Czytelnia Medyczna » Medycyna Rodzinna » 1/2002 » Probiotyki i prebiotyki – nowe propozycje w żywieniu niemowląt

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Profesjonalny, stricte ręczny serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Kamil Hozyasz

Probiotyki i prebiotyki – nowe propozycje w żywieniu niemowląt

Probiotics and prebiotics – the new proposal for infant feeding

z Kliniki Pediatrii, Instytut Matki I Dziecka
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Andrzej Milanowski

Summary
Breast milk, the model that infant formula manufacturers have tried to emulate for five decades, is the most obvious example of a food with recognised immunonutrive properties. The role of probiotics and prebiotics in infant formulas has generated great interest. The health benefits of probiotics and prebiotics in the diet are reviewed.

Key words: infant formula, probiotics, prebiotics.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Profilaktyka w pediatrii t.29

Terapie wspomagające rozwój osób z autyzmem

Astma u młodzieży i dorosłych

W skład organizmu dorosłego człowieka wchodzi – z ekologicznego punktu widzenia – około 10¹⁴ komórek, z tego tylko 10% stanowią komórki budujące tkanki. Fakt, że 90% komórek fascynującego ekosystemu, składającego się na Homo sapiens, to Prokaryota, najczęściej jest pomijany w podręcznikach klinicznej medycyny. Na dodatek przepaść w zakresie organizacji genetycznej pomiędzy ssakami i drożdżami jest mniejsza niż pomiędzy drożdżami i bakteriami. Istnieje wiele szlaków komunikacji pomiędzy komórkami organizmu eukaryotycznego i komensalnymi bakteriami, z których część jest kwalifikowana jako pro- lub przeciwzapalne. Bakterie wydają się odgrywać nie marginalną ale przeciwnie – fundamentalną rolę w homeostazie organizmu człowieka, przy czym wzajemne oddziaływania są poznane w znikomym stopniu.

Ekostatystyka organizmu człowieka ? U dorosłego człowieka przewód pokarmowy zawiera 1000 g bakterii, skóra - 200 g, płuca - 20 g, pochwa - 20 g, nos - 10 g, gałki oczne - 1 g
? W paleolicie przodkowie współczesnych ludzi spożywali 5-10 razy więcej włóknika (100-150 g/dobę vs 10-15 g)
? Przeciętne spożycie rafinowanego cukru wzrosło od 0 w połowie XVII w. do 45 kg/rok
? Przez tysiąclecia fermentacja była podstawową metodą konserwowania żywności*, L. plantarum i L. rhamnosus tolerują niskie pH
? Jeden człowiek konsumuje przeciętnie w ciągu całego życia 60 ton żywności (co najmniej 5 "tirów").

* Echem tamtych doświadczeń są specjały kulinarne, jak: kiszona kapusta i ogórki w Europie Środkowej, kiszone arbuzy na Ukrainie, oliwki zakwaszane, fermentowane śledzie (Strömming), rekiny w Islandii, kwaszone przystawki warzywne na Dalekim Wschodzie, sosy z fermentowanych ryb i skorupiaków w Indonezji

Błona śluzowa okrężnicy nie ma zdolności czerpania substancji odżywczych z krwi. Pozostaje w stanie bezpośredniej zależności od obecnych w świetle jelita: krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, poliamin, czynników wzrostowych, witamin i antyoksydantów wytwarzanych przez niepatogenną florę. Substratami dla komensalnej flory jelitowej są: błonnik pokarmowy, niektóre złożone białka, substancje śluzowe i inne wydzieliny przewodu pokarmowego, obumarłe komórki nabłonka błony śluzowej jelita, bakterii i drożdżaków.

Zainteresowanie badaczy florą jelitową systematycznie wzrasta od czasu ogłoszenia w 1908 r. przez Miecznikowa teorii, że wieśniacy z Imperium Rosyjskiego zawdzięczają swą długowieczność spożywaniu dużych ilości jogurtu, zawierającego „zdrowe” bakterie.

Przewód pokarmowy noworodka jest pierwotnie zasiedlany przez mikroorganizmy pochodzące z pochwy i odbytu/stolców matki oraz otaczającego środowiska. Dla dzieci urodzonych przez cięcie cesarskie środowisko zewnętrzne jest głównym źródłem flory – niestety higieniczne warunki szpitalne uniemożliwiają transfer szczepów bakterii kwasu mlekowego. Laktoza jest najgorzej wchłanialnym dwucukrem, pomimo tego obecnym w mleku ssaków i pokarmie kobiecym. Obecność w mleku głównie węglowodanu, o powyższej, wydawałoby się, niekorzystnej charakterystyce, najprawdopodobniej spowodowana jest korzyściami wypływającymi z oddziaływania na fermentującą florę jelitową. Flora jelitowa u niemowląt karmionych piersią zdominowana jest przez bifidobakterie i Lactobacilli, u karmionych sztucznie nie przeważa żaden z rodzajów bakterii. W okresie wprowadzania pokarmów stałych wzrasta kolonizacja przez szczepy Escherichia coli, Bacteroides i Clostridium. Po odstawieniu od piersi, u dzieci w wieku powyżej 2-ego roku życia flora jelitowa upodabnia się do występującej u ludzi dorosłych.

Obecność Lactobacillus plantarum w przewodzie pokarmowym pozostaje w bezpośredniej zależności od stosowanej diety. Szczep ten występuje u prawie 100% Afrykanów i Azjatów spożywających duże ilości żywności fermentowanej przez L. plantarum, u 75% amerykańskich Adwentystów Dnia Siódmego (stosują dietę wegetariańską), u 5-25% ludzi na standardowej diecie europejskiej. U kosmonautów powracających na Ziemię po okresie ekspozycji na wzmożony stres oraz stosujących dietę opartą o wysokoprzetworzone i skondensowane środki spożywcze nie stwierdza się obecności L. plantarum.

Mianem probiotyków określane są żywe mikroorganizmy znajdujące się w pożywieniu, które wywierają korzystny wpływ na organizm człowieka (zwierzęcia) poprzez modyfikacje struktury jakościowej i ilościowej flory jelitowej. Prebiotyki to składowe pożywienia nie podlegające trawieniu i wchłanianiu w jelicie cienkim, a pozytywnie oddziaływujące na gospodarza poprzez wybiórczą stymulację wzrostu i aktywności wybranych mikroorganizmów obecnych w okrężnicy (tab.1). Prebiotyki mogą także zmniejszać wirulencję bakterii, na co ciekawym przykładem jest wpływ celobiozy na szczepy Listeria monocytogenes. Już w latach 50-tych stosowano laktulozę jako prebiotyk w mieszankach dla niemowląt. Własne obserwacje potwierdzają, że w przypadku nieprawidłowej flory jelitowej u niemowląt i małych dzieci można osiągnąć eliminację nosicielstwa poprzez terapię synbiotyczną (probiotyk+prebiotyk) opartą o laktulozę oraz mieszankę Saccharomyces boulardii (drożdżak) i pałeczek kwasu mlekowego. Obiecujące są wyniki badań nad zapobieganiem dysbiozie podczas eradykacji H. pylori za pomocą laktulozy i probiotyków. Zwiększeniu spożycia fruktooligosacharydów towarzyszy wzrost wydalania bifidobakterii ze stolcem.

Tabela 1. Najczęściej stosowane probiotyki, prebiotyki i synbiotyki (wg Collinsa i Gibsona). PROBIOTYKI

PROBIOTYKI
Pałeczki kwasu mlekowego (Lactobacilli):
     L. plantarum
     L. reuteri
     L. acidophilus
     L. casei
     L. delbrueckii subsp. bulgaricus
     L. brevis
     L. cellobiosus
     L. curvatus
     L. fermentum
Gram-dodatnie ziarniaki:
     Lactococcus lactis subsp. cremoris
     Streptococcus salivarius subsp. thermophilus
     Enterococcus faecium
     S. diaacetylactis
     S. intermedius
     Bifidobakterie:
     B. bifidum
     B. lactis
     B. adolescentis
     B. animalis
     B. infantis
     B. longum
     B. thermophilum
Drożdżaki:
     Saccharomyces boulardii
PREBIOTYKI
     Fruktooligosacharydy
     Inulina*
     Galaktooligosacharydy
     Laktuloza**
     Laktitol
SYNBIOTYKI
     Bifidobakterie + fruktooligosacharydy
     Pałeczki kwasu mlekowego + laktitol
     Bifidobakterie + galaktooligosacharydy

* Fruktany, zbudowane z cząsteczek inuliny, są obecnie jedynymi dodatkami spożywczymi, które w pełni zasługują na miano żywności funkcjonalnej. Inulinę wytwarzają rośliny zarówno jedno- jak i dwuliścienne, np. Liliaceae, Amaryllidaceae, Graminae, Compositae. Obecnie tylko gatunek rośliny - cykoria (Cichorium intybus) jest wykorzystywany w przemysł owej produkcji inuliny, która stanowi substrat w syntezie oligofruktozy i długołańcuchowych fruktanów. Fruktany znajdują szerokie zastosowanie jako dodatek stabilizujący galaretki, lody, ciastka. Zwykle dominującym źródłem inuliny i oligofruktanów w diecie są: zboża, banany, cebula, pory i czosnek. ** Laktuloza jest zbudowana z galaktozy i fruktozy.

Istnieje obecnie wiele dowodów, że probiotyki wraz z prebiotykami będą mogły zastępować antybiotykoterapię okołooperacyjną. W ostatnich latach Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca ograniczenie stosowania antybiotyków podczas produkcji żywności oraz w medycynie. Rekomendowane są badania i wdrażanie alternatywnej strategii wobec antybiotykoterapii w oparciu o niepatogenne mikroorganizmy interferujące z patogenami (microbal interference therapy, MIT).

Inokulacja L. plantarum w ilości 10⁶/g do gotowanej soi (tempeh) zasiedlonej bakteriami z rodziny Enterobacteriaceae, gronkowcem złocistym czy enterokokami całowicie eliminuje wymienione patogeny. Podawanie zdrowym ochotnikom owsianki fermentowanej przez L. plantarum znacząco obniża ilość potencjalnie patogennych mikroorganizmów w jelicie. L. salivatorius zapobiega eksperymentalnej salmonellozie u kurcząt, natomiast Lactobacillus GG skraca czas trwania biegunki rotawirusowej u dzieci. U dzieci otrzymujących w przedszkolach probiotyki rzadziej występują infekcje dróg oddechowych. Podawanie jogurtu myszom znacząco podwyższa śluzówkową i układową odpowiedź na toksyny cholery. Dodawanie do pożywienia szczurów L. acidophilus opóźnia wystąpienie indukowanego raka jelita grubego. Pałeczki kwasu mlekowego i bifidobakterie zmniejszają zawartość w stolcu enzymów związanych z mutagenezą i karcinogenezą, jak np. b-glukuronidazy, b-glukozydazy, nitroreduktazy, ureazy. Probiotyki wywierają korzystny wpływ na gospodarkę cholesterolową, przyswajanie laktozy, eliminację azotanów oraz układ immunologiczny gospodarza.

W ostatnich latach coraz więcej zwolenników zyskiwała teoria, że istotna w rozwoju alergii jest nadmierna sterylizacja warunków życia. W 2001 roku opublikowano wyniki badań zespołu z Uniwersytetu w Turku (Finlandia) dotyczące profilaktyki chorób atopowych w wieku niemowlęcym. Uzyskano imponujące wyniki, zarówno poprzez podawanie probiotyków matce na dwa tygodnie przed porodem oraz w okresie pierwszych 3 miesięcy laktacji, czy niemowlęciu w pierwszym półroczu życia. W badaniu wykorzystywano szczep Lactobacillus GG, niestety nie wchodzący w skład żadnego z farmaceutyków dostępnych w Polsce. Toczą się dyskusje nad zasadnością stosowania probiotyków jako profilaktyki i sposobu leczenia biegunki poantybiotykowej. Nie podstawie badań klinicznych, kontrolowanych placebo nie można jednoznacznie rekomendować ich stosowania. Jednocześnie praktycy, wiedzą z własnego doświadczenia, że w wielu przypadkach łączenie antybiotyku z probiotykiem jest korzystne.

Mieszanki przeznaczone dla niemowląt oraz dzieci w wieku poniemowlęcym zostały przedstawione w poprzednich zeszytach Medycyny Rodzinnej (nr 11 i 12). Najnowszymi propozycjami w dziedzinie żywienia niemowląt są formuły z dodatkiem probiotyków i prebiotyków. Firma Nestle wprowadziła na rynek polski modyfikowane mleko następne (NAN 2 Bifidus) z dodatkiem kultur Bifidobacterium lactis i Streptococcus thermophilus.

Nowością przygotowaną przez firmę Ovita-Nutricia jest modyfikowane mleko początkowe (Bebiko Omneo 1) i następne (Bebiko Omneo 2) z dodatkiem mieszaniny frukto- i galaktooligosacharydów (tab. 2). Stosowanie probiotyków i prebiotyków nadal nie poddaje się analizie teoretyków. Dyskredytowali oni przez wiele lat praktyków stosujących kleiki ryżowe i marchwiankę wypełniające funkcje prebiotyku. Doniesienia z ostatnich lat potwierdzają zasadność takiego postępowania. W obliczu 10?krotnej przewagi liczebnej bakterii nad komórkami ssaka (w ekosystemie organizmu człowieka) i występowaniem setek, praktycznie niezbadanych, szczepów drobnoustrojów – skuteczne stosowanie probiotyków i prebiotyków nadal zasługuje na miano sztuki lekarskiej a nie rzemiosła. Na pytanie jakie jest miejsce formuł z probiotykami i prebiotykami w żywieniu niemowląt nie ma prostej odpowiedzi. Doświadczenia kliniczne są skąpe. Wskazania zależą od subiektywnego osądu lekarza. Na pewno, jak zawsze w żywieniu niemowląt, nie można zapominać, że najlepszym pokarmem w pierwszym okresie życia jest mleko kobiece. Już w XIX-wiecznej Szwecji obserwowano, że w rejonach, gdzie popularne było stosowanie mleka krowiego w niemowlęctwie, powrotowi do praktyki karmienia piersią towarzyszył 20% spadek śmiertelności. W pierwszych 6-ciu miesiącach życia należy karmić wyłącznie piersią, a w przypadku konieczności dokarmiania nie ma szczególnych wskazań do stosowania drogich formuł z prebiotykami czy nukleatydami, skoro i tak pokarm matki zawiera oligosacharydy i poliaminy oraz podczas ssania dziecko otrzymuje kultury bakterii zasiedlających sutek i skórę matki. Na starsze niemowlęta, otrzymujące błonnik pokarmowy w pokarmach stałych, korzystnie może działać podaż z probiotyków – jedną z najpoważniejszych zmian we współczesnej diecie jest to, że obecnie wprowadzamy do przewodu pokarmowego z pokarmami co najmniej o miliony mniej bakterii w porównaniu z naszymi przodkami. Nan 2 Bifidus zawiera jako źródło węglowodanów laktozę, odgrywającą fudamentalną rolę w stymulacji rozwoju fizjologicznej flory bakteryjnej niemowląt. Zawarte w Bebiko Omneo oligosacharydy korzystnie dla niemowlęcia stymulują wzrastanie endogennych Bifidobakterii.

Tabela 2. Porównanie składu mlek następnych z dodatkiem probiotyków i prebiotyków dostępnych w Polsce.

100 mL gotowego do spożycia mleka	Nan 2 Bifidus (Nestle)	Bebiko Omneo 2 (Ovita-Nutricia)
Typ mleka	probiotyczne	prebiotyczne
Wartość energetyczna, kcal, kJ	67 280	72 300
Białko g	2,22 (serwatkowe/kazeina; 23/77)	1,9 (serwatkowe)
Węglowodany g w tym laktoza g dodatek skrobii	8,0 8,0 nie ma	8,7 3,0 obecny¹
Tłuszcz g	2,9	3,3
Sód mg	32	29
Potas mg	104	83
Chlor mg	75	54
Fosfor mg	65	54
Wapń mg	81	92
Magnez mg	7	6,8
Żelazo mg	1,1	1,2
Jod mg	14	12
Miedź mg	0,08	0,05
Cynk mg	0,8	0,8
Witamina K₁ mg	3	4,9
Witamina B₁₂ mg	0,13	0,55
Kwas foliowy mg	20	10
Witamina D IU	60	76
Witamina C mg	6,7	8,3
Cholina mg	6,7	7,4
Inozytol mg	3,4	3,5
Średnia cena detaliczna - 100 mL mleka - za 1 opakowanie²Wielkość opakowania	0,59 zł 19 zł puszka a, 450 g	0,72 zł 19,20 zł puszka a, 400 g

¹Bezglutenowa skrobia wchodzi w skład zarówno Omneo 2 jak i Omneo 1 ²Średnia cena detaliczna w sklepach spożywczych w Warszawie, grudzień 2001 r.

Pozostało jeszcze wiele do zrobienia w dziedzinie humanizacji mleka krowiego stosowanego w żywieniu niemowląt. Na świecie są już dostępne formuły z dodatkiem nukleotydów. W pokarmie kobiecym do 25% azotu jest pochodzenia niebiałkowego. Wspomniana postać azotu występuje w małych ilościach w mleku krowim. Suplementacja nukleotydami formuł niemowlęcych może przyczynić się do zmniejszenia zapotrzebowania na glutaminę, aminocukry. Poliaminy są ważnym czynnikiem promującym dojrzewanie przewodu pokarmowego, zmniejszają nadmierną przepuszczalność błony śluzowej – przez co, prawdopodobnie, ograniczają rozwój alergii pokarmowej. Mieszanki otrzymywane na drodze modyfikacji mleka krowiego zawierają mniej sperminy i spermidyny w porównaniu z pokarmem kobiecym.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Gorączka u dzieci

Dzieci z zespołem Williamsa

Medycyna wieku młodzieńczego

Piśmiennictwo

1. Brandstrőm A.: The loveless mothers – infant mortality in Sweden during the 19^th century with special attention to the parish of Nedertorne?. Umeá: Umeá Studies in the Humanities 62; 1984. 2. Cremonini F. et al.: Lactobacillus GG supplementation in anti-H. pylori therapy-related side effets: a randomized placebo-controlled study. 8th United European Gastroenterology Week, Bruksela 2000. Gut 2000, 47 (Suppl III): abstrakt A132. 3. Cremonini F. et al.: Probiotics in prevention of antibiotic-associated diarrhea: a meta-analysis of placebo-controlled trials. 9^th United European Gastroenterology Week, Amsterdam 2001. Gut 2001, 49 (Suppl III): abstrakt 2439. 4. Dandrifosse G. et al. Are milk polyamines preventive agents against food allergy. Proc. Nutr. Soc. 2000, 59:81-86. 5. Degtyarova II et al.: Modern approaches to antihelicobacterial therapy and primary prophylaxis of the intestinal dysbiosis in peptic ulcer patients. 9^th United European Gastroenterology Week, Amsterdam 2001. Gut 2001, 49 (Suppl III): abstrakt 3166. 6. Gionchetti P. et al.: Highly concentrated probiotic therapy prevents pouchitis onset. 8^th United European Gastroenterology Week, Bruksela 2000. Gut 2000, 47 (Suppl III): abstrakt A7. 7. Hatakka K. et al.: Effect of long term consumption of probiotic milk on infections in children attending day care centres: double blind, randomised trial. Br. Med. J. 2001, 322:1327-9. 8. Kalliomaki M. et al.: Probiotics in primary prevention of atopic disease: a randomized placebo-controlled trial. Lancet 2001, 357:106-9. 9. Kennedy R.J. et al.: Probiotic improves gut barrier function in human and experimental colitis. 9^th United European Gastroenterology Week, Amsterdam 2001. Gut 2001, 49 (Suppl III): abstrakt 1237. 10. Knol J. et al.: Stimulation of endogenous bifidobacteria in term infants by an infant formula containing prebiotics. 34^th Annual Meeting of ESPGHAN, Genewa 2001. Abstract book: P192. 11. Levy J.: Immunonutrition: the pediatric experience. Nutrition 1998, 14:641-7. 12. Oberhelman R.A. et al.: A placebo-controlled trial of Lactobacillus GG to prevent diarrhea in undernourished Peruvian children. J. Pediatr. 1999, 134:15-20. 13. Park S.F. et al.: Expression of listeriolysin and phosphatidylinositol-specific phospholipase C is repressed by the plant-derived molecule cellobiose in Listeria monocytogenes. Mol. Microbiol 1993, 8:653?61. 14. Rautava S. et al.: Probiotics before birth and during lactation may confer immunomodulatory protection from infant´s atopic eczema. 34^th Annual Meeting of ESPGHAN, Genewa 2001. Abstract book: O40. 15. Roberfroid M.B.: Prebiotics and probiotics: are they functional foods? Am. J. Clin. Nutr. 2000, 71:1682S-7S.

Medycyna Rodzinna 1/2002
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 1/2002:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt