Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2019, s. 35-40 | DOI: 10.25121/PF.2019.20.1.35
Klaudia Ciesielska-Figlon1, Agnieszka Daca2, *Katarzyna A. Lisowska1
Olej z nasion czarnuszki siewnej (Nigella sativa) jako produkt immunomodulujący
The oil from black caraway (Nigella sativa) seeds as a immunomodulatory product
1Katedra i Zakład Fizjopatologii, Wydział Lekarski, Gdański Uniwersytet Medyczny
Kierownik Katedry i Zakładu: prof. dr hab. n. med. Jacek M. Witkowski
2Zakład Patologii i Reumatologii Doświadczalnej, Wydział Lekarski, Gdański Uniwersytet Medyczny
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Ewa Bryl
Streszczenie
Nadrzędnym zadaniem układu odpornościowego jest ciągła obrona naszego organizmu przed antygenami zidentyfikowanymi jako obce. W każdej minucie to niezwykłe osiągnięcie ewolucji aktywnie zwalcza drobnoustroje patogenne (wirusy, bakterie i grzyby) oraz substancje toksyczne pochodzące ze środowiska zewnętrznego. Jednak w wyniku zaburzeń immunologicznych mogą rozwijać się różne choroby, np. autoimmunologiczne, nowotwory czy niedobory odporności. W związku z tym naukowcy poszukują substancji o potencjale immunomodulującym. W obrębie substancji obdarzonych właściwościami immunostymulującymi czy też immunosupresorowymi, szczególne miejsce zajmują oleje roślinne. Celem niniejszej pracy jest przedstawienie dotychczasowej wiedzy na temat immunomodulującego działania oleju z nasion czarnuszki siewnej (Nigella sativa).
Summary
The paramount function of the immune system is to constantly defend our bodies against foreign antigens. This extraordinary achievement of evolution actively combats pathogens (viruses, bacteria and fungi) as well as toxins found in the external environment. At the same time, immunity disorders may cause various conditions such as autoimmune diseases, cancers and immunodeficiencies. Hence, scientists are actively seeking immunomodulating substances. Plant oils hold a special place among substances having immunostimulating or immunosupressive properties. This review presents the current state of knowledge about the immunomodulating effects of black carraway (Nigella sativa) seeds oil.
Słowa kluczowe: limfocyty, cytokiny, zapalenie.
2 ***
Wstęp
Sterowanie odpowiedzią układu immunologicznego ma dla nas coraz większe znaczenie ze względu na zwiększający się odsetek pacjentów z zaburzeniami odporności. Z jednej strony nadreaktywność komórek układu odpornościowego prowadzić może do rozwoju nadwrażliwości, alergii, odrzucania przeszczepów lub odpowiedzi przeciw własnym tkankom. Z drugiej strony zbyt niski poziom reagowania składowych układu nie zapewni organizmowi właściwej ochrony przeciw czynnikom chorobotwórczym, takim jak bakterie czy wirusy. Niemal w każdym przypadku odporność zaburzyć może szereg czynników, takich jak: stres, brak aktywności fizycznej oraz nieprawidłowe nawyki żywieniowe. Z tego też względu istotne jest poszukiwanie substancji, które albo będą działać pobudzająco na komórki układu odpornościowego (immunostymulatory), albo takie, które reakcje odpornościowe będą hamować (immunosupresory) (1). Celem niniejszej pracy jest zaprezentowanie dotychczasowej wiedzy naukowej na temat immunomodulującego działania oleju z nasion czarnuszki siewnej, który znalazł zastosowanie nie tylko w żywieniu, ale również w kosmetyce i medycynie.
Komórki układu odpornościowego
Układ immunologiczny złożony jest z dwóch integralnych części: odpowiedzi nieswoistej (wrodzonej) oraz swoistej (nabytej), które mają za zadanie obronę przed zewnątrz- i wewnątrzkomórkowymi antygenami. W obrębie odpowiedzi nabytej opisuje się odpowiedź humoralną związaną z rozpuszczalnymi białkami zwanymi przeciwciałami oraz odpowiedź komórkową, którą tworzą limfocyty. Możliwości odpowiedzi swoistej są wysoce rozwinięte poprzez obecność różnorodnych receptorów powierzchniowych limfocytów T (ang. T cell receptor – TCR) oraz receptorów immunoglobulinowych limfocytów B, które rozpoznają swoiste antygeny. Istnieje ścisła współpraca pomiędzy limfocytami T i B a szeregiem innych komórek należących do odpowiedzi wrodzonej: granulocytów, monocytów i makrofagów, komórek dendrytycznych oraz komórek NK (ang. natural killer) (2).
Komórki dendrytyczne mają receptory Fc wiążące stały fragment przeciwciał dla immunoglobulin typu G (IgG), dlatego skutecznie wychwytują antygeny związane z przeciwciałami. W ten sposób po pierwotnej odpowiedzi humoralnej antygeny mogą przetrwać w układzie odpornościowym, co umożliwia utrzymanie pamięci immunologicznej. Makrofagi wraz z komórkami dendrytycznymi stymulują ekspresję białek głównego układu zgodności tkankowej (ang. major histocompatibility complex – MHC) klasy II. Z tego powodu odgrywają zasadniczą rolę w przetwarzaniu i prezentacji antygenów limfocytom T CD4+. Prezentacja antygenów przez makrofagi lub inne komórki APC (ang. antygen-presenting cells) jest niezbędna do wywołania komórkowej odpowiedzi immunologicznej. Z kolei komórki NK należą do układu odporności wrodzonej, tworząc pierwszą linię obrony przed antygenami (wirusami) i własnymi zmienionymi nowotworowo komórkami. Są one odpowiedzialne za zjawisko naturalnej cytotoksyczności (2).
Prekursory limfocytów T, tak jak pozostałe elementy morfotyczne krwi, wytwarzane są przez szpik kostny. Następnie nabywają one właściwości immunologicznych w grasicy w procesie dojrzewania, stamtąd wędrują do krwi obwodowej i pełnią określone funkcje w ramach tzw. odporności komórkowej. Charakteryzują się obecnością na swojej powierzchni swoistych receptorów różnicowania (ang. cluster of differentiation – CD), w tym antygenu CD3. Ponadto w ich obrębie wyróżniono podstawowe klasy limfocytów T: cytotoksyczne (Tc) z receptorem CD8, pomocnicze (Th) z receptorem CD4, a także regulatorowe (Treg) (3). Poza tym na ich powierzchni występują liczne antygeny o charakterze kostymulującym (CD28) czy aktywacyjnym (CD25, CD69 i in.) (3).
Rolą limfocytów cytotoksycznych (Tc) jest rozpoznawanie i niszczenie komórek zakażonych drobnoustrojami wewnątrzkomórkowymi i komórek nowotworowych za pomocą wydzielanych substancji cytolitycznych (np. perforyna, granzym) lub poprzez aktywację tzw. receptorów śmierci (np. antygen CD95). Ich aktywacja zachodzi pod wpływem określonych cytokin po rozpoznaniu antygenu związanego z MHC klasy I na komórce jądrzastej (4).
Z kolei limfocyty pomocnicze (Th) należą do subpopulacji komórek z powierzchniowym receptorem różnicowania CD4. W zależności od wydzielanej cytokiny można podzielić je na mniejsze grupy pełniące odmienne funkcje, m.in. Th1, Th2, Th17 (5). Limfocyty Th regulują odpowiedź immunologiczną organizmu poprzez współdziałanie z innymi komórkami. Limfocyty Th1, wydzielając interferon gamma (IFN-γ) oraz interleukinę 12 (IL-12), kontrolują odpowiedź typu komórkowego zależną od makrofagów (6).
Makrofagi wytwarzają znaczne ilości cytokin, dlatego są one ważnym elementem w niektórych rodzajach odpowiedzi komórkowej. Wydzielane cytokiny mają wpływ m.in. na limfocyty T i B. Limfocyty Th2 poprzez wydzielanie IL-4, IL-5 czy IL-10 regulują odpowiedź limfocytów B (6). Z kolei Th17, wydzielając cytokiny, takie jak IL-17, IL-21 czy IL-22, biorą istotny udział w rozwoju reakcji zapalnej przeciw różnym drobnoustrojom chorobotwórczym (6).
Limfocyty regulatorowe (Treg) o fenotypie CD4+CD25highFoxP3+ stanowią jedynie 5-10% limfocytów z receptorem CD4, jednak pełnią ważną funkcję, jaką jest ogólnoustrojowa ochrona przed chorobami o podłożu autoimmunologicznym. Dowiedziono, że limfocyty Treg hamują nadmierną odpowiedź innych komórek układu odpornościowego, zapobiegając tym samym autoreaktywnej odpowiedzi immunologicznej. Jest to możliwe dzięki zastosowaniu różnych mechanizmów, począwszy od indukcji apoptozy (programowanej śmierci komórki), poprzez zmniejszenie dostępności IL-2, która stymuluje proliferację limfocytów, aż do produkcji dużych ilości cytokin przeciwzapalnych, takich jak IL-10 czy IL-35 (7).
Limfocyty B są komórkami układu odpornościowego związanymi z odpowiedzią immunologiczną humoralną, czyli zależną od przeciwciał. Komórki te, podobnie jak limfocyty T, mają na swojej powierzchni swoiste receptory dla antygenów BCR (ang. B cell receptor). Ich zasadniczą rolą jest synteza immunoglobulin, które rozpoznają odpowiednie obszary, a następnie wiążą fragmenty obcego antygenu, co pozwala na jego opsonizację, neutralizację i fagocytozę. Przeciwciała biorą również udział w reakcjach cytotoksyczności zależnej od przeciwciał (ang. antibody-dependent cellular cytotoxicity – ADCC), a także pośredniczą w aktywacji układu dopełniacza (8).
Zaburzenia w wytwarzaniu oraz funkcji wyżej wymienionych komórek układu odpornościowego mogą przyczyniać się do rozwoju wielu różnych chorób. Warto tu wspomnieć o chorobach wynikających z tzw. nadmiernej aktywności, do których zaliczamy m.in.: alergie, astmę oskrzelową oraz choroby kompleksów immunologicznych (np. toczeń rumieniowaty układowy), a także choroby z niedoboru odporności (np. niedobór odporności w przebiegu zakażenia wirusem HIV).
Rola oleju z nasion czarnuszki w regulacji układu odpornościowego
Z nasion czarnuszki (Nigella sativa) można wyizolować 30-50% oleju tłustego, którego głównymi składnikami są nienasycone kwasy tłuszczowe: linolowy (55,6%), oleinowy (23,4%), α-linolenowy w śladowej ilości (0,4-1%) oraz kwas eikozadienowy występujący bardzo rzadko w przyrodzie (2,6-3%). Poza tym w oleju znajdują się także związki czynne, takie jak: tymochinon (30-48%), tymohydrochinon, ditymochinon, p-cymen (7-15%), karwakrol (6-12%), 4-terpineol (2-7%), t-anetol (1-4%), α-pinen i tymol.
Nasiona zawierają ponadto alkaloidy izochinolinowe (nigellinę, nigelliminę), alkaloidy diterpenowe (nigellaminę) oraz imidazolowe (nigellidynę, nigellicynę), a także saponiny triterpenowe (α-hederynę) (9).
Olej z nasion N. sativa ma potwierdzone działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne, co jest związane z zahamowaniem przez tymochinon wytwarzania 5-lipooksygenazy i cyklooksygenazy, enzymów biorących udział w syntezie leukotrienów i prostaglandyn (9). Są też doniesienia o jego działaniu przeciwnowotworowym, które wiąże się najprawdopodobniej z wywoływaniem apoptozy, czyli programowanej śmierci komórki, za co również ma odpowiadać tymochinon (10).
Immunomodulacyjne działanie oleju z nasion czarnuszki jest mniej poznane i nie do końca wyjaśnione, co prawdopodobnie wynika z tego, że w badaniach stosowane są modele zwierzęce, głównie myszy i szczury. Aczkolwiek na przestrzeni ostatnich paru lat zaczęły pojawiać się doniesienia na temat jego wpływu również na organizm ludzki.
W 1995 roku Haq i wsp. (11) opublikowali wyniki badań in vitro, które dotyczyły wpływu nasion Nigella sativa i ich rozpuszczalnych frakcji na proliferację ludzkich limfocytów, wytwarzanie cytokin, a także aktywność fagocytarną leukocytów. Nie wykryto immunomodulującego działania N. sativa na odpowiedź limfocytów stymulowanych za pomocą takich mitogenów, jak fitohemaglutynina, konkanawalina A czy mitogen szkarłatki (Phytolacca). Stymulujący wpływ frakcji o niskiej masie cząsteczkowej N. sativa został zauważony dopiero w odpowiedzi limfocytów na komórki allogeniczne, co związane było ze wzrostem ilości IL-3. Nie zauważono wpływu badanej frakcji na wytwarzanie IL-2, która jest odpowiedzialna za stymulację odpowiedzi proliferacyjnej limfocytów. Autorzy nie zaobserwowali również, żeby frakcje oleju z nasion czarnuszki miały jakikolwiek wpływ na aktywność przeciwbakteryjną leukocytów.
Galhena i wsp. (12) przeprowadzili badania w celu określenia działania chemoochronnego odwaru składającego się z nasion Nigella sativa, korzeni Hemidesmus indicus i kłączy Smilax glabra w odniesieniu do wywołanego bleomycyną uszkodzenia cytogenetycznego ludzkich limfocytów. Izolowane z krwi obwodowej limfocyty poddawano działaniu na bleomycynę w dawce 40 μg/ml przez 2 godziny w obecności różnych dawek odwaru (100, 300 i 600 μg/ml). Efekt modulacji odwaru na wywołane bleomycyną uszkodzenie cytogenetyczne oceniano na podstawie stopnia aberracji chromosomowych (AC), tworzenia mikrojąder (MN) oraz powstawania ognisk γH2AX (białko histonowe DNA). Stopień aberracji AC, tworzenie się MN oraz liczba ognisk γH2AX były zdecydowanie niższe w limfocytach traktowanych wcześniej odwarem, co świadczy o tym, że może on chronić komórki układu odpornościowego przed uszkodzeniem DNA. Inni autorzy (13) przebadali 7 saudyjskich roślin leczniczych, w tym N. sativa, pod kątem ich właściwości przeciwutleniających. Stosując test z użyciem 8-hydroksydeoksyguanozyny (8-OHdG), markera odzwierciedlającego oksydacyjne uszkodzenie DNA, wykazano, że ekstrakty z nasion czarnuszki w stężeniach 10-100 μg/ml znacząco obniżały poziom 8-OHdG w hodowli ludzkich limfocytów, co sugeruje, że ekstrakty z nasion czarnuszki mogą mieć zastosowanie jako środki przeciwutleniające (13).
Wyżej wymienione prace przedstawiają wpływ nasion N. sativa na ludzkie limfocyty in vitro w różnych modelach doświadczalnych. Należy jednak pamiętać, że obecnie nasiona i olej z czarnuszki są powszechnie dostępne na rynku jako dodatki do żywności. Poniżej więc zostały przedstawione wyniki badań, które miały na celu przeanalizowanie, w jaki sposób olej i ekstrakty z czarnuszki wpływają na układ odpornościowy zwierząt i ludzi in vivo.
Islam i wsp. (14) opublikowali wyniki badań dotyczących lotnej frakcji oleju z nasion czarnuszki pod względem jego właściwości immunomodulujących i cytotoksycznych. W tym celu użyto szczurów, które były immunizowane antygenem duru brzusznego. Następnie analizowano poziom swoistych przeciwciał w surowicy krwi oraz oceniano liczbę obwodowych komórek układu odpornościowego. Okazało się, że u zwierząt poddanych działaniu frakcji lotnej z oleju czarnuszki miano swoistych przeciwciał spadło. Ponadto obserwowano spadek liczby neutrofilów, któremu towarzyszył wzrost liczby limfocytów oraz monocytów. Na podstawie uzyskanych wyników badań autorzy doszli do wniosku, że lotną frakcję oleju z N. sativa można uznać za potencjalny środek immunosupresyjny.
Inny zespół przeprowadził badania na chomikach z cukrzycą eksperymentalną (15). Celem eksperymentu było wyjaśnienie mechanizmów wywołujących efekt hipoglikemiczny po podaniu oleju z nasion N. sativa oraz udowodnienie jego potencjalnego działania immunomodulującego. Cukrzycę wywołano wstrzyknięciem dootrzewnowym streptozotocyny w dawce 65 mg/kg masy ciała. Następnie po 6 tygodniach od wywołania cukrzycy chomikom za pomocą sondy żołądkowej podawano olej z czarnuszki w dawce 400 mg/kg masy ciała. Po pierwsze wykazano, że olej ma działanie hipoglikemizujące. Ponadto autorzy udowodnili, że podawanie oleju z nasion N. sativa znacząco zwiększyło aktywność fagocytarną makrofagów otrzewnowych oraz liczbę limfocytów we krwi obwodowej w porównaniu z chomikami kontrolnymi, co by z kolei świadczyło o działaniu immunostymulującym.
Obiektem kolejnych badań in vivo prowadzonych przez Cemek i wsp. (16) były szczury poddawane radioterapii. Celem tego badania było określenie działania przeciwutleniającego i radioochronnego oleju z nasion Nigella sativa i porównanie go z działaniem zredukowanego glutationu (GSH). Zwierzętom podawano olej z czarnuszki w dawce 1 ml/kg masy ciała, a także wstrzykiwano GSH w dawce 150 mg/kg masy ciała przez kolejnych 30 dni. Następnie zwierzęta poddawano działaniu promieniowania w dawce 6 Gy oraz określano poziom markerów stresu oksydacyjnego, takich jak dialdehyd malonowy (MDA) i azotany, a także oceniano liczbę limfocytów krwi obwodowej. Okazało się, że olej z nasion N. sativa wykazuje działanie podobne do zredukowanego GSH, tzn. znacząco obniża poziom markerów stresu oksydacyjnego, a jednocześnie zapobiega zmniejszaniu się liczby limfocytów krwi obwodowej pod wpływem napromieniowania. Otrzymane wyniki świadczą o tym, że olej z nasion czarnuszki ma potencjalne działanie przeciwutleniające, co jest zgodne z obserwacjami in vitro uzyskanymi przez Daradka i wsp. (13). Wydaje się, że olej z nasion N. sativa może ochraniać komórki przed uszkodzeniem wywołanym promieniowaniem jonizującym, które jest często stosowane w radioterapii nowotworów ludzkich.
Kolejne badania miały na celu określenie wpływu tymochinonu (jednego ze składników oleju z nasion Nigella sativa) na liczbę białych krwinek (WBC) (17). Świnki morskie, u których zostały wywołane zmiany w płucach poprzez podanie albuminy jaja kurzego, otrzymywały kolejno wodę pitną oraz wodę zawierającą różne stężenia tymochinonu. Następnie oceniano liczbę białych krwinek w wysiękowym płynie płucnym. Autorzy wykazali, że pod wpływem tymochinonu dochodzi do zmniejszenia zmian patologicznych w płucach, co było związane ze spadkiem liczby eozynofilów w tkance oraz mniejszą produkcją śluzu, którym towarzyszył spadek stężenia IL-4 i wzrost IFN-γ we krwi. Wyniki te dowiodły, że tymochinon wchodzący w skład oleju z nasion N. sativa może być czynnikiem zmniejszającym stan zapalny w obrębie tkanki płucnej. Ponadto podwyższenie poziomu IFN-γ we krwi może świadczyć o wzmaganiu odpowiedzi immunologicznej związanej ze wzrostem limfocytów Th1 odpowiedzialnych za odpowiedź typu komórkowego. Kolejne badania tego samego zespołu potwierdziły, że w popłuczynach oskrzelowo-pęcherzykowych uczulonych świnek spada ilość eozynofilów i neutrofili, przy jednoczesnym wzroście liczby limfocytów i monocytów (18). Badania zostały następnie powtórzone z użyciem ekstraktu wodno-etanolowego z nasion N. sativa (19). Wykazano, że ekstrakt ten zmniejsza stan zapalny w obrębie płuc uczulonych świnek (19) i podobnie jak tymochinon, powoduje spadek stężenia IL-4 oraz wzrost IFN-γ we krwi tych zwierząt (20). Powyższe wyniki sugerują, że to najprawdopodobniej tymochinon, który może stanowić 3-48% oleju z czarnuszki, jest czynnikiem immunosupresyjnym.
Również Duncker i wsp. (21) potwierdzili, że ekstrakt z nasion czarnuszki siewnej może łagodzić alergie. Myszy, które zostały uwrażliwione za pomocą albuminy jaja kurzego i otrzymywały ekstrakt z nasion N. sativa lub tymochinon, charakteryzowały się mniejszą liczbą komórek tucznych w jelicie, czemu towarzyszyło zmniejszenie objawów alergii pokarmowej. Ponieważ otrzymano podobne wyniki bez względu na to, czy użyto ekstraktu czy samego tymochinonu, wydaje się to potwierdzać tezę o immunosupresyjnym działaniu właśnie tego związku. Z kolei Michel i wsp. (22) udowodnili, że frakcja białkowa wodnego ekstraktu z nasion Nigella sativa wykazuje efekt hepatoochronny, który był związany ze zmniejszeniem stężenia cytokin sprzyjających procesom zapalnym (TNF-α, IL-1β czy INF-γ) zarówno we krwi badanych zwierząt, jak i w samej wątrobie (22). Wyniki te potwierdzają immunosupresyjne działanie oleju z czarnuszki, przy czym zwracają uwagę na fakt, że w ekstrakcie białkowym również mogą znajdować się czynniki hamujące reakcje zapalne.
Gholamnezhad i wsp. (23) badali poziom różnych cytokin, w tym prozapalnych, u szczurów poddanych wysiłkowi fizycznemu. Szczury obciążone dużym wysiłkiem charakteryzowały się wysokimi stężeniami IL-6 i TNF-α, którym towarzyszył wzrost IL-10. U szczurów poddanych umiarkowanemu wysiłkowi nie obserwowano zmian w poziomie cytokin, ich wzrost ujawnił się dopiero po podaniu etanolowego ekstraktu z nasion N. sativa. Z kolei u szczurów poddanych dużemu wysiłkowi fizycznemu podanie ekstraktu znacząco zmniejszało stężenie TNF-α. Ponadto olej z nasion czarnuszki zmniejszał znacząco stosunek cytokin Th1 do Th2 u szczurów poddawanych wysiłkowi umiarkowanemu, co było związane przede wszystkim ze wzrostem stężenia IL-4. Tutaj warto zaznaczyć, że przy dużym wysiłku fizycznym obserwowano podobny efekt, który był związany z jednoczesnym spadkiem IFN-γ i wzrostem IL-4. Na tej podstawie sprecyzowano stwierdzenie, że podawanie oleju lub ekstraktów z nasion N. sativa może zmienić profil cytokin pro- i przeciwzapalnych.
Jak wynika z powyższego przeglądu, zdecydowana większość prac opiera się na modelach zwierzęcych, trudno więc uzyskane wyniki odnieść do immunologii człowieka. Jednak niedawno ukazała się praca (24), w której opisano wyniki stosowania oleju z nasion czarnuszki siewnej u pacjentek cierpiących na reumatoidalne zapalenie stawów (RZS). Jest to przewlekła, zapalna choroba tkanki łącznej, uwarunkowana immunologicznie (25). Ma ona charakter systemowy i wynika z nieprawidłowości w funkcjonowaniu limfocytów T CD4+. Gheita i Kenawy (24) w swoich badaniach skupili się na tym, jak doustne podawanie przez miesiąc oleju z nasion czarnuszki w kapsułkach wpływa na objawy oraz parametry kliniczne u pacjentek z RZS. Ich wyniki udowodniły, że produkt ten może mieć działanie immunosupresyjne, ponieważ po kilku tygodniach doszło do spadku liczby białych krwinek, a pacjentki przestały skarżyć się na poranną sztywność stawów, zmniejszyła się też liczba bolących stawów. Ponadto doszło do obniżenia wskaźnika aktywności choroby według skali DAS-28 (ang. disease activity score 28). W kolejnym badaniu klinicznym (26) wykazano, że u pacjentów otrzymujących olej z nasion N. sativa doszło do wzrostu stężenia IL-10 w surowicy krwi, natomiast poziom TNF-α, który odgrywa istotną rolę w rozwoju objawów stawowych w przebiegu RZS, nie uległ zmianie. Poza tym wykazano, że pod wpływem oleju z nasion czarnuszki u pacjentów z RZS dochodzi do obniżenia poziomu MDA oraz tlenku azotu, co potwierdza, że olej ten wykazuje działanie przeciwutleniające.
Ten sam zespół badawczy (27) opublikował również wyniki badań immunologicznych u pacjentów z RZS, które wskazują, że doustne podawanie pacjentom oleju z nasion N. sativa po 2 miesiącach doprowadziło do znacznego obniżenia poziomu białka C-reaktywnego o wysokiej czułości (hs-CRP) oraz wskaźnika DAS-28, a także zmniejszenia obrzęku stawów w porównaniu z pacjentami, którzy w tym samym czasie otrzymywali placebo. O ile u osób otrzymujących placebo nie stwierdzono żadnych zmian w parametrach immunologicznych, to u otrzymujących olej z nasion czarnuszki po 8 tygodniach doszło do obniżenia liczby limfocytów CD8+, czego efektem bezpośrednim był wzrost stosunku CD4+/CD8+. U tych pacjentów doszło także do wzrostu liczby limfocytów Treg. Jest to jedno z interesujących badań wykonanych z udziałem ludzi, które pokazuje potencjał immunomodulujący olejku z nasion czarnuszki, choć nie wyjaśnia mechanizmu obserwowanego efektu na poziomie komórkowym.
Podsumowanie
Przedstawione powyżej wyniki badań wskazują, że olej z nasion czarnuszki siewnej zawiera substancje o właściwościach prozdrowotnych. Nie dysponujemy jednak wynikami badań, które pozwoliłyby na ocenę, w jakim stopniu produkt ten, a także jego składniki mogą oddziaływać na ludzki organizm. Lepsze poznanie właściwości immunomodulacyjnych oleju oraz ekstraktów z nasion N. sativa mogłoby być bardzo pomocne przy opracowywaniu terapii chorób o podłożu zapalnym czy autoimmunologicznym na drodze modyfikacji układu odpornościowego.
Piśmiennictwo
1. Samochowiec L. Lek roślinny w świetle nowoczesnej farmakoterapii. Post Fitoter 2001; (1):2-6.
2. Kumar V, Cotran R, Robbins S. Patologia Robbinsa. Elesevier Urban & Partner, Wrocław 2005; 114.
3. Niedźwiecka-Rystwiej P, Tokarz-Deptuła B, Deptuła W. Charakterystyka subpopulacji limfocytów T. Post Hig Med Dośw 2013; 67:371-9.
4. Świst K, Pajtasz-Piasecka E. Wpływ czynników transkrypcyjnych na różnicowanie limfocytów T CD4+. Post Hig Med Dośw 2011; 65:414-26.
5. Kopeć-Szlęzak J. Nowe subpopulacje limfocytów T pomocniczych CD4+. Post Nauk Med 2016; 2:126-31.
6. Lewkowicz P, Lewkowicz N, Tchórzewski H. Limfocyty regulatorowe CD4+ CD25+ w patofizjologii i terapii chorób o podłożu immunologicznym. Post Hig Med Dośw 2005; 59:371-6.
7. Zaleska I, Wawrzyszyn M, Chełmońska-Soytau A. Rola limfocytów T regulatorowych (Treg) w chorobach autoagresywnych. Alerg Astma Immun 2012; 17(4):190-6.
8. Kontny E, Maśliński W. Limfocyty B – funkcje fizjologiczne i udział w patogenezie reumatoidalnego zapalenia stawów. RU 2006; 44(3):150-61.
9. Borusiewicz M, Janeczko Z. Nigella sativa L. – roślinny surowiec o właściwościach plejotropowych. Post Fitoter 2015; 16(4):223-36.
10. Mańkowska D, Bylka W. Nigella sativa L. – związki czynne, aktywność biologiczna. Herba Pol 2009; 55:109-25.
11. Haq A, Abdullatif M, Lobo PI i wsp. Nigella sativa: Effect on human lymphocytes and polymorphonuclear leukocyte phagocytic activity. Int Immunopharmacol 1995; 30(2):147-55.
12. Galhena BP, Samarakoon SSR, Thabrew MI i wsp. Protective effect of a polyherbal aqueous extract comprised of Nigella sativa (seeds), Hemidesmusindicus (roots), and Smilax glabra (rhizome) on bleomycin induced cytogenetic damage in human lymphocytes. Biomed Res Int 2017; 1856713.
13. Daradka HM, Khabour OF, Alotaibi MK. Potent antioxidative DNA damage of selected Saudi medicinal plants in cultured human lymphocytes. Pak J Pharm Sci 2018; 31(4, Suppl):1511-7.
14. Islam SN, Begum P, Ahsan T i wsp. Immunosuppressive and cytotoxic properties of Nigella sativa. Phytother Res 2004; 18(5):395-8.
15. Fararh KM, Atoji Y, Shimizu Y. Mechanisms of the hypoglycaemic and immunopotentiating effects of Nigella sativa L. oil in streptozotocin-induced diabetic hamsters. Res Vet Sci 2004; 77(2):123-9.
16. Cemek M, Enginar H, Karaca T i wsp. In vivo radioprotective effects of Nigella sativa L oil and reduced glutathione against irradiation-induced oxidative injury and number of peripheral blood lymphocytes in rats. Photochem Photobiol 2006; 82(6):1691-6.
17. Keyhanmanesh R, Boskabady MH, Khamneh S i wsp. Effect of thymoquinone on the lung pathology and cytokine levels of ovalbumin-sensitized guinea pigs. Pharmacol Rep 2010; 62(5):910-6.
18. Keyhanmanesh R, Boskabady MH, Eslamizadeh MJ i wsp. The effect of thymoquinone, the main constituent of Nigella sativa on tracheal responsiveness and white blood cell count in lung lavage of sensitized guinea pigs. Planta Med 2010; 76(3):218-22.
19. Boskabady MH, Keyhanmanesh R, Khamneh S i wsp. The effect of Nigella sativa extract on tracheal responsiveness and lung inflammation in ovalbumin-sensitized guinea pigs. Clinics (Sao Paulo) 2011; 66(5):879-87.
20. Boskabady MH, Keyhanmanesh R, Khameneh S i wsp. Potential immunomodulation effect of the extract of Nigella sativa on ovalbumin sensitized guinea pigs. Univ Sci B 2011; 12(3):201-9.
21. Duncker SC, Philippe D, Martin-Paschoud C i wsp. Nigella sativa (black cumin) seed extract alleviates symptoms of allergic diarrhea in mice, involving opioid receptors. PLoS One 2012; 7(6):e39841.
22. Michel CG, El-Sayed NS, Moustafa SF i wsp. Phytochemical and biological investigation of the extracts of Nigella sativa L. seed waste. Drug Test Anal 2011; 3(4):245-54.
23. Gholamnezhad Z, Boskabady MH, Hosseini M. Effect of Nigella sativa on immune response in treadmill exercised rat. BMC Complement Altern Med 2014; 7(14):437.
24. Gheita TA, Kenawy SA. Effectiveness of Nigella sativa oil in the management of rheumatoid arthritis patients: a placebo controlled study. Phytother Res 2012; 26(8):1246-8.
25. Bryl E, Witkowski JM. Układ odpornościowy a reumatoidalne zapalenie stawów. Forum Med Rodz 2008; 2(3):196-207.
26. Hadi V, Kheirouri S, Alizadeh M i wsp. Effects of Nigella sativa oil extract on inflammatory cytokine response and oxidative stress status in patients with rheumatoid arthritis: a randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. Avicenna J Phytomed 2016; 6(1):34-43.
27. Kheirouri S, Hadi V, Alizadeh M. Immunomodulatory effect of Nigella sativa oil on t lymphocytes in patients with rheumatoid arthritis. Immunol Invest 2016; 45(4):271-83.
otrzymano: 2018-11-22
zaakceptowano do druku: 2019-01-29

Adres do korespondencji:
*Katarzyna A. Lisowska
Katedra i Zakład Fizjopatologii Gdański Uniwersytet Medyczny
ul. Dębinki 7, 80-210 Gdańsk
e-mail: katarzyna.lisowska@gumed.edu.pl

Postępy Fitoterapii 1/2019
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii