Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 1/2019, s. 13-19 | DOI: 10.25121/NS.2019.24.1.13
Sara Shamsa1, Iwona Soika1, *Anna Turska-Szybka1, Maja Lipiec1, Dariusz Gozdowski2, Dorota Olczak-Kowalczyk1
Determinanty korzystania z opieki stomatologicznej przez dzieci w okresie uzębienia mlecznego – badania ankietowe
Determinants of the use of dental care of deciduous teeth in children – questionnaires
1Zakład Stomatologii Dziecięcej, Warszawski Uniwersytet Medyczny
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Dorota Olczak-Kowalczyk

2Katedra Doświadczalnictwa i Bioinformatyki, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa
Kierownik Katedry: dr hab. Krzysztof Pawłowski
Streszczenie
Wstęp. Ogólnopolskie badania epidemiologiczne wskazują niewystarczające zaspokojenie potrzeb w zakresie leczenia próchnicy zębów mimo ryzyka licznych powikłań. Przyczyną zaniedbań leczniczych może być ograniczona dostępność do opieki stomatologicznej dla dzieci lub niewłaściwy stosunek ich rodziców do leczenia zębów mlecznych.
Cel pracy. Określenie czynników determinujących korzystanie z opieki stomatologicznej przez dzieci w okresie uzębienia mlecznego.
Materiał i metody. Do badania włączono rodziców dzieci w wieku od 4. do 10. roku życia uczęszczających do losowo wybranej warszawskiej szkoły podstawowej i przedszkola. Kwestionariusz zawierał 21 pytań dotyczących sytuacji socjoekonomicznej ankietowanego, stanu zdrowia uzębienia dziecka i dotychczasowego korzystania przez dziecko z opieki stomatologicznej. Dla badanych zmiennych ilościowych zostały obliczone statystyki opisowe oraz współczynniki korelacji Spearmana. Przeprowadzono analizę regresji logistycznej istotnych statystycznie korelacji (Statistica 13, poziom istotności p < 0,05).
Badanie zostało zaakceptowane przez Komisję Bioetyczną Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego (nr zgody AKBE 171/16).
Wyniki. Do analizy włączono 295 ankiet. Większość (87,1%) respondentów stanowiły kobiety, średni wiek wynosił 36,73 ± 5,44 roku, a średni wiek ich dzieci – 7,31 ± 1,96 roku. Prawie wszyscy ankietowani odpowiedzieli prawidłowo na pytania dotyczące świadomości prozdrowotnej. Pozytywne nastawienie do wizyt stomatologicznych prezentowało 74,2% dzieci. Istnieje większe prawdopodobieństwo, że rodzice będą się regularnie zgłaszać z dzieckiem na wizytę stomatologiczną, gdy odbędzie się ona przed 3. rokiem życia dziecka (OR = 2,77), a dziecko nie odczuwa strachu przed lekarzami związanego z wcześniejszymi doświadczeniami medycznymi (OR = 0,24).
Wnioski. Pierwsza wizyta dziecka przed 3. rokiem życia, brak strachu przed lekarzami oraz pozytywne nastawienie do dentysty istotnie wpływają na częstotliwość odbywania wizyt u stomatologa.
Summary
Introduction. Nationwide epidemiological studies indicate that the need for tooth decay treatment is not sufficiently met despite the risk of multiple complications. Limited access to paediatric dental care and improper parental attitude towards deciduous teeth treatment may be the causes of neglect.
Aim. To define factors determining the use of dental care of deciduous teeth in children.
Material and methods. Parents of 4- to 10-year-old children attending a randomly selected primary school and kindergarten in Warsaw participated in the study. The respondents answered 21 questions concerning their socio-economic situation, the oral health of their children and previous use of dental care by their children. Descriptive statistics and Spearman’s correlation coefficients were calculated for the analysed quantitative variables. Logistic regression analysis of statistically relevant correlations was performed (Statistica 13, statistical significance p < 0.05).
The study was approved by the Bioethics Committee of the Medical University of Warsaw (no. AKBE 171/16).
Results. The analysis included 295 questionnaires. The majority of respondents (87.1%) were women with mean age of 36.73 ± 5.44 years, who had children with mean age of 7.31 ± 1.96 years. Nearly all respondents answered correctly to the questions concerning health awareness. A total of 74.2% of children had positive attitude towards dental appointments. It is more likely that parents will visit a dentist regularly if their child’s first dental visit is before the age of 3 years (OR = 2.77), and the child is not afraid of doctors due to previous medical experience (OR = 0.24).
Conclusions. First dental visit before the age of 3 years, a lack of fear of doctors and positive attitude towards dentists have a significant impact on the frequency of dental visits.
Słowa kluczowe: dzieci,
0 ***
Wstęp
Utrzymanie zdrowego uzębienia mlecznego jest warunkiem prawidłowego rozwoju narządu żucia i zdrowego uzębienia stałego. Nieleczona próchnica zębów mlecznych może być przyczyną bólu, utrudnionego żucia, wad zgryzu i mowy oraz infekcji (1-3). Infekcje okołozębowe towarzyszące pulpopatiom zębów mlecznych mogą rozprzestrzeniać się lokalnie, powodując m.in. zapalenia kości, ropowicę twarzy czy zapalenia tkanek oczodołu. Mogą także być przyczyną gorączek nawracających, ropni mózgu, bakteryjnego zapalenia wsierdzia, a nawet posocznicy (1).
Ogólnopolskie badania epidemiologiczne prowadzone w ramach programu „Monitorowanie stanu zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowań populacji polskiej” wskazują na bardzo zły stan uzębienia mlecznego dzieci w wieku przedszkolnym. Częstość występowania próchnicy u dzieci w wieku 3 lat wyniosła 53,8% w 2015 roku i 41,1% w 2017 roku, w grupie 5-latków aż 76,9% ( 2016 r.), 6-latków – 81,6% (2018 r.) i 89,4% wśród 7-latków (2016 r.) (4-7). Próchnica wczesnego dzieciństwa (ang. early childhood caries – ECC) jest w dalszym ciągu chorobą pandemiczną, występującą na różnym poziomie między kontynentami i poszczególnymi krajami. Dane z USA pokazują wyższą częstość próchnicy w porównaniu do krajów europejskich. W wieku przedszkolnym 40% dzieci amerykańskich ma próchnicę, podczas gdy w Wielkiej Brytanii zaledwie 12%. Liczne publikacje pokazują wysoką częstość występowania próchnicy u dzieci w wieku 3-5 lat: 36-85% w Azji, 38-45% w Afryce i 22-61% na Bliskim Wschodzie (8).
Potrzeby lecznicze i profilaktyczne utrzymują się nadal na bardzo wysokim poziomie w naszym kraju. Mimo dostępności do bezpłatnej opieki stomatologicznej dla dzieci potrzeby w zakresie leczenia próchnicy zębów mlecznych są zaspokojone zaledwie w 7% u dzieci w wieku 3 lat i 15% w wieku 5 lat (6, 7).
Cel pracy
Celem pracy było określenie czynników determinujących korzystanie z opieki stomatologicznej przez dzieci w okresie uzębienia mlecznego.
Materiał i metody
Do badania włączono rodziców dzieci w wieku od 4. do 10. roku życia uczęszczających do losowo wybranej szkoły podstawowej (w klasach 0-III) i przedszkola w Warszawie. Kwestionariusz zawierał 23 pytania umożliwiające charakterystykę socjoekonomiczną ankietowanego (płeć, wiek, poziom wykształcenia, status ekonomiczny) i jego wiedzę o stanie zdrowia jamy ustnej (związek między próchnicą zębów mlecznych i stałych, konieczność dbania o zęby mleczne, znaczenie fluorków w profilaktyce) oraz pytania dotyczące oceny uzębienia dziecka i dotychczasowego korzystania przez dziecko z opieki stomatologicznej (pierwsza wizyta dziecka i jej powód, częstość odbywania wizyt w gabinecie stomatologicznym, rodzaj placówki leczniczej, skierowanie do dentysty, unikanie wizyty u dentysty i jego powody, postawy lekarzy dentystów, występowanie bólu zęba u dziecka, ekstrakcja zęba). Przed rozpoczęciem badania przeprowadzono badanie pilotażowe, w którym kwestionariusz poddano ewaluacji z udziałem rodziców dzieci zgłaszających się do Zakładu Stomatologii Dziecięcej WUM. Na jego podstawie powstała ostateczna wersja ankiety, która zawierała 21 pytań.
Do analizy statystycznej włączono prawidłowo wypełnione kwestionariusze. Dla badanych zmiennych ilościowych zostały obliczone statystyki opisowe (średnie i odchylenia standardowe) oraz współczynniki korelacji Spearmana między wybranymi parami cech. Przeprowadzono analizę regresji logistycznej istotnych statystycznie korelacji. Analizy wykonano w programie Statistica 13, przyjmując poziom istotności p < 0,05.
Badanie zostało zaakceptowane przez Komisję Bioetyczną Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego (nr zgody AKBE 171/16).
Wyniki
Do analizy włączono 295 ankiet spośród 334 wypełnionych przez rodziców. Charakterystykę respondentów zawiera tabela 1.
Tab. 1. Charakterystyka respondentów
ParametryN /295 (%)
Wiek 
wiek respondentów (średnia ± SD w latach)36,73 ± 5,44
wiek dzieci (średnia ± SD w latach)7,31 ± 1,96
Płeć respondenta 
mężczyźni38/295 (12,9%)
kobiety257/295 (87,1%)
Wykształcenie respondenta 
podstawowe16/295 (5,4%)
średnie 134/295 (45,4%)
wyższe145/295 (49,2%)
Status ekonomiczny rodziny 
niski 17/295 (5,8%)
przeciętny 207/295 (70,2%)
wysoki 71/295 (24%)
W tabeli 2 przedstawiono świadomość prozdrowotną respondentów oraz nastawienie do leczenia stomatologicznego.
Tab. 2. Świadomość prozdrowotna respondentów oraz nastawienie do leczenia stomatologicznego
ParametryN /295 (%)
Świadomość prozdrowotna respondentów (odpowiedzi prawidłowe) 
dziecko powinno regularnie odbywać wizyty u dentysty290/295 (98,3%)
próchnica zębów mlecznych zwiększa ryzyko próchnicy zębów stałych251/295 (85,1%)
leczenie zębów mlecznych jest tak samo ważne jak leczenie zębów stałych257/295 (87,1%)
fluor chroni zęby przed próchnicą254/295 (86,1%)
Doświadczenie przez dziecko bólu zęba 90/295 (30,6%)
Doświadczenie przez dziecko ekstrakcji zęba 47/295 (15,9%)
Nastawienie dziecka do dentysty: 
pozytywne – chętne odbywanie wizyt 219/295 (74,2%)
negatywne – unikanie wizyt76/295 (25,8%)
Strach dziecka przed lekarzami wynikający z wcześniejszych doświadczeń medycznych 24/295 (8,1%)
Negatywne nastawianie dziecka do dentysty przez osoby trzecie 4/295 (1,4%)
Badanie ujawniło, że rodzice mają świadomość konieczności odbywania wizyt u dentysty i leczenia zębów mlecznych, jak również znają rolę fluoru w profilaktyce próchnicy (tab. 2). Większość (64,1%) rodziców ocenia stan uzębienia swoich dzieci jako dobry. Zgodnie z uzyskanymi informacjami u 14 (4,7%) dzieci ból zęba powtarzał się co najmniej trzykrotnie w ostatnim roku. Na wizytę u dentysty dotychczas nie zgłosiło się 13 (4,4%) dzieci (tab. 3). W pierwszych 3 latach życia pierwszą wizytę odbyło 176 (59,7%) dzieci, w tym jedynie 39 (13,2%) między 6. a 12. miesiącem życia.
Tab. 3. Korzystanie z opieki stomatologicznej przez dzieci w okresie uzębienia mlecznego
ParametryN (%)
Odbyta wizyta u dentysty 282/295 (95,6%)
Pierwsza wizyty dziecka u dentysty w wieku do 3. roku życia 176/295 (59,7%)
Powód pierwszej wizyty u dentysty: 
wizyta kontrolna141/225 (62,7%)
profilaktyka 73/ 225 (32,4%)
ból zęba 11/225 (4,9%)
Częstość odbywania wizyt u dentysty:  
3-6 miesięcy 192/282 (68,1%)
12 miesięcy 55/282 (19,5%)
> 12 miesięcy 35/282 (12,4%)
Rodzaj placówki medycznej, z której korzysta dziecko: 
kontrakt z NFZ (bezpłatne)52/282 (18,4%)
prywatna (odpłatność)161/282 (57,1%)
kontrakt z NFZ i placówka prywatna 68/282 (24,1%)
Doświadczenia dziecka w czasie wizyt u dentysty: 
wykonana ekstrakcja zęba
mlecznego u dziecka
47/282 (16,7%)
bolesny zabieg leczniczy45/282 (16%)
bezbolesne zabiegi lecznicze, zabiegi profilaktyczne, badania kontrolne 92/282 (32,6%)
Postawa lekarza wobec dziecka: 
nieprzyjazna 3/282 (1,1%)
przyjazna 117/282 (41,5%)
lekarz odmówił leczenia dziecka 34/295 (11,5%)
Korzystanie z opieki stomatologicznej przez dzieci przedstawia tabela 3.
Lekarze rodzinni i pediatrzy ocenili stan zdrowia jamy ustnej u 173 (58,6%) pacjentów. Do dentysty skierowali 86 (29,2%) dzieci, spośród których na wizytę nie zgłosiło się tylko jedno dziecko. 34 (11,5%) respondentów spotkało się z odmową dentysty przyjęcia dziecka, gdyż: lekarz nie leczył dzieci (3,4%); twierdził, że leczenie zębów mlecznych nie było konieczne (2,4%); nie było współpracy dziecka podczas leczenia (5,1%) lub wolnego terminu wizyty (0,7%). Większość (84,1%) rodziców twierdzi, że jeśli istnieje konieczność zgłoszenia się z dzieckiem do dentysty, to nigdy nie odkładają wizyty, 30 (10,2%) rodziców odkłada termin wizyty ze względów ekonomicznych, a 13 (4,4%) z powodu strachu dziecka przed wizytą.
Analiza regresji logistycznej prostej wykazała, że pierwsza wizyta u dentysty odbyta przed ukończeniem 3. roku życia zwiększa dwukrotnie szansę na ukształtowanie pozytywnej postawy dziecka wobec dentysty (OR = 1,97). Włączono do analizy wizyty kontrolne co 3-6 miesięcy i brak wizyt lub odbywane rzadziej niż co rok. Odbywanie wizyt co 12 miesięcy nie było statystycznie skorelowane z porównywanymi cechami. Istnieje większe prawdopodobieństwo zgłaszania się z dzieckiem na wizytę stomatologiczną co 3-6 miesięcy, gdy dziecko ma pozytywną postawę wobec dentysty (OR = 2,24), nie odczuwa strachu związanego z wcześniejszymi doświadczeniami medycznymi (OR = 0,24), rodzice mają wyższy poziom wykształcenia (OR = 2,15), a pierwsza wizyta odbyła się przed 3. rokiem życia dziecka (OR = 2,77). Zwiększa się szansa na ukształtowanie negatywnej postawy u dziecka, gdy odczuwa ono strach przed lekarzami związany z wcześniejszymi doświadczeniami medycznymi (OR = 122,48), dentysta jest nieprzyjazny (OR = 24,36) lub dziecko doświadczyło bólu podczas leczenia stomatologicznego (OR = 965,49). Jeżeli dentysta jest nieprzyjazny, to jest bardziej prawdopodobne, że rodzice będą odbywać wizyty rzadziej niż co rok lub wcale (OR = 14,91). Doświadczenie przez dziecko bólu zęba w ostatnim roku, jak również skierowanie na wizytę stomatologiczną przez pediatrę nie były istotnie skorelowane z postawą dziecka wobec wizyt u dentysty ani z częstością ich odbywania (tab. 4).
Tab. 4. Analiza regresji logistycznej wskazująca na czynniki determinujące korzystanie z opieki stomatologicznej przez dzieci oraz nastawienie do wizyt w gabinecie stomatologicznym
  Zgłaszanie się na wizyty u dentystyPostawa dziecka wobec wizyty u dentysty
   co 3-6 miesięcy rzadziej niż co rok lub wcalenegatywna pozytywna
wyższy poziom wykształcenia
(N = 145)
N/% 107/73,8%10/6,9%31/21,4%114/78,6%
wykształcenie poniżej wyższego
(N = 150)
N/%85/56,7%38/25,3%45/30,0%105/70,0%
OR
 
P
OR = 2,15
(1,32;3,52)
P = 0,002*
OR = 0,22
(0,10;0,46)
P < 0,001*
OR = 0,63
(0,37;1,08)
P = 0,092
OR = 1,58
(0,93;2,67)
P = 0,092
odbyta pierwsza wizyta przed ukończeniem 3. r.ż. (N = 176)N/%131/74,4%16/9,1%36/20,5%140/79,5%
brak wizyty przed 3. r.ż.
(N = 119)
N/%61/51,3%32/26,9%40/33,6%79/66,4%
OR
 
P
OR = 2,77
(1,69;4,54)
P < 0,001*
OR = 0,27
(0,14;0,52)
P < 0,001*
OR = 0,51
(0,30;0,86)
P = 0,012*
OR = 1,97
(1,16;3,34)
P = 0,012*
strach przed lekarzami (N = 14)N/%5/35,7%3/21,4%14/100%0/0%
brak strachu (N = 268)N/%187/69,8%32/11,9%51/19,0%217/81,0%
OR
 
P
OR = 0,24
(0,08;0,74)
P = 0,013*
OR = 2,01
(0,53;7,60)
P = 0,303
OR = 122,48
(7,19;2086,98)
P < 0,001*
OR = 0,008
(0,001;0,14)
P < 0,001*
doświadczenie bólu podczas zabiegu stomatologicznego
(N = 45)
N/%27/60,0%9/20,0%45/100%0/0%
brak bólu i brak leczenia
(N = 237)
N/%165/69,6%26/11,0%20/8,4%217/91,6%
OR
 
P
OR = 0,65
(0,34;1,26)
P = 0,206
OR = 2,03
(0,88;4,68)
P = 0,097
OR = 965,49
(57,34;16256,18)
P < 0,001*
OR = 0,001
(0,0001;0,017)
P < 0,001*
nieprzyjazny lekarz (N = 3)N/%1/33,3%2/66,7%3/100%0/0%
przyjazny lekarz (N = 279)N/%191/68,5%33/11,8%62/22,2%217/77,8%
OR
 
P
OR = 0,23
(0,02;2,57)
P = 0,233
OR = 14,91
(1,32;168,98)
P = 0,029*
OR = 24,36
(1,24;477,95)
P = 0,036*
OR = 0,04
(0,002;0,81)
P = 0,036*
pozytywna postawa dziecka wobec wizyty u dentysty (N = 217) N/%157/72,4%21/9,7%  
negatywna postawa dziecka wobec wizyty u dentysty
(N = 65)
N/%35/53,8%14/21,7%  
OR
 
P
OR = 2,24
(1,27;3,97)
P = 0,006*
OR = 0,39
(0,19;0,82)
P = 0,013*
  
*istotność statystyczna p < 0,05
Dyskusja
Badanie kwestionariuszowe wykazało, że rodzice mają świadomość konieczności opieki stomatologicznej, pomimo tego 4,4% dotychczas nie zgłosiło się ze swoimi dziećmi na pierwszą wizytę do stomatologa, a 11,9% odbyło ostatnią wizytę dawniej niż rok temu. Większość ocenia stan uzębienia swojego dziecka jako dobry, jednakże 1/3 dzieci odczuwała ból zębów przynajmniej raz w roku. Wyniki Grzesiak i Kaczmarek (9) wskazały, że matki nie potrafią dostrzec zmian próchnicowych u swoich dzieci, a różnice między oceną matek a badaniem stomatologicznym ich dzieci okazały się istotne statystycznie. Zatem, z innych badań autorek wynika, że według 80% matek ich dzieci mają zdrowe uzębienie, przy czym w przypadku zdrowych zębów ocena połowy matek pokrywała się z opinią stomatologa, a przy zmienionych chorobowo tylko w 36% (10). Potwierdza to badania innych autorów o rozbieżności pomiędzy deklarowaną przez matki świadomością a rzeczywistym stanem uzębienia (4-7, 11).
Ponadto, wyobrażenia rodziców odnośnie uzębienia są sprzeczne z aktualnymi danymi epidemiologicznymi. Wyniki Ogólnopolskiego Monitoringu Stanu Zdrowia Jamy Ustnej wykazały, że 41,1% dzieci 3-letnich ma średnio 3 ze?by z ubytkami próchnicowymi, 81,6% 6-latków 3,54 ± 3,53 zęba i 68% 10-latków w uzębieniu mlecznym oraz 60,7% próchnicę zębów stałych (4, 5).
Stosunek rodziców do leczenia stomatologicznego dzieci i ich świadomość prozdrowotna jest związana z poziomem wykształcenia (12). Prezentowane badanie potwierdza istotną statystycznie zależność między poziomem wykształcenia rodziców a wcześniejszym zgłaszaniem się z dzieckiem na pierwszą wizytę u stomatologa, co jest zgodne z wynikami innych autorów oraz badań monitoringowych (4-7, 13, 14). Wraz ze wzrostem poziomu wykształcenia wzrastała szansa na zachowania sprzyjające utrzymaniu zdrowia jamy ustnej dziecka (12).
Blisko połowa dzieci była po raz pierwszy u dentysty między 1. a 3. r.ż., a niewielki odsetek dzieci (13%) odbył wizytę między 6. a 12. m.ż. Tymczasem Amerykańska Akademia Stomatologii Dziecięcej (American Academy of Pediatric Dentistry – AAPD) zaleca, aby pierwsza wizyta dziecka miała miejsce w ciągu 6 miesięcy od wyrznięcia pierwszych zębów mlecznych, nie później niż w 12. m.ż. (15). Badania Wdowiak i wsp. (14) pokazały, że jedynie 32% rodziców zgłasza się na wizyty przed 4. r.ż. dziecka. Pozostali odbywają wizyty w późniejszym wieku.
Według badania dzieci polskich w wieku 5 lat, u dentysty nie było 13,2%, a pierwszą wizytę w gabinecie stomatologicznym między 6. a 12. m.ż. odbyło 2,9% dzieci, między 1. a 2. r.ż. – 19,9%, między 2. a 3. r.ż. – 53,9%. Ponad połowa (52,4%) dzieci 3-letnich, 10% 6-letnich oraz 4,7% 7-letnich nie korzystało dotychczas z usług stomatologicznych (4-6).
Badanie wykazało, że pierwsza wizyta u dentysty przed ukończeniem 3. roku życia zwiększa szansę na ukształtowanie pozytywnej postawy dziecka wobec dentysty, a to z kolei zwiększa szanse na odbywanie regularnych wizyt, podczas których możliwe jest monitorowanie stanu jamy ustnej.
Wizyty kontrolne powinny być przeprowadzane co 6 lub co 3 miesiące, w zależności od grupy ryzyka próchnicy. W badaniu kwestionariuszowym 68,1% dzieci zgłaszało się co 3-6 miesięcy na wizyty kontrolne, podobnie jak przedstawili Iwanicka-Grzegorek i wsp. (63,3%) (11). Niższy odsetek odnotowały (42,59%) Bruzda-Zwiech i wsp. (16).
Większość ankietowanych (86,1%) jest świadoma znaczenia fluoru w profilaktyce próchnicy, co jest zbieżne z wynikami badania ankietowego matek dzieci przedszkolnych (96,2%) (11).
Im bardziej pozytywny jest stosunek rodziców do leczenia stomatologicznego, tym szersza ich wiedza i bardziej troszczą się o stan zdrowia jamy ustnej dzieci (17).
Sporniak-Tutak wykazała, że przeżywanie nieprzyjemnych uczuć w dzieciństwie podczas wizyt stomatologicznych wpływa znacząco (75%) na odczuwanie lęku w późniejszych latach (18). Rauch i wsp. na podstawie badania ankietowego dzieci 6-letnich i ich rodziców sformułowali wniosek, że im wyższy lęk u rodziców, tym wyższy u dziecka (19). Dzieci odgadują więc stosunek rodzica do leczenia i prawdopodobnie będą go przejmowały, co znajduje potwierdzenie w pracach innych autorów (20, 21).
Z przeprowadzonej ankiety wynika, że duży wpływ na to, czy dziecko chętnie odbywa wizyty stomatologiczne, ma wcześniejsze odczuwanie bólu podczas leczenia. Należy dokładać wszelkich starań, by dzieci nie odczuwały bólu w trakcie wizyt stomatologicznych. Badania wykazują, że stosowanie premedykacji przy zabiegach leczniczych zmniejsza odczuwanie lęku u dzieci. W związku z tym należy podkreślić ich znaczące działanie w opanowaniu strachu (22, 23). Przyjazne nastawienie lekarza również ma wpływ na kształtowanie postawy dziecka. Ubiór lekarza oraz sposób, w jaki wykonuje on znieczulenie, ma wpływ na poziom lęku u młodszych dzieci. Preferują one kolorowe fartuchy i kamuflowanie strzykawki podczas znieczulenia, podczas gdy u starszych dzieci nie ma to istotnego znaczenia, a nawet większość z nich skłania się ku białemu fartuchowi (12, 24).
Niepokojące jest, że mimo zgłaszania się dzieci do gabinetów stomatologicznych lekarze dentyści odmawiają leczenia małych pacjentów, podając jako argument, że nie leczą dzieci lub wprowadzając rodziców w błąd, że zęby mleczne nie wymagają leczenia. Opóźnione leczenie próchnicy u dzieci zwiększa ryzyko powikłań i naraża je na odczuwanie bólu, co w konsekwencji prowadzi do lęku, utrudnionej współpracy i niechęci dzieci do wizyt stomatologicznych (25-28).
W początkowych latach życia dzieci odbywają regularne wizyty u lekarzy pediatrów, jednak nie wszyscy zwracają uwagę na stan uzębienia pacjenta. Ponad połowa ankietowanych podała, że lekarze rodzinni i pediatrzy ocenili stan zdrowia jamy ustnej ich dzieci, a co trzecie dziecko zostało skierowane do dentysty. Rodzice, których dzieci zostały skierowane przez pediatrę do dentysty, odbyli wizytę w 99% przypadków. Pokazuje to, że skuteczną drogą przekazu informacji jest personel medyczny, co potwierdzają inni autorzy (29-31). Indywidualna edukacja rodziców przez personel dentystyczny jest najskuteczniejsza, szczególnie podczas pierwszych wizyt dziecka (9).
Wnioski
Pierwsza wizyta u dentysty przed ukończeniem 3. roku życia, brak strachu przed lekarzami, pozytywne nastawienie dziecka do dentysty, jak również postawa lekarza istotnie wpływają na częstotliwość odbywania wizyt u stomatologa. Ból podczas leczenia jest głównym powodem niechęci dzieci do wizyt stomatologicznych. Wyższy poziom wykształcenia rodziców jest czynnikiem sprzyjającym zachowaniom prozdrowotnym i kształtującym pozytywną postawę dziecka.
Piśmiennictwo
1. Piekoszewska P, Turska-Szybka A, Olczak-Kowalczyk D: Infekcje zębopochodne – przegląd piśmiennictwa. Nowa Stomatol 2016; 2: 120-134.
2. Polek A, Szyper-Szczurowska J, Loster BW: Rola pediatrów i lekarzy rodzinnych w profilaktyce wad zgryzu u dzieci w okresie niemowlęcym i poniemowlęcym. Dent Med Probl 2013; 50(3): 328-340.
3. American Academy of Pediatric Dentistry: Policy on early childhood caries (ECC): Classifications, consequences, and preventive strategies. Pediatr Dent 2014; 36: 50-52.
4. Olczak-Kowalczyk D, Mielczarek A, Kaczmarek U et al.: Stan zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowania u dzieci w wieku 6 lat. [W:] Olczak-Kowalczyk D (red.): Monitorowanie stanu zdrowia jamy ustnej populacji polskiej i jego uwarunkowań w latach 2016-2020. Ocena stanu zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowań w populacji polskiej w wieku 6, i 10 oraz 15 lat w 2018 roku. Oficyna Wydawnicza Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, 2019.
5. Olczak-Kowalczyk D, Mielczarek A, Kaczmarek U, et al.: Stan zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowania u dzieci w wieku 3 lat. [W:] Olczak-Kowalczyk D (red.): Monitorowanie stanu zdrowia jamy ustnej populacji polskiej i jego uwarunkowań w latach 2016-2020. Ocena stanu zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowań w populacji polskiej w wieku 3, i 18 oraz 35-44 lata w 2017 roku. Oficyna Wydawnicza Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, 2018.
6. Olczak-Kowalczyk D, Kaczmarek U, Bachanek T: Stan zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowania u dzieci w wieku 5 lat. [W:] Olczak-Kowalczyk D (red.): Monitorowanie stanu zdrowia jamy ustnej populacji polskiej i jego uwarunkowań w latach 2016-2020. Ocena stanu zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowań w populacji polskiej w wieku 5, 7 i 12 lat w 2016 roku. Oficyna Wydawnicza Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, 2017.
7. Olczak-Kowalczyk D, Kaczmarek U, Bachanek T: Stan zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowania u dzieci w wieku 3 lat. [W:] Olczak-Kowalczyk D (red.): Monitorowanie stanu zdrowia jamy ustnej populacji polskiej w latach 2013-2015. Ocena stanu zdrowia jamy ustnej i jego uwarunkowań w populacji polskiej w wieku 3, 10 i 15 lat w 2015 roku.Oficyna Wydawnicza Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, 2016.
8. WHO Expert Consultation on Public Health Intervention against Early Childhood Caries: report of a meeting, Bangkok, Thailand, 26-28 January 2016. World Health Organization, Geneva 2017; https://apps.who.int/iris/handle/10665/255627.
9. Grzesiak I, Kaczmarek U: Wiedza prozdrowotna matek i świadomość stanu uzębienia ich dzieci w wieku do 3 lat. Dent Med Probl 2004; 41: 59-66.
10. Grzesiak I, Kaczmarek U: Pierwsza wizyta dziecka w gabinecie stomatologicznym. Dent Med Probl 2006; 43: 433-437.
11. Iwanicka-Grzegorek E, Kępa-Prokopieńko J, Pierzynowska E: The health awareness of pre-school age children’ parents – questionnaire study. Nowa Stomatol 2007; 8(1): 8-12.
12. Williams NJ, Whittle JG, Gatrell AC: The relationship between socio-demographic characteristics and dental health knowledge and attitudes of parents with young children. Brit Dent J 2002; 193: 651-654.
13. Wierzbicka M, Szatko F, Pierzynowska E et al.: Świadomość i zachowania zdrowotne matek małych dzieci w Polsce z początkiem nowego tysiąclecia. Stomat Współczesna 2003; 10(4): 8-12.
14. Wdowiak L, Pawka B, Szymańska J: Pierwsza wizyta dzieci lubelskich u stomatologa. Nowa Stomatol 2007; 4: 103-106.
15. American Academy of Pediatric Dentistry: Guideline on infant oral health care. Pediatr Dent 2012; 34(5): 148-152.
16. Bruzda-Zwiech A, Filipińska R, Szydłowska-Walendowska B et al.: Stomatologiczne zachowania prozdrowotne 4-5-letnich dzieci w świetle badań ankietowych rodziców. Dent Med Probl 2012; 49(2): 272-278.
17. Kowalczyk-Kustra O, Jarzębowska A, Zakrzewski J: Wpływ doświadczeń i emocji stomatologicznych rodzica na sposób kształtowania postawy stomatologicznej dziecka. Nowa Stomatol 2015; 2: 47-52.
18. Sporniak-Tutak K: Ocena lęku u pacjentów przed zabiegami stomatologicznymi. Czas Stomat 1995; 48: 396-340.
19. Rauch J, Kaszuba M, Jastrzębska J: Geneza i poziom lęku stomatologicznego a stan twardych tkanek zębów oraz przyzębia u dzieci 6-letnich z województwa podkarpackiego. Forum Stomat 2005; 2: 106-111.
20. Wilk-Sieczak B, Gmyrek-Marciniak A: Children’s behaviour during their dental adaptation visits and their families’ attitudes towards dental treatment. Dent Med Probl 2005; 42: 573-580.
21. Kaczmarek U, Wilk-Sieczak B: Methods of evaluation of dental anxiety in children and adolescents. Dent Med Probl 2006; 43: 596-601.
22. Ilasrinivasan, Setty JV, Shyamachalam, Mendiretta P: A Comparative Evaluation of the Sedative Effects of Nitrous Oxide-oxygen Inhalation and Oral Midazolam-Ketamine Combination in Children. Int J Clin Pediatr Dent 2018; 11(5): 399-405.
23. Wal A, Remiszewski A, Sosnowska-Boroszko A: Zastosowanie uspokojenia wziewnego przy użyciu podtlenku azotu (N20) w leczeniu stomatologicznym dzieci – doniesienie wstępne. Nowa Stomatol 2000; 3: 3-5.
24. Babaji P, Chauhan P, Churasia VR et al.: A cross-sectional evaluation of children preference for dentist attire and syringe type in reduction of dental anxiety. Dent Res J 2018; 15(6): 391-396.
25. Davey GCL: Dental phobias and anxieties: evidence for conditioning processes in the acquisition and modulation of a learned fear. Behav Res Ther 1989; 27: 51-58.
26. Kruger E, Thomson W, Poulton R et al.: Dental caries and changes in dental anxiety in late adolescence. Community Dent Oral Epidemiol 1998; 26: 355-359.
27. Alvesalo I, Murtomaa H, Milgrom P et al.: The dental fear survey schedule: a study with Finnish children. Int J Paed Dent 1993; 3: 193-198.
28. Milsom KM, Tickle M, Humphris GM, Blinkhorn AS: The relationship between anxiety and dental treatment experience in 5-year-old children. Br Dent J 2003; 194(9): 503-506.
29. Wapniarska K, Buła K, Hilt A: Parent’s pro-health awareness concerning oral health of their children in the light of survey research. Przegl Epidemiol 2016; 70(1): 59-63.
30. Jadach R, Siwek-Jadach K, Migas-Mastalerz A: Rola lekarza rodzinnego w prewencji próchnicy zębów u dzieci i młodzieży. Fam Med Primary Care Rev 2007; 9(3): 442-444.
31. Janus S, Olczak-Kowalczyk D, Wysocka M: Rola lekarzy niestomatologów w zapobieganiu próchnicy wczesnego dziecin?stwa. Nowa Pediatr 2011; 1: 6-14.
otrzymano: 2019-02-25
zaakceptowano do druku: 2019-03-07

Adres do korespondencji:
*Anna Turska-Szybka
Zakład Stomatologii Dziecięcej Warszawski Uniwersytet Medyczny
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel.: +48 (22) 502-20-31
anna.turska-szybka@wum.edu.pl

Nowa Stomatologia 1/2019
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia