Ponad 7000 publikacji medycznych!
Statystyki za 2021 rok:
odsłony: 8 805 378
Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Fitoterapii 3/2020, s. 185-195 | DOI: 10.25121/PF.2020.21.3.185
*Edward Gajda
Postępowanie fitoterapeutyczne oraz dietetyczne w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy
Lek. med. nat. w Centrum Medycznym Healthy Life w Ustroniu
Wprowadzenie
Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy (łac.morbus ulcerosus ventriculi et duodeni; ang. gastric and duodenal ulcer disease) jest najczęstszą chorobą przewodu pokarmowego (ryc. 1). Zachorowalność szacuje się na poziomie 5-10% w populacji osób dorosłych (1, 2).
Ryc. 1. Owrzodzenia błony śluzowej żołądka i dwunastnicy
Schorzenie to zostało zdefiniowane jako cykliczne pojawianie się wrzodów trawiennych w żołądku lub w dwunastnicy. Wrzód trawienny charakteryzuje się ograniczonym ubytkiem, sięgającym w głąb błony śluzowej poza blaszkę mięśniową, któremu towarzyszą stan zapalny z naciekiem oraz skrzepowa martwica w bezpośrednim otoczeniu. Umiejscowienie wrzodów trawiennych najczęściej występuje w okolicy odźwiernika żołądka oraz opuszce dwunastnicy, czyli w tych odcinkach przewodu pokarmowego, w których błona śluzowa ma bezpośredni kontakt z kwasem solnym, pepsyną lub innymi wrzodotwórczymi substancjami chemicznymi (1, 2).
Przyczyny
Do powstania choroby wrzodowej, czyli uszkodzenia części powierzchni żołądka lub dwunastnicy, dochodzi na skutek zaburzeń równowagi pomiędzy wydzielaniem kwasu solnego, pepsyną lub działaniem innych substancji chemicznych (toksyn bakteryjnych, np. Helicobacter pylori, lub leków, np. salicylanów, leków przeciwreumatycznych, NLPZ) a odpornością błony śluzowej na ich wrzodotwórcze działanie (1, 2).
Do częstych przyczyn zalicza się:
– zakażenie bakteryjne, np. Helicobacter pylori, które może powodować stan zapalny oraz owrzodzenie żołądka i dwunastnicy,
– niektóre leki, w tym NLPZ,
– nadmierne wydzielanie soku żołądkowego (osoby z grupą krwi 0),
– długotrwały stres i przewlekłe napięcie nerwowe, powodujące obkurczenie naczyń krwionośnych, wskutek czego następuje zmniejszone zaopatrzenie błony śluzowej w krew i zaburzona zostaje jej bariera ochronna,
– substancje oraz produkty spożywcze drażniące żołądek (np. pieprz czarny, ostra papryka, ocet, tytoń, mocny alkohol, kawa, napoje gazowane),
– alergia i nietolerancje pokarmowe (1-5).
 
Pozostałe przyczyny:
– zespół Zollingera i Ellisona,
– choroba Leśniowskiego i Crohna,
– zespół rakowiaka,
– przerost komórek G w części odźwiernikowej żołądka,
– zwężenie dwunastnicy,
– zakażenie wirusami CMV oraz HSV,
– sarkoidoza,
– napromienianie,
– chemioterapia,
– idiopatyczne (1-3).
Obraz kliniczny
Typowym objawem jest dyskomfort lub ból w nadbrzuszu, występujący 1-3 godzin po posiłkach, natomiast ustępujący bezpośrednio po spożyciu pokarmu bądź przyjęciu leków zobojętniających lub hamujących wydzielanie kwasu solnego (IPP). Dolegliwości mogą pojawiać się także w porze nocnej lub nad ranem. Aczkolwiek ból w nadbrzuszu należy do mało swoistego objawu dla wrzodu trawiennego, ponieważ w ok. 50% przypadków powodem tych dolegliwości mogą być zupełnie inne przyczyny, np. zapalenie dróg żółciowych lub pęcherzyka żółciowego, dyspepsja czynnościowa, choroba refluksowa przełyku itp. W chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy mogą występować również wymioty oraz nudności, przebieg może być też bezobjawowy. Możliwe przy tym są powikłania (zwężenie odźwiernika z powodu stanu zapalnego i obrzęku w obrębie wrzodu w kanale odźwiernika, krwawienie oraz perforacja wrzodu) (1, 2).
Rozpoznanie
Badania:
1. Endoskopia.
2. Badanie rentgenoskopowe (sporadycznie wykonywane ze względu na mniejszą dokładność).
3. Testy do wykrywania zakażenia H. pylori:
– test ureazowy,
– badanie histologiczne wycinka błony śluzowej,
– hodowla bakteryjna,
– testy oddechowe,
– test na antygeny H. pylori w kale.
Rozpoznanie choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy ustala się w oparciu o badanie endoskopowe lub sporadycznie rtg (1-3).
Leczenie
1. Dieta.
2. Unikanie stresu oraz napięcia nerwowego.
3. Zaprzestanie palenia papierosów (utrudnia gojenie wrzodu oraz zwiększa ryzyko nawrotu).
4. Unikanie niektórych leków (aspiryna), w tym NLPZ, lub włączenie leczenia gastroprotekcyjnego.
5. Leczenie farmakologiczne w przypadku zakażenia H. pylori polega na stosowaniu 2 lub 3 antybiotyków w połączeniu z IPP, tzw. schemat terapii potrójnej lub poczwórnej, a przy antybiotykooporności także w połączeniu z bizmutem. Leczenie powinno trwać 14 dni.
6. W przypadku chorych niezakażonych H. pylori stosuje się leczenie IPP lub H2-blokerami przez okres 1-2 miesięcy.
7. Leczenie operacyjne (rzadko stosowane) w przypadku nieskuteczności leczenia farmakologicznego lub powikłania wrzodu (krwotok, perforacja, zwężenie odźwiernika) (1-3).
Postępowanie fitoterapeutyczne
Z uwagi na wciąż rosnącą oporność H. pylori na stosowane antybiotyki oraz związany z tym spadek efektywności leczenia poszukuje się nowych metod terapeutycznych. W oparciu o przeprowadzone badania poznano wiele substancji pochodzenia roślinnego, które okazały się skuteczne w niszczeniu bakterii chorobotwórczych, co też potwierdza zasadność włączenia ich do leczenia antybiotykowego bądź jako alternatywy w zwalczaniu tego groźnego patogenu (3, 6, 7).
Helicobacter pylori należy do bakterii powszechnie występującej w przyrodzie i stanowi pewne zagrożenie dla zdrowia. Zakażenie organizmu tą patogenną pałeczką Gram-ujemną może wywołać szereg poważnych dolegliwości i schorzeń, np. stan zapalny błony śluzowej żołądka, chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, chłoniaka oraz raka żołądka. Powodować może ona również niedokrwistość z niedoboru żelaza, reakcje alergiczne, a także chorobę wieńcową serca. Dotyczy to 20% przypadków wrzodów żołądka oraz 30% wrzodów dwunastnicy, nie można więc uznać Helicobacter pylori za przyczynę wszystkich wrzodów żołądka i dwunastnicy. Jednakże Światowa Organizacja Zdrowia zaklasyfikowała H. pylori do pierwszej grupy, jako karcynogen odpowiedzialny za zmiany nowotworowe, przede wszystkim w obrębie żołądka (ryc. 2) (1, 2, 5, 8).
Ryc. 2. Czynniki wirulencji Helicobacter pylori
Fitoterapia dysponuje wieloma surowcami zielarskimi zawierającymi substancje aktywne (flawonoidy, garbniki, związki terpenowe), które m.in. wykazują (udokumentowane badaniami farmakologicznymi) działanie przeciwdrobnoustrojowe, w tym także przeciw H. pylori (2, 9-11).
Stąd też postępowanie fitoterapeutyczne w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy polega na stosowaniu ziół lub preparatów pochodzenia roślinnego o działaniu osłaniającym, przeciwzapalnym, przeciwdrobnoustrojowym oraz uspokajającym i regulującym procesy trawienne. Działają one wielokierunkowo, mają szerokie spektrum działania, nie zakłócając przy tym fizjologicznych procesów w organizmie (2, 4, 11, 12).
W artykule z powodu ograniczenia obszerności tekstu zostały przedstawione tylko te spośród wielu środków leczniczych pochodzenia naturalnego, które są ogólnie dostępne, a równocześnie skuteczne w zwalczaniu H. pylori oraz leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, będące przy tym bezpieczne w stosowaniu oraz niepowodujące działań ubocznych, przy przestrzeganiu zalecanych dawek.
Len zwyczajny (Linum usitatissimum L.) – roślina znana i uprawiana w Polsce oraz wielu krajach świata (ryc. 3).
Ryc. 3. Len zwyczajny (Linum usitatissimum L.)
Nasiona tej rośliny, nazywane również siemieniem lnianym, stanowią cenny surowiec śluzowy o wyjątkowych właściwościach osłaniających przewód pokarmowy. Wodne maceraty, przygotowywane na gorąco lub w postaci odwaru podawane doustnie, powlekają cienką warstwą śluzu błony śluzowe gardła, przełyku, żołądka oraz dwunastnicy, chroniąc je przed szkodliwymi (drażniącymi lub żrącymi) substancjami pochodzenia zewnętrznego (np. niektóre leki – aspiryna) bądź wewnętrznego (toksyny bakteryjne). Ma to istotne znaczenie w przypadku owrzodzenia żołądka i dwunastnicy, ponieważ zazwyczaj towarzyszy im nadmiar soku żołądkowego o silnych właściwościach uszkadzających, które mogą powodować dalszy rozwój procesu chorobowego. Śluz pochodzący z nasion lnu o dużej lepkości, odporny na czynniki hydrolizujące, skutecznie zabezpiecza przed działaniem szkodliwych związków. Pewna jego część przemieszcza się aż do jelita grubego, zatrzymując żrące substancje oraz utrudniając ich dostęp do ścian przewodu pokarmowego, zmniejszając tym samym odczyn zapalny (9, 10, 13).
Preparat złożony (receptura własna): 2 łyżki stołowe nasion lnu zalać 2 szklankami wody o temp. pokojowej, doprowadzić do wrzenia, a następnie gotować na małym ogniu przez 5-7 min, przecedzić, dodać 60 ml miodu akacjowego oraz 90 ml pasteryzowanego soku z aloesu Bio (np. Medicura). Pić 3 razy dziennie po 1/3 ciepłego preparatu, 1 godz. przed lub 2 godz. po jedzeniu. Preparat wykazuje właściwości osłaniające na błonę śluzową, szczególnie górnego odcinka przewodu pokarmowego, i przeciwdziała nadmiernemu wydzielaniu soku żołądkowego, a także przeciwzapalne, przyspiesza proces gojenia się owrzodzeń (epitelizacja) oraz przeciwbakteryjne. Podawany w zalecanych dawkach nie wywołuje skutków ubocznych. Zalecany czas kuracji 2-3 miesiące.
Aloes zwyczajny (Aloe vera L., Aloe barbadensis Mill.) – nazywany także prawdziwym lub pospolitym. Roślina należy do rodziny Liliowatych (Liliaceae), która liczy ok. 360 gatunków, z których 20 uznaje się za lecznicze. Aloes zwyczajny pochodzi z terenów Afryki oraz Azji Mniejszej, a obecnie uprawiany jest w wielu krajach świata o klimacie gorącym (ryc. 4).
Ryc. 4. Aloes zwyczajny (Aloe vera L.)
Miąższ aloesowy (żel aloesowy) zawiera witaminy rozpuszczalne w wodzie (C, B1, B2, B3, B6, B12, kwas foliowy, biotynę) i rozpuszczalne w tłuszczach (E, β-karoten); jest bogatym źródłem soli mineralnych (sód, potas, wapń, magnez, fosfor, cynk, żelazo, mangan, miedź, kobalt, nikiel, molibden, stront, bar oraz w małych ilościach german). Zawiera znaczne ilości łatwo przyswajalnego białka w postaci 18 aminokwasów spośród 22, które występują w żywności, w tym aż 7 egzogennych (poza tryptofanem) spośród 9, które są niezbędne dla organizmu człowieka. Posiada także pewne ilości tłuszczów (2,9%), w tym kwas linolowy i a-linolenowy, kwasy organiczne (bursztynowy, cynamonowy, cytrynowy, salicylowy, winowy, jabłkowy) oraz saponiny, związki polifenolowe (przeciwutleniacze). Występują również antraglikozydy, które pobudzają perystaltykę jelit, wykazują właściwości przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe oraz grzybobójcze. Obecne aloktyna-A i aloktyna-B odpowiadają za właściwości immunochemiczne i pobudzające mitozę oraz wzrost liczby limfocytów, badania in vivo oraz in vitro potwierdziły rolę aloktyny-A jako immunomodulatora (14, 15).
Wyjątkowo cennym składnikiem żelu aloesowego, zwłaszcza w przypadku choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, są polisacharydy śluzowe, które tworzą ochronną zawiesinę koloidalną dla błony śluzowej przewodu pokarmowego. Polisacharydy te buforują działanie kwasów oraz zasad i charakteryzują się m.in. właściwościami odtruwającymi, aktywując przy tym komponent C3 surowicy ludzkiej, który pobudza limfocyty B do produkcji przeciwciał, oraz indukują opsoniny surowicy krwi odpowiedzialne za usprawnianie mechanizmu pochłaniania bakterii przez leukocyty i pobudzają proces mitozy limfocytów (16-19).
Aloes zwyczajny (Aloe vera) posiada więc wszystkie niezbędne kierunki działania, jakie są potrzebne w leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, a mianowicie: osłaniające, przeciwzapalne, przeciwbólowe, bakteriobójcze, regulujące trawienie, obniżające podwyższoną kwasowość soku żołądkowego, w tym odżywcze i wzmacniające organizm. Nie sposób znaleźć chociażby zbliżony odpowiednik pośród leków farmakologicznych o tak szerokim spektrum działania leczniczego, a przy tym, przestrzegając zaleconych dawek, niepowodujący skutków ubocznych.
W chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy korzystniej jest stosować świeżo pozyskany żel lub pasteryzowany sok pozbawiony alony lub o niskiej jej zawartości z trzyletnich liści aloesu zwyczajnego (Aloe vera) z upraw organicznych, bez konserwantów.
Preparat złożony (receptura własna): 30 ml świeżo pozyskanego żelu aloesowego lub pasteryzowanego soku z Aloe vera Bio (np. Medicura) na 1 szklankę ciepłej przegotowanej wody z dodatkiem 1 łyżki miodu akacjowego. Składniki połączyć i przyjmować 3 razy dziennie na 1 godz. przed jedzeniem. Zalecany czas kuracji 2-3 miesiące.
Preparat złożony (receptura własna): żel lub sok z aloesu Bio 250 ml (np. Medicura) w połączeniu z 500 ml soku z czerwonych winogron Bio (np. Hollinger lub Oberhofer) i 500 g miodu akacjowego oraz 200 ml Tictura Calendulae (Phytopharm). Składniki starannie wymieszać i przechowywać w lodówce w szklanej butelce. Dawkowanie: 3 razy dziennie 30 ml (2 łyżki stołowe) na 1 szklankę letniej przegotowanej wody. Spożywać należy powoli na 1 godz. przed posiłkami. Okres przyjmowania preparatu: 2-3 miesiące, po 2-tygodniowej przerwie można rozpocząć kolejny cykl. Składniki działają synergistycznie, a preparat polecany jest szczególnie we wrzodzie żołądka i dwunastnicy oraz w wielu innych schorzeniach.
Nagietek lekarski (Calendula officinalis L.) – roślina jednoroczna należąca do rodziny Astrowatych (Asteraceae). W stanie naturalnym występuje na Bliskim Wschodzie oraz w rejonie śródziemnomorskim. Uprawiana w wielu krajach, w tym także w Polsce zarówno jako roślina lecznicza, jak i ozdobna (ryc. 5).
Ryc. 5. Nagietek lekarski (Calendula officinalis L.)
Kwiaty nagietka zawierają saponiny triterpenowe, karotenoidy (m.in. likopen), flawonoidy, gorycze, śluz, fitosterole, olejek eteryczny, kwasy organiczne, seskwiterpeny, żywice, związki fenolowe oraz sole mineralne. Wykazują działanie przeciwzapalne, bakteriobójcze oraz grzybobójcze (triterpeny, karotenoidy). Karotenoidy (prowitamina A) wpływają na prawidłowy wzrost nabłonka, przyspieszają ziarninowanie oraz bliznowacenie wszelkich uszkodzeń skóry, także w skórnych zmianach nowotworowych. Związki nagietka oddziałują nie tylko na błony śluzowe przewodu pokarmowego, ale też pochwy, oczu i nosa (9, 10, 13, 20).
Po podaniu doustnym wyciągi z nagietka działają ochronnie, przeciwzapalnie i przeciwwrzodowo oraz w pewnym stopniu przeciwnowotworowo, zwłaszcza w zapobieganiu rakowacenia czynnych wrzodów żołądka oraz jelit, z uwagi na jego immunostymulujące właściwości na układ siateczkowo-śródbłonkowy, przez co jest skuteczniejsza obrona przed zakażeniem bakteryjnym (9, 12, 13, 20).
Nagietek pobudza funkcje wątroby, zwiększa także ilość wydalanego moczu oraz potu, dzięki czemu skuteczniej usuwane są z organizmu produkty przemiany materii. W połączeniu z kwiatem krwawnika oraz liściem melisy pobudza miesiączkowanie dzięki lepszemu ukrwieniu w obrębie miednicy mniejszej i czyni ją mniej bolesną wskutek działania rozkurczowego oraz uspokajającego. Nagietek należy do wartościowych surowców ziołowych, co wynika z jego różnorodnego składu chemicznego, a ponieważ podstawowe związki czynne nie ulegają rozpuszczeniu w wodzie, zwykle stosuje się olejowe lub alkoholowe wyciągi z nagietka, (9, 12, 13, 20).
Preparat złożony (receptura własna): Tinctura Calendulae (Phytopharm) 100 ml, olej rokitnikowy (Hippopheae oleum) 200 ml i oliwa z oliwek Bio 200 ml. Po zmieszaniu przechowywać w lodówce w butelce szklanej, przed użyciem wstrząsnąć. Preparat do użytku zewnętrznego i wewnętrznego. Dawkowanie w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy: 3 razy dziennie po 30 ml (2 łyżki stołowe) 30 min przed jedzeniem. Zalecany czas kuracji 2 miesiące lub według wskazania.
Rokitnik zwyczajny (Hippophae rhamnoides L.) – roślina z rodziny Oliwkowatych (Elaeagnaceae), w stanie naturalnym występuje w Europie, Azji, Syberii, na Kaukazie oraz w Himalajach (ryc. 6). W Polsce rośnie w Pieninach oraz na piaszczystych zboczach nadmorskich.
Ryc. 6. Rokitnik zwyczajny (Hippophae rhamnoides L.)
Surowcami leczniczymi są owoc i liść rokitnika. Owoce stanowią bogate źródło wielu bioaktywnych substancji o istotnym znaczeniu w lecznictwie. Zawierają witaminy z grupy B, witaminy E, K i C, kwasy organiczne, karotenoidy (prowitamina A), flawonoidy, antocyjany, fitosterole, cukry, kwas foliowy, fosfolipidy, kwasy tłuszczowe (m.in. linolowy i linolenowy), olejek eteryczny, aminokwasy (18 z 22, w tym 8 egzogennych: treonina, walina, metionina, leucyna, lizyna, tryptofan, izoleucyna i fenyloalanina), sole mineralne (m.in. fosfor, żelazo, mangan, bor, magnez, wapń, sód, glin, krzem i potas) oraz garbniki (12, 13, 21, 22).
W licznych schorzeniach poziom witaminy C odgrywa ważną rolę, jako istotny czynnik terapeutyczny w procesie zdrowienia, w którą ten surowiec zielarski jest zasobny, a przy tym nie ulega szybko rozkładowi, gdyż nie zawiera enzymu askorbinazy. Znaczenie lecznicze ma również olej występujący w nasionach rokitnika o własnościach witaminy F (frakcja nienasyconych kwasów tłuszczowych), niezbędna do regeneracji i odporności błon śluzowych oraz elastyczności skóry. Karotenoidy zawarte w owocach są przekształcane w przewodzie pokarmowym w witaminę A, która wpływa na stan błon śluzowych i skóry, jako niezbędna dla prawidłowego ich rozwoju oraz pełnienia funkcji ochronnych oraz wydzielniczych. Tokoferole (witamina E) chroni organizm przed zmianami zakrzepowymi, zwyrodnieniowymi, zanikowymi oraz skurczowymi m.in. w obrębie naczyń krwionośnych i skóry (12, 13, 21, 22).
W chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy szczególne znaczenie terapeutyczne mają olej rokitnikowy oraz sok, ponieważ działają przeciwzapalnie, łagodzą podrażnienia, przyspieszają regenerację błony śluzowej żołądka i dwunastnicy oraz wspomagają usuwanie wolnych rodników z organizmu (13, 23).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.
Mam kod dostępu
  • Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu albo wszystkich artykułów (w zależności od wybranej opcji), należy wprowadzić kod.
  • Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.
  • Aby kupić kod proszę skorzystać z jednej z poniższych opcji.

Opcja #1

19

Wybieram
  • dostęp do tego artykułu
  • dostęp na 7 dni

uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony

Opcja #2

49

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 30 dni
  • najpopularniejsza opcja

Opcja #3

119

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 90 dni
  • oszczędzasz 28 zł
Piśmiennictwo
1. Bartnik W. Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy. W: Gajewski P. (red.). Interna Szczeklika. Kraków 2017; 976-83.
2. Torkos S. The Canadian encyclopedia of natural medicine. Canada 2008; 409-12.
3. Ciborowska H, Rudnicka A. Dietetyka – żywienie zdrowego i chorego człowieka. PZWL, Warszawa 2018; 329-32.
4. Jorge D, Pamplona R. Lecznicza żywność. Warszawa 2014; 177-95.
5. Siegel J. Immunologic approach to the treatment and prevention of gastrointestinal ulcers. Ann Allergy Asthma Immunol 1977; 38:27-41.
6. Iwańczak B, Iwańczak F. Zakażenie Helicobacter pylori u dzieci. Nowa Ped 2002; 3:137-41.
7. Marlicz K, Fryderek K. Zapalenie błony śluzowej żołądka. Medycyna Praktyczna 5.12.2017; https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/choroby/zoladek/50792,zapalenie-blony-sluzowej-zoladka.
8. Bartnik W. Diagnostyka i leczenie zakażenia Helicobacter pylori. Am J Gastroenterol 1998; 93:2330-8.
9. Hasikn J, Lutomski J. Ziołolecznictwo w chorobach wewnętrznych. Wyd. Med. Borgis, Warszawa 2000.
10. Lutomski J, Alkiewicz J. Leki roślinne. PZWL, Warszawa 1993.
11. Konopacka M. Rola witaminy C w uszkodzeniach oksydacyjnych. Post Hig Med Dośw 2004; 58:343-48.
12. Fnimh A. Encyklopedia of herbal medicine, USA 2016; 254-84.
13. Ożarowski A. Jaroniewski W. Rośliny lecznicze. IWZZ, Warszawa 1987.
14. Mukherjee S, Pal M. Quinolines: a new hope against inflammation. Drug Discov Today 2013; 18 (7-8):389-98.
15. Lee KY, Weintraub ST, Yu BP. Isolation and identification of a phenolic antioxidant from Aloe barbadensis. Free Rad Biol Med 2000; 28(2):261-5.
16. Yun Hu, Juan Xu, Qiuhui Hu. Evaluation of antioxidant potential of Aloe vera (Aloe barbadensis Miller) extracts. J Agric Food Chem 2003; 51(26):7788-91.
17. Wu XF, Yin S, Zhong JS i wsp. Mushroom tyrosinase inhibitors from Aloe barbadensis Miller. Fitoterapia 2012; 83 (8):1706-11.
18. Eshun K, He Q. Aloe vera: a valuable ingredient for the food, pharmaceutical and cosmetic industries – a review. Crit Rev Food Sci Nutr 2004; 44(2):91-6.
19. Okamura N, Hine N, Tateyama Y i wsp. Five chromones from Aloe vera leaves. Phytochemistry 1998; 49(1):219-23.
20. Matławska I. Farmakognozja. Akademia Medyczna im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Poznań 2006.
21. Kowalski J, Strzelecka H. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Warszawa 2000; 619.
22. Piłat B, Zadernowski R. Owoce rokitnika (Hippophae rhamnoides L.) – bogate źródło związków biologicznie aktywnych. Post Fitoter 2016; 17(4):298-306.
23. Preedy V, Watson R, Patel V. Nuts and seeds in health and disease prevention. 2011; 1011-8.
24. Paulo L, Oleastro M, Gallardo E. Anti-Helicobacter pylori and urease inhibitory activities of resveratrol and red wine. Food Res Int 2011; 44(4):964-9.
25. Glycyrrhiza Tourn. ex L. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kewscience (data dostępu: 20.05.2020).
26. Rośliny lecznicze w fitoterapii. Monografie opracowane przez Komisję E. Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich, Poznań 2000.
27. Ożarowski A (red.). Ziołolecznictwo. Poradnik dla Lekarzy. Wyd. IV, Warszawa 1983.
28. Turpie AG, Runcie J, Thomson TJ. Clinical trial of deglydyrrhizinized liquorice in gastric ulcer. Gut 1969; 10(4):299-302.
29. Wang ZY, Nixon DW. Licorice and cancer. Nutr Cancer 2001; 39(1):1-11.
30. Fukai T, Marumo A, Kaitou K i wsp. Anti-Helicobacter pylori flavonoids from licorice extract. Life Sci 2002; 71(12):1449-63.
31. Preedy V, Ross Watson R. Olives and Olive Oil in health and disease prevention. Elsevier 2010.
32. Newmark HL. Squalene, olive oil, and cancer risk: A review and hypothesis. Cancer Epid Biomark Prev 1997; 6(12):1101-3.
33. Von Holtz RL, Fink CS, Awad AB. Beta-Sitosterol activates the sphingomyelin cycle and induces apoptosis in LNCaP human prostate cancer cells. Nutr Cancer 1998; 32(1):8-12.
34. Martin-Moreno JM, Willett WC, Gorgojo L i wsp. Dietary fat, olive oil intake and breast cancer risk. Int J Cancer 1994; 58(6):774-80.
35. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E. Lecznicze działanie miodu pszczelego w chorobach wewnętrznych. MedPharma Polska, Wrocław 2010.
36. Fahey JW, Haristoy X, Dolan PM i wsp. Sulforaphane inhibits extracellular, intracellular, and antibiotic-resistant strains of Helicobacter pylori and prevents benzo(α) pyrene induced stomach tumors. PNAS 2002; 99(11):7610-5.
37. Marotta R, Fkach M. Diet and nutrition in ulcer disease. Med Clin North Am 1991; 75(4):979-97.
38. Janowska M, Prystupa A. Choroba wrzodowa jako jednostka psychosomatyczna. Med Og Nauk Zdr 2012; 18(4):330-3.
otrzymano: 2019-07-25
zaakceptowano do druku: 2020-01-24

Adres do korespondencji:
*lek. med. natur. Edward Gajda
Centrum Medyczne
ul. Marii Konopnickiej 25c, 43-450 Ustroń
tel. +48 790-860-770
e-mail: biuro@medycyna-tradycyjna.eu

Postępy Fitoterapii 3/2020
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii