Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - New Medicine 1/2019, s. 23-37 | DOI: 10.25121/NewMed.2019.23.1.23
Michał Michalik, *Adrianna Podbielska-Kubera
Powikłania twarzoczaszkowe zapalenia zatok
Faciocranial complications of sinusitis
Department of Otolaryngology, MML Medical Centre, Warsaw, Poland
Head of Department: Michał Michalik, MD, PhD
Streszczenie
Zapalenie zatok to jedno z częściej występujących schorzeń. Jego etiologia nie jest do końca poznana, najczęściej dominują czynniki wirusowe i bakteryjne. Do głównych objawów należą: przekrwienie błony śluzowej nosa, obfita wydzielina z nosa, a także osłabienie węchu. Źródłem powikłań może być zapalenie w obrębie każdej zatoki. Powikłania rozwijają się najczęściej w wyniku zaostrzenia przewlekłego zapalenia zatok.
Zapalenie zatok może skutkować rozprzestrzenieniem się zapalenia do wnętrza czaszki lub w rejon oczodołów, zapaleniem kości i szpiku lub zakrzepicą zatoki strzałkowej górnej. Ze względu na anatomiczne położenie i bliskość istotnych struktur, zapalenie zatok klinowych może prowadzić do zapalenia opon mózgowych lub ropniaków podtwardówkowych, ropni płata skroniowego i zakrzepicy zatoki jamistej.
Grzybicze zapalenie zatok jest niezwykle niebezpieczne, bowiem charakteryzuje się szybko postępującym przebiegiem, często powikłanym rozsiewem wewnątrzczaszkowym i oczodołowym. Inwazyjne grzybicze zapalenie zatok przynosowych z powikłaniami oczodołowymi to stan zagrażający życiu. W przypadku obawy przed powikłaniem zapalenia zatok w obręb oczodołu lub wewnątrzczaszkowego oraz w przypadkach braku poprawy po zastosowaniu początkowej terapii empirycznej niezbędne jest wykonanie badań obrazowych, w tym tomografii komputerowej i rezonansu magnetycznego.
Wczesne diagnozowanie zapalenia zatok i multidyscyplinarne leczenie stanowiące połączenie antybiotykoterapii i leczenia operacyjnego, w tym neurochirurgii i zabiegów szczękowo-twarzowych, mogą skutecznie zapobiegać powikłaniom i znacznie zmniejszać zachorowalność i śmiertelność.
Summary
Sinusitis is one of the most common conditions. The aetiology of sinusitis has not been fully discovered; however, viruses and bacteria are usually the dominant causes. The chief symptoms include nasal congestion, profuse nasal discharge and a compromised sense of smell. Inflammation of any sinus can be the source of complications. Complications develop usually as a result of exacerbation of chronic sinusitis.
Sinusitis may result in inflammation spreading inside the cranium and to the orbital area and in the development of osteomyelitis or superior sagittal sinus thrombosis. Due to the anatomical location and proximity of important structures, sphenoid sinusitis may lead to meningitis or subdural empyemas, temporal lobe abscesses and cavernous sinus thrombosis.
Fungal sinusitis is very dangerous since it is characterised by a rapid course often complicated by intracranial and orbital spread. Invasive fungal paranasal sinusitis with orbital complications is a life-threatening emergency. If there is concern about possible orbital or intracranial complications of sinusitis or if there is no improvement after initial empirical therapy, the use of diagnostic imaging is necessary, including computed tomography and magnetic resonance imaging.
Early diagnosis of sinusitis and multidisciplinary management involving a combination of antibiotic therapy and surgical treatment, including neurosurgery and maxillofacial procedures can be effective in the prevention of complications and may significantly reduce morbidity and mortality.
Zapalenie zatok
Zatoki to przestrzenie powietrzne znajdujące się w twarzoczaszce, w okolicach jamy nosowej i ściśle z nią połączone, pokryte warstwą nabłonka z rzęskami (1). Nie wszystkie zatoki występują od urodzenia. Zatoki sitowe i szczękowe są obecne i istotne klinicznie już w momencie przyjścia na świat. Zatoki klinowe pojawiają się w wieku 3-7 lat. Zatoki czołowe występują tylko u 12% noworodków i rozwijają się w okresie dojrzewania (2).
Zapalenie zatok stanowi jedną z ważniejszych i często spotykanych chorób (3). Dotyka około 20% ludności na różnych etapach życia (4). W zależności od czasu trwania procesu chorobowego zapalenie zatok dzieli się na trwające poniżej 12 tygodni – ostre zapalenie oraz powyżej 12 tygodni – przewlekłe (3). Zapalenie zatok, zwłaszcza przewlekłe, znacznie obniża jakość życia chorego, a także generuje wysokie koszty społeczno-ekonomiczne (5).
Etiologia zapalenia zatok pozostaje nadal w sferze badań. Najczęściej za występowanie schorzenia odpowiadają: polipy nosa, urazy twarzy, skrzywienie przegrody nosowej, infekcje dróg oddechowych, alergie, katar sienny (6, 7). Źródłem zapalenia mogą być również choroby przyzębia (1).
Zatoki w warunkach fizjologicznych są sterylne, mogą jednak ulegać przejściowej kolonizacji przez florę górnych dróg oddechowych. Najczęstsze zakażenia obejmują zatoki szczękowe. Tu również przeważają zakażenia zębopochodne, wynikające z bliskości struktur anatomicznych (9). Struktury kostne stanowią barierę ograniczającą rozprzestrzenianie się infekcji do obszarów sąsiadujących z zatokami. Do komplikacji dochodzi jednak w przypadku zniszczenia kości, wrodzonych lub nabytych nieprawidłowości kostnych lub krwiopochodnego rozprzestrzeniania się infekcji (2).
Większość przypadków zakażeń zatok jest wtórna do infekcji górnych dróg oddechowych i infekcji alergicznych. Za bakteryjne zapalenie zatok odpowiada nadmierny wzrost bakterii w zamkniętej jamie zatoki. Obrzęk zapalny stwarza idealne środowisko dla kolonizacji i wzrostu bakterii, ponieważ utrudnia wymianę powietrzną w wąskich przestrzeniach. Dodatkowo dochodzi do zmniejszenia aktywności śluzowo-rzęskowej, co osłabia naturalną barierę ochronną gospodarza i przyczynia do zastoju wydzielin (3).
Rozpoznanie zapalenia zatok opiera się na subiektywnych objawach, czasie ich trwania i obiektywnych dowodach stanu zapalnego (6). Obserwuje się przekrwienie błony śluzowej nosa, obfitą wydzielinę z nosa, a także osłabienie węchu. Większość przypadków zapalenia zatok stanowią zapalenia wirusowe, bez konieczności stosowania antybiotykoterapii (7). Jednakże odróżnienie infekcji wirusowej od infekcji bakteryjnej jest trudne, objawy są podobne, a lekarze przepisują terapię antybiotykową. Zapalenie zatok może być spowodowane również przez czynniki bakteryjne: Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis, Staphylococcus aureus, koagulazo-ujemne gronkowce, a także bakterie Gram-ujemne: Pseudomonas aeruginosa, Proteus spp., Klebsiella spp., Enterobacter spp., Escherichia coli, i bakterie beztlenowe: Peptostreptococcus spp., Prevotella spp., Porphyromonas spp., Bacteroides spp. (7). Bakterie beztlenowe, charakterystyczne dla zmian ostrych, są najczęściej związane z infekcją zębów. Za zapalenie zatok u pacjentów z obniżoną odpornością mogą odpowiadać grzyby z rodziny Mucoraceae i Trichocomaenae (3).
Głowa i szyja zawierają kilka przestrzeni, które mogą zostać zainfekowane, przyczyniając się do zagrażających życiu powikłań, m.in. niedrożności dróg oddechowych, powikłań neurologicznych i rozprzestrzeniania się infekcji. Wiele wczesnych objawów jest subtelnych i mogą pozostać niezauważone przez lekarza (8). W przebiegu zapalenia zatok u pacjentów mogą wystąpić powikłania miejscowe, oczodołowe i wewnątrzczaszkowe (3).
Czynniki ryzyka powikłań zapalenia zatok
Zakażenia bakteryjne centralnego układu nerwowego wymagają szybkiej diagnozy i natychmiastowego leczenia. Najczęstsze zakażenia bakteryjne obserwowane na oddziałach intensywnej terapii to: ostre bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropniak podtwardówkowy, ropień śródmózgowy i zapalenie mózgu. Zakażenia mogą być nabyte poza szpitalem lub w szpitalu, np. po zabiegu neurochirurgicznym lub związane z drenażem płynu mózgowo-rdzeniowego. Ropnie mózgu są często następstwem przewlekłych lub przerzutowych ognisk infekcji, takich jak: zapalenie ucha, zatok, płuc lub wsierdzia. Rozwój zakażenia może przyczynić się do poważnych powikłań ogólnoustrojowych i neurologicznych prowadzących do znacznej śmiertelności lub poważnej niepełnosprawności (9).
U pacjentów z oddziałów intensywnej terapii często rozwija się zapalenie zatok, zwykle wtórne do intubacji nosowo-tchawiczej lub nosowo-żołądkowej. U osób zaintubowanych zapalenie zatok może manifestować się wyłącznie jako niewyjaśniona gorączka. Pojawienie się wytrzeszczu oczu i bólu w okolicach oczodołów może sugerować powikłania oczodołowe (8).
Źródłem powikłań może być zapalenie w obrębie każdej zatoki. Powikłania rozwijają się najczęściej w wyniku zaostrzenia przewlekłego zapalenia zatok. Mogą się jednak także rozwinąć w ostrym wirusowym i bakteryjnym zapaleniu zatok, w wyniku traumatycznej utraty kości, endoskopowej chirurgii nosa i zatok lub nieprawidłowo wykonanych zabiegów z podejścia zewnętrznego (3).
W czasach antybiotykoterapii ropne zapalenia zatok są rzadkie, ale pojawiają się. Zapalenie zatok czołowych może prowadzić do rozprzestrzeniania się zapalenia do wnętrza czaszki lub w rejon oczodołów, zapalenia kości i szpiku lub zakrzepicy zatoki strzałkowej górnej. Zapalenie zatok szczękowych może przyczyniać się do zapalenie kości i jej destrukcji, rzadko prowadzi do rozprzestrzeniania się wewnątrzczaszkowego, z wyjątkiem mukormykozy nosa i mózgu. Ze względu na anatomiczne położenie i bliskość istotnych struktur, zapalenie zatok klinowych niekiedy przyczynia się do wystąpienia zapalenia opon mózgowych lub ropniaków podtwardówkowych, ropni płata skroniowego i zakrzepicy zatoki jamistej (8).
Około 0,5-2% zakażeń wirusowych górnych dróg oddechowych jest związanych z wtórnym ostrym bakteryjnym zapaleniem zatok i może w rzadkich przypadkach przekształcić się w poważniejsze powikłania, m.in. zapalenie opon mózgowych i ropień wewnątrzczaszkowy. Objawy są często niespecyficzne i obejmują gorączkę, ból głowy, tkliwość skóry głowy, nudności i zaburzenia emocjonalne (9).
Najczęstsze powikłania bakteryjne ostrego zapalenia zatok to oczodołowe zapalenie tkanki łącznej lub ropnie. Wśród czynników infekcyjnych przeważają bakterie S. pneumoniae, Streptococcus pyogenes, S. aureus i bakterie beztlenowe, rzadziej spotyka się szczepy należące do gatunku H. influenzae (10). Powszechne stosowanie szczepionek przeciwko H. influenzae i S. pneumoniae przyczyniło się do zmniejszenia częstości występowania zapaleń zatok o etiologii związanej z tymi bakteriami. Częściej natomiast pojawiają się zakażenia związane z obecnością szczepów Streptococcus (np. S. anginosus) i Staphylococcus (np. S. aureus) (11). Ponieważ infekcje jamy ustnej, głowy i szyi, brzucha o początkowej etiologii S. anginosus są często wielobakteryjne, zakłada się, że powikłania oczodołowe zapalenia zatok, które obejmują S. anginosus, również mogą być wielobakteryjne (12).
Przegląd piśmiennictwa dotyczący występowania powikłań zapalenia zatok od początku ubiegłego wieku pokazuje, że wewnątrzczaszkowe powikłania zapalenia zatok są obserwowane około 4 razy rzadziej niż w poprzednich latach. Niemniej jednak częstość występowania pewnych powikłań, np. oczodołowych, nie zmieniła się znacząco. Wraz z wprowadzaniem antybiotyków nowej generacji, rozwojem technik diagnostycznych, udoskonaleniem technik chirurgicznych oraz zastosowaniem neuronawigacji, zachorowalność w przebiegu powikłań wywołanych przez zakażenia śródczaszkowe zmniejszyła się. Za ten stan rzeczy odpowiada również wzrost świadomości pacjentów na temat potrzeby leczenia zapalenia zatok. Stałe zmiany, takie jak: napady padaczkowe, porażenie, upośledzenie funkcji umysłowych itp., obserwuje się u około 30% pacjentów z wewnątrzczaszkowymi powikłaniami po zapaleniu zatok (3).
Ostre zapalenie zatok jest bardzo rozpowszechnione w populacji pediatrycznej. Wtórne bakteryjne zapalenie zatok przynosowych występuje w 6-9% wszystkich przypadków wirusowych infekcji górnych dróg oddechowych u dzieci. Większość infekcji jest niepowikłana, a niektóre można wyleczyć bez zastosowania antybiotyków. Niekiedy ostre zapalenie zatok może być powiązane z poważnymi powikłaniami oczodołowymi i wewnątrzczaszkowymi (13). Szacuje się, że u 5% pacjentów pediatrycznych z ostrym zapaleniem zatok może dochodzić do rozprzestrzeniania się infekcji poza zatoki na drodze bezpośredniej lub poprzez krew (12).
Zapalenie zatok sitowych może przyczyniać się do powikłań oczodołowych, które częściej występują u młodszych dzieci, ponieważ zatoki te są wykształcone już w momencie narodzin. Powikłania wewnątrzczaszkowe są częściej obserwowane u starszych dzieci, wtórnie do zakażeń zatok czołowych (2). Dzieci z powikłaniami ostrego bakteryjnego zapalenia zatok są narażone na zwiększoną zachorowalność i zgon. Ponadto dzieci z rodzin o niższym statusie społeczno-ekonomicznym nie zawsze w pełni wykorzystują dostęp do podstawowej opieki zdrowotnej, w tym szczepień, diagnozowane są w bardziej zaawansowanych stanach chorobowych, co wiąże się z dłuższą hospitalizacją i zwiększoną śmiertelnością (2).
Powikłania zapalenia zatok przynosowych, które mogą obejmować oczodoły i wnętrze czaszki, występują dość rzadko, ale stanowią poważne zagrożenie zdrowia i życia (14). Częstość występowania powikłań śródczaszkowych wynosi od 3 do 10% (3). Clayman i wsp. (15) odnotowali 3,7% częstość występowania powikłań wewnątrzczaszkowych u dzieci z zapaleniem zatok przynosowych. Nowsze badania wskazują, że częstość występowania powikłań oczodołowych i wewnątrzczaszkowych zapalenia zatok może być tak samo wysoka, jak wskaźnik hospitalizowanych pacjentów z zapaleniem zatok (3-5%) (13). Bliskość oczodołów i mózgu umożliwia rozprzestrzenianie się zakażenia drogą bezpośrednią. Najważniejszą kwestią pozostaje szybkie rozpoznanie początkowych stadiów powikłań i rozpoczęcie odpowiedniego leczenia w krótkim czasie. Jest to szczególnie trudne w przypadku wewnątrzczaszkowych powikłań, w których objawy mogą być niespecyficzne na wczesnych etapach, ale rozwijają się szybko i mogą prowadzić do poważnych konsekwencji, m.in. silnego bólu pozagałkowego, wysokiej gorączki, zapalenia opon mózgowych, oftalmoplegii i ślepoty (14). Rozprzestrzenianie się zapalenia zatok w obręb oczodołu zazwyczaj przebiega zgodnie ze schematem opisanym przez Chandlera i wsp. w 1970 roku i obejmuje kolejno: zapalenie przedprzegrodowe, zapalenie tkanek oczodołu, ropień podokostnowy, ropień oczodołowy i zakrzepicę zatoki jamistej. Powikłania oczodołu stanowią zagrożenie utraty wzroku (12).
Występowanie takich objawów, jak: bóle głowy, gorączka, objawy neurologiczne, upośledzenie świadomości z szybkim postępem powinno uwzględniać różne przyczyny i różnicować pomiędzy: wirusowym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych i zapaleniem mózgu, bakteryjnym zapaleniem opon mózgowych, zakrzepicą naczyń mózgowych, zapaleniem mózgu, ropniami innego pochodzenia, np. otogennym. Zatokowe bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych najczęściej wiąże się z utratą świadomości, napadami padaczkowymi i wzrostem ciśnienia śródczaszkowego. Jeśli nie obserwuje się gorączki, diagnostyka różnicowa powinna obejmować głównie pierwotne i przerzutowe guzy mózgu, udary i krwiaki podtwardówkowe (3).
W obszarze, w którym ścianka kostna ściśle przylega do opony twardej, obserwuje się występowanie ropni zewnątrz-oponowych między wewnętrzną powierzchnią tylnej ściany kostnej zatoki czołowej a oponą twardą. Możliwe jest przeniesienie infekcji na oponę twardą z rozwojem ropniaka w przestrzeni nadtwardówkowej i/lub podtwardówkowej (3).
Ropniaki podtwardówkowe charakteryzują się ciężkim przebiegiem klinicznym, co może wynikać z obecności przestrzeni podtwardówkowej, która nie zawiera żadnych barier mogących powstrzymać rozprzestrzenianie się zakażenia. Paciorkowce, gronkowce i bakterie beztlenowe są najczęściej spotykanymi patogenami w wewnątrzczaszkowych powikłaniach zapalenia zatok (3). Ropniaki podtwardówkowe obserwuje się znacznie częściej u młodych mężczyzn. Może to być związane z różnicami w budowie zatok przynosowych i kości czołowej. Ropniak podtwardówkowy to pojemnik z ropą, który powstaje zwykle jako konsekwencja zapalenia zatok, może również rozprzestrzeniać się z ropniaka zewnątrz-oponowego. Przestrzeń podtwardówkowa jest ogromna i zawiera niewiele barier, które mogłyby powstrzymać rozprzestrzenianie się infekcji. Bardzo ważną rolę odgrywa współpraca między lekarzami różnych specjalności, np. neurologiem i neurochirurgiem, bowiem część powikłań ma niespecyficzne objawy. Sztywność szyi może być nietypowym objawem ropniaka obwodowego i ropni mózgu, sugerując możliwość rozwoju ropniaka podtwardówkowego (3).
Ropnie mózgu to ogniskowe infekcje w tkance mózgowej. U pacjentów z prawidłową odpornością ścisła bariera mózgowo-krwionośna i dobre unaczynienie opon powodują, że tkanka mózgowa jest stosunkowo wysoce odporna na zakażenie. Jednak w przypadku inwazji bakteryjnej w pierwszym etapie rozwija się zapalenie tkanki mózgowej (zapalenie mózgu), w ostatnim etapie tworzy się zamknięty ropień. Objawy zgłaszane przez pacjentów są różne i ewoluują w miarę postępu choroby, dolegliwości trwają zwykle od kilku dni do kilku tygodni i obejmują: ból głowy, gorączkę, objawy neurologiczne, stany padaczkowe, zmiany osobowości, zaburzenia orientacji, otępienie i senność. W przypadku ropni mózgu umiejscowionych głębiej w płatach czołowych i ciemieniowych obserwuje się porażenie połowicze po przeciwnej stronie (3).
Alergiczne grzybicze zapalenie zatok (ang. allergic fungal sinusitis – AFS) jest rodzajem kolonizacji zatok spowodowanym przez różne grzyby saprofityczne. Jest to przewlekła postać zapalenia zatok powszechnie obserwowana u młodych pacjentów z atopią z prawidłową odpornością. Większość chorych ma polipy w jamie nosa. U pacjentów występuje alergiczna reakcja na fragmenty grzybni i wytwarzanie gęstego śluzu. Alergiczne grzybicze zapalenie zatok może prowadzić do erozji kości lub ekspansji grzybowej masy alergicznej w obszar oczodołu, a następnie mózgu (16).
Grzybicze zapalenie zatok charakteryzuje się szybko postępującym przebiegiem, często powikłanym rozsiewem wewnątrzczaszkowym i oczodołowym. Występuje najczęściej u pacjentów z obniżoną odpornością i chorych na cukrzycę (8). Cukrzyca stanowi najczęstszy pierwotny czynnik ryzyka inwazyjnego grzybiczego zapalenia zatok przynosowych z powikłaniami oczodołowymi (80%) (17). Inwazyjne grzybicze zapalenie zatok przynosowych z powikłaniami oczodołowymi to stan zagrażający życiu, ze śmiertelnością dochodzącą do 80%. Diagnostyka przy wykorzystaniu standardowej rynoskopii może nie uwidocznić niektórych fragmentów anatomicznych. Dopiero tomografia komputerowa zatok stanowi właściwe narzędzie do diagnozowania inwazyjnego grzybiczego zapalenia zatok z powikłaniami oczodołowymi (17). W badaniu tomografii komputerowej obserwuje się zmętnienie tkanki miękkiej, pogrubienie błony śluzowej, zniszczenie struktury kostnej (8). Przykłady tworzących się mas grzybiczych po leczeniu stomatologicznym i periodontologicznym przedstawiają ryciny 1a-c (materiały własne).
Ryc. 1a-c. Tworzenie się mas grzybiczych po leczeniu stomatologicznym i periodontologicznym
Najbardziej niebezpiecznym powikłaniem AFS jest utrata wzroku. Zakłada się, że mechanizm utraty wzroku jest drugorzędny w stosunku do bezpośredniego zapalenia nerwu wzrokowego (16). Główne objawy obejmują: ból głowy, gorączkę, obrzęk twarzy. W przypadku powikłań śródczaszkowych dodatkowo pojawiają się drgawki, obniżony poziom świadomości i śpiączka (8). Według Alaraj i wsp. (16) objawy oczodołowe występują u ok. 17% pacjentów z AFS. Do najczęstszych objawów należą: proptoza, podwójne widzenie, ptoza, utrata wzroku i oftalmoplegia. Leczenie z wyboru w takich przypadkach obejmuje interwencję chirurgiczną, sterydoterapię doustną, a następnie sterydy donosowe.
Diagnostyka i leczenie powikłań zapalenia zatok
Badania obrazowe są wymagane, jeśli istnieje obawa przed powikłaniem zapalenia zatok w obręb oczodołu lub wewnątrzczaszkowego oraz w przypadkach braku poprawy po zastosowaniu początkowej terapii empirycznej (8).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz innych artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 20 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Onişor-Gligor F, Lung T, Pintea B et al.: Maxillary odontogenic sinusitis, complicated with cerebral abscess – case report. Chirurgia (Bucur) 2012; 107(2): 256-259.
2. Mehta VJ, Ling JD, Mawn LA: Socioeconomic Disparities in the Presentation of Acute Bacterial Sinusitis Complications in the Pediatric Population. Semin Ophthalmol 2016; 31(4): 405-408.
3. Szyfter W, Kruk-Zagajewska A, Bartochowska A, Boruck Ł: Intracranial complications from sinusitis. Otolaryngologia Polska 2015; 69(3): 6-14.
4. de Lima CO, Devito KL, Baraky Vasconcelos LR et al.: Correlation between Endodontic Infection and Periodontal Disease and Their Association with Chronic Sinusitis: A Clinical-Tomographic Study. J Endod 2017; 43(12): 1978-1983.
5. Halawi AM, Smith SS, Chandra RK: Chronic rhinosinusitis: epidemiology and cost. Allergy Asthma Proc 2013; 34(4): 328-334.
6. Manes RP, Batra PS: Etiology, diagnosis and management of chronic rhinosinusitis. Expert Rev Anti Infect Ther 2013; 11(1): 25-35.
7. Stevens WW, Lee RJ, Schleimer RP, Cohen NA: Chronic rhinosinusitis pathogenesis. J Allergy Clin Immunol 2015; 136(6): 1442-1453.
8. Jaworsky D, Reynolds S, Chow AW: Extracranial head and neck infections. Crit Care Clin 2013; 29(3): 443-463.
9. Henriksen P, Yazdanyar N, Schmidt LS, Frederiksen MS: Epidural abscess secondary to sinusitis. Ugeskr Laeger 2016; 178(52): pii: V10160754.
10. Haas H, Lorrot M, Hentgen V et al.: Antibiotherapy of severe ENT infections in children: complicated sinusitis. Arch Pediatr 2013; 20 (suppl. 3): e5-9.
11. Mulvey CL, Kiell EP, Rizzi MD, Buzi A: The Microbiology of Complicated Acute Sinusitis among Pediatric Patients: A Case Series. Otolaryngol Head Neck Surg 2019; 160(4): 712-719.
12. Flam JO, Platt MP, Sobel R et al.: Association of oral flora with orbital complications of acute sinusitis. Am J Rhinol Allergy 2016; 30(4): 257-260.
13. Schupper AJ, Jiang W, Coulter MJ et al.: Intracranial complications of pediatric sinusitis: Identifying risk factors associated with prolonged clinical course. Int J Pediatr Otorhinolaryngol 2018; 112: 10-15.
14. Nocon CC, Baroody FM: Acute Rhinosinusitis in Children. Curr Allergy Asthma Rep 2014; 14(6): 443.
15. Clayman GL, Adams GL, Paugh DR, Koopmann CF Jr: Intracranial complications of paranasal sinusitis: a combined institutional review. Laryngoscope 1991; 101: 234.
16. Alaraj AM, Al-Faky YH, Alsuhaibani AH: Ophthalmic Manifestations of Allergic Fungal Sinusitis. Ophthalmic Plast Reconstr Surg 2018; 34(5): 463-466.
17. Piromchai P, Thanaviratananich S: Invasive Fungal Rhinosinusitis versus Bacterial Rhinosinusitis with Orbital Complications: A Case-Control Study. Scientific World Journal 2013; 2013: 453297.
18. Šuchaň M, Horňák M, Kaliarik L et al.: Orbital complications of sinusitis. Cesk Slov Oftalmol 2014; 70(6): 234-238.
19. Sedaghat AR, Wilke CO, Cunningham MJ, Ishman SL: Socioeconomic disparities in the presentation of acute bacterial sinusitis complications in children. Laryngoscope 2014; 124: 1700-1706.
20. Dugar DR, Lander L, Mahalingam-Dhingra A, Shah RK: Pediatric acute sinusitis: Predictors of increased resource utilization. Laryngoscope 2010; 120: 2313-2321.
21. Ginat DT, Lee SK, Baroody F: Headaches of otolaryngological origin. Eur Ann Otorhinolaryngol Head Neck Dis 2016; 133(3): 209-210.
22. Carter KD, Graham SM, Carpenter KM: Ophthalmic manifestations of allergic fungal sinusitis. Am J Ophthalmol 1999; 127: 189-195.
23. Gupta AK, Bansal S, Gupta A et al.: Visual loss in the setting of allergic fungal sinusitis: pathophysiology and outcome. J Laryngol Otol 2007; 121: 1055-1059.
24. Altman KW, Austin MB, Tom LW et al.: Complications of frontal sinusitis in adolescents: case presentations and treatment options. Int J Pediatr Otorhinolaryngol 1997; 41: 9-20.
25. Rosenfeld EA, Rowley AH: Infectious intracranial complications of sinusitis, other than meningitis, in children: 12-year review. Clin Infect Dis 1994; 18(5): 750-754.
26. Miloundja J, Bamba JS, Mouba JF et al.: Cranioencephalic complications of bacterial sinusitis in children and adolescents: eight cases in Libreville (Gabon). Sante 2011; 21(4): 215-220.
27. Coudert A, Ayari-Khalfallah S, Suy P, Truy E: Microbiology and antibiotic therapy of subperiosteal orbital abscess in children with acute ethmoiditis. Int J Pediatr Otorhinolaryngol 2018; 106: 91-95.
28. Miah MS, Nix P, Koukkoullis A, Sandoe J: Microbial causes of complicated acute bacterial rhinosinusitis and implications for empirical antimicrobial therapy. J Laryngol Otol 2016; 130: 169-175.
29. Peña MT, Preciado D, Orestes M, Choi S: Orbital complications of acute sinusitis: changes in the post-pneumococcal vaccine era. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg 2013; 139: 223-227.
30. Hamill CS, Sykes KJ, Harrison CJ, Weatherly RA: Infection rates of MRSA in complicated pediatric rhinosinusitis: an up to date review. Int J Pediatr Otorhinolaryngol 2018; 104: 79-83.
31. McKinley SH, Yen MT, Miller AM, Yen KG: Microbiology of pediatric orbital cellulitis. Am J Ophthalmol 2007; 144: 497-501.
32. Mortimore S, Wormald PJ, Oliver S: Antibiotic choice in acute and complicated sinusitis. J Laryngol Otol 1998; 112: 264-268.
33. Rudloe TF, Harper MB, Prabhu SP et al.: Acute periorbital infections: Who needs emergent imaging? Pediatrics 2010; 125: e719-e726.
34. Lee JH, Jeong HM: Fungal sinusitis with a nasal septal perforation. Ear Nose Throat J 2013; 92(1): E24-25.
otrzymano: 2019-02-14
zaakceptowano do druku: 2019-03-07

Adres do korespondencji:
*Adrianna Podbielska-Kubera
Centrum Medyczne MML
ul. Bagno 2, 00-112 Warszawa
tel.: +48 508-613-946
adrianna.podbielska@mml.com.pl

New Medicine 1/2019
Strona internetowa czasopisma New Medicine