwoju medycyny, są częściej bliższe zainteresowaniom tradycyjnej filozofii niż obiektom zainteresowania współczesnej filozofii anglo-amerykańskiej. Filozofia europejska, kładąca szczególny nacisk na fenomenologię i egzystencjalizm, skręciła w stronę nienaukowych wymiarów ludzkiej egzystencji i zmagała się z niektórymi kwestiami, badanymi również przez medycynę. W szczególności można by tu przywołać dzieło Marcela, Merleau-Ponty’ego, Lain Entralgo, Foucaulta i E. Strausa. Myśliciele ci zwracają uwagę na świadomą drobiazgowość w kwestii pytań ontologicznych i unikają starożytnej idei „pierwszej” filozofii, która mierzy się z odwiecznie istotnymi pytaniami, które pozostają bez odpowiedzi. Z drugiej strony, europejska filozofia w całości zareagowała na fakt konieczności zajęcia się pytaniami innego rodzaju, i że pytania te muszą ponownie dotyczyć kondycji ludzkiej, jej znaczenia oraz najważniejszej kwestii – czym „jest” człowiek. Marcel, Camus i Sartre zmagając się ze złożonościami i absurdami ludzkiej egzystencji, starają się przynajmniej stawić czoło tym zagadnieniom, nawet jeśli rozwiązania przez nich proponowane nie są akceptowalne. Nawet teraz, w anglojęzycznej rzeczywistości, nie rozpoznaje się formalnie dyscypliny pod nazwą filozofia medycyny. Uznajemy filozofię prawa, edukacji, nauki, religii i historii. W dziele Edwardsa „Encyclopedia of Philosophy” nie znajduje się żaden artykuł o takim tytule, nie ma też artykułu traktującego o etyce medycznej. W rzeczywistości, jedyne odniesienie do medycyny stanowi artykuł na temat Hipokratesa. W kontynentalnej Europie, jak podkreślają Pellegrino i Thomasma, filozofia medycyny posiada bardziej dający się zdefiniować status. Rozpoczynając od XIX wieku, w tej kategorii pojawiła się spora ilość badań w Niemczech, Francji, Polsce, Włoszech i Rosji, na co wskazuje przegląd Szumowskiego. Badania te dotyczą szerokiego zakresu tematów, takich jak: logika i epistemologia medycyny, konceptu zdrowia i choroby, etyki medycznej, przyczynowości w medycynie, relacji umysł-ciało, mechanizmu i witalizmu. W latach 20. w Polsce powołano kilka katedr filozofii i medycyny w polskich uniwersytetach.
Nie da się zaprzeczyć znaczeniu europejskich wysiłków. Reprezentują one jednakże raczej pojęcia obejmujące różne tematy, widać w nich duże rozproszenie i omawianie zagadnień, które nie mogą być całkowicie zdefiniowane jako filozofia medycyny. Stanowią one godny uwagi wyjątek od przeważającego wrogiego nastawienia większości lekarzy do myśli filozoficznej. Bez wątpienia, według Pellegrino i Thomasma, wielu myślicieli w obu dziedzinach będzie wciąż widziało zatokę nie do przebycia. Stereotypy filozofii rozważającej świat niemożliwych do przetestowania idei oraz medycyny ograniczonej do kwestii praktycznych i technicznych są zbyt komfortowe, aby je niezwłocznie porzucić, pomimo tego postaramy się to zrobić w następnych dwóch rozdziałach. Sztuczność tych ekstremalnych pozycji staje się oczywista w świetle kwestii, jakie porusza obecnie medycyna oraz rodzajów pytań, z jakimi musi zmierzyć się filozofia. Jako że ich zainteresowania wykraczają poza poboczne skrzyżowania tych dziedzin, z jakimi mamy do czynienia obecnie, musi pojawić się prawdziwy dialog – taki, który będzie wymagał od obu stron zerwania z ich tradycjami i uprzedzeniami. Zdaniem Pellegrino i Thomasma potrzeba autentycznej dialektyki jest coraz bardziej oczywista. „Filozof nie może tak naprawdę wyjaśnić ontologicznego statusu człowieka bez polegania na najbardziej precyzyjnym twierdzeniu, jakie może osiągnąć w kwestii ludzkiej egzystencji. Wiele informacji na ten temat można znaleźć w danych, którymi dzieli się z nami medycyna. Lekarz, z kolei, potrzebuje ontologicznej koncepcji człowieka, która nada porządek i logiczną formę jego poszukiwaniom – a tym właśnie zajmuje się filozofia. Modelowe spotkanie ontologiczne pomiędzy nauką i filozofią, które, jak twierdzi Waelhens, jest tak istotne dla zrozumienia każdej z tych dziedzin, może wydarzyć się w spotkaniu medycyny i filozofii. Nieodłącznie związane z tym spotkaniem możliwości obrazowane są przez rosnącą liczbę filozofów, którzy w ostatnich latach badają kwestie będące w dużej mierze związane z medycyną lub kontekstem medycznym. Możemy w tym miejscu zacytować jedynie kilku, w celu podania przykładu: głębokie zainteresowanie filozofią ciała widoczne w dziełach Marcela, Merleau-Ponty’ego, Deweya i współczesnych myślicieli, takich jak Spicker czy Zaner; filozoficzne podwaliny psychiatrii, psychologii oraz percepcji w dziełach Strausa, Natansona i Eya, rozważania Grene’a i Engelhardta dotyczące konceptów zdrowia i choroby oraz filozoficznych podstaw etyki medycznej; połączenie fizjologii i antropologii w dziełach Buytendijcka; analizy Lain Entralgo dotyczące relacji pacjent-lekarz; zagłębienie się Wartofsky’ego w tematy ontologii człowieka i praktyki medycznej; seria dzieł Zanera, kładących nacisk na charakter istoty ludzkiej, więzi interpersonalnych (w kontekście medycznym) oraz koncepcję metody nauczania pozwalającej rozwinąć umiejętności w edukacji medycznej. Warte odnotowania są również dzieła Price’a, Taylora, Fabrega, Feinsteina i Murphy’ego dotyczące logiki taksonomii choroby i ocen stanu klinicznego pacjenta. W dziełach tych obecne jest poszukiwanie formalnego procesu podejmowania decyzji leżącego u podstaw praktyki medycznej”. Poszukiwania te świadczą, według Pellegrino i Thomasma, dobitnie o głęboko filozoficznej naturze wielu kwestii medycznych. „Kładą one nacisk na potrzebę uporządkowanego i szczegółowego zbadania zagadnień medycyny, zaczynając od ich założeń, a kończąc na metodach, modelach myśli i ich zastosowaniach dla człowieka i społeczeństwa. Poważni filozofowie badają obecnie te zagadnienia przy użyciu różnorodnych narzędzi filozoficznych. Wzrastająca częstotliwość i głębia owych badań zwiększa nadzieję na utworzenie w przyszłości filozofii medycyny, jako dyscypliny formalnej, odróżniającej się od innych gałęzi filozofii. Jednak obecnie utworzenie takiej dyscypliny znajduje się wciąż na bliżej niesprecyzowanym etapie. Proces ten jednak dojrzewa, czego zapowiedzi widoczne są, na przykład, w ustanowieniu przez Engelhardta i Spickera cyklu dotyczącego filozofii i medycyny, założony również został »Journal of Medicine and Philosophy«, a Amerykańskie Stowarzyszenie Filozoficzne utworzyło Komitet do spraw Filozofii i Medycyny” (2).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz innych artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 10 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Zieliński K, Zalewska-Jura H: Słownik pochodzenia nazw i określeń medycznych. Antyczne i nowożytne dzieje chorób w ich nazwach ukryte. Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2004.
2. Pellegrino ED, Thomasma DC: Philosophical basis of medical practice. Oxford University Press, New York 1981.
3. Radomski D, Grzanka A: Metodologia badań naukowych w medycynie. Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu 2011.
4. Jarząbek-Bielecka G: Podstawy etyki i filozofii w medycynie w świetle rozważań Edmunda D. Pellegrina i Davida C. Thomasmy – zagadnienia wybrane. Wydaw. Nauk. Uniw. Med. im. K. Marcinkowskiego, Poznań 2019: 5-55.
5. Jarząbek G, Radomski D: Aspekty filozofii i etyki w historii poznania naukowego w medycynie. Pol Prz. Nauk Zdr 2008; 1(14): 54-59.
6. Brzeziński T: Problemy etyczne prokreacji. [W:] Brzeziński T: Etyka lekarska. Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 2002: 147-181.
7. Boroch J, Jarząbek-Bielecka G, Wojtyła-Buciora P, Wojtyła A: Specyfika nauki o płci – seksuologii i zarys jej historii. Medycyna Rodzinna 2019 [maszynopis].
8. Jarząbek-Bielecka G, Bielecki M, Pisarska-Krawczyk M et al.: Medical and apothecary care for patients with disabilities in terms of gynecological and sexuological aspects. Pol Prz Nauk Zdr 2015; 1(42): 58-62.
9. Szczeklik A: Katharsis. Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2002.
10. https://www.figo.org/adolescent-health.
otrzymano: 2019-05-02
zaakceptowano do druku: 2019-05-21

Adres do korespondencji:
Grażyna Jarząbek-Bielecka
Klinika Ginekologii Katedra Perinatologii i Ginekologii Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
ul. Polna 33, 60-535 Poznań
tel.: +48 618-419-278
grajarz@o2.pl

Medycyna Rodzinna 2/2019
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna